Adhyāya 153

वैशंपायन उवाच । ततः कुन्तीसुतो राजा पौरजानपदं जनम् । पूजयित्वा यथान्यायमनुजज्ञे गृहान्प्रति ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tataḥ kuntīsuto rājā paurajānapadaṁ janam । pūjayitvā yathānyāyam anujajñe gr̥hān prati ॥

सान्त्वयामास नारीश्च हतवीरा हतेश्वराः । विपुलैरर्थदानैश्च तदा पाण्डुसुतो नृपः ॥

sāntvayām āsa nārīś ca hatavīrā hateśvarāḥ । vipulair arthadānaiś ca tadā pāṇḍusuto nr̥paḥ ॥

सोऽभिषिक्तो महाप्राज्ञः प्राप्य राज्यं युधिष्ठिरः । अवस्थाप्य नरश्रेष्ठः सर्वाः स्वप्रकृतीस्तदा ॥

so ’bhiṣikto mahāprājñaḥ prāpya rājyaṁ yudhiṣṭhiraḥ । avasthāpya naraśreṣṭhaḥ sarvāḥ svaprakr̥tīs tadā ॥

द्विजेभ्यो बलमुख्येभ्यो नैगमेभ्यश्च सर्वशः । प्रतिगृह्याशिषो मुख्यास्तदा धर्मभृतां वरः ॥

dvijebhyo balamukhyebhyo naigamebhyaś ca sarvaśaḥ । pratigr̥hyāśiṣo mukhyās tadā dharmabhr̥tāṁ varaḥ ॥

उषित्वा शर्वरीः श्रीमान्पञ्चाशन्नगरोत्तमे । समयं कौरवाग्र्यस्य सस्मार पुरुषर्षभः ॥

uṣitvā śarvarīḥ śrīmān pañcāśan nagarottame । samayaṁ kauravāgryasya sasmāra puruṣarṣabhaḥ ॥

स निर्ययौ गजपुराद्याजकैः परिवारितः । दृष्ट्वा निवृत्तमादित्यं प्रवृत्तं चोत्तरायणम् ॥

sa niryayau gajapurād yājakaiḥ parivāritaḥ । dr̥ṣṭvā nivr̥ttam ādityaṁ pravr̥ttaṁ cottarāyaṇam ॥

घृतं माल्यं च गन्धांश्च क्षौमाणि च युधिष्ठिरः । चन्दनागरुमुख्यानि तथा कालागरूणि च ॥

ghr̥taṁ mālyaṁ ca gandhāṁś ca kṣaumāṇi ca yudhiṣṭhiraḥ । candanāgarumukhyāni tathā kālāgarūṇi ca ॥

प्रस्थाप्य पूर्वं कौन्तेयो भीष्मसंसाधनाय वै । माल्यानि च महार्हाणि रत्नानि विविधानि च ॥

prasthāpya pūrvaṁ kaunteyo bhīṣmasaṁsādhanāya vai । mālyāni ca mahārhāṇi ratnāni vividhāni ca ॥

धृतराष्ट्रं पुरस्कृत्य गान्धारीं च यशस्विनीम् । मातरं च पृथां धीमान्भ्रातॄंश्च पुरुषर्षभः ॥

dhr̥tarāṣṭraṁ puraskr̥tya gāndhārīṁ ca yaśasvinīm । mātaraṁ ca pr̥thāṁ dhīmān bhrātr̥̄ṁś ca puruṣarṣabhaḥ ॥

जनार्दनेनानुगतो विदुरेण च धीमता । युयुत्सुना च कौरव्यो युयुधानेन चाभिभो ॥

janārdanenānugato vidureṇa ca dhīmatā । yuyutsunā ca kauravyo yuyudhānena cābhibho ॥

महता राजभोग्येन परिबर्हेण संवृतः । स्तूयमानो महाराज भीष्मस्याग्नीननुव्रजन् ॥

mahatā rājabhogyena paribarheṇa saṁvr̥taḥ । stūyamāno mahārāja bhīṣmasyāgnīn anuvrajan ॥

निश्चक्राम पुरात्तस्माद्यथा देवपतिस्तथा । आससाद कुरुक्षेत्रे ततः शांतनवं नृपम् ॥

niścakrāma purāt tasmād yathā devapatis tathā । āsasāda kurukṣetre tataḥ śāṁtanavaṁ nr̥pam ॥

उपास्यमानं व्यासेन पाराशर्येण धीमता । नारदेन च राजर्षे देवलेनासितेन च ॥

upāsyamānaṁ vyāsena pārāśaryeṇa dhīmatā । nāradena ca rājarṣe devalenāsitena ca ॥

हतशिष्टैर्नृपैश्चान्यैर्नानादेशसमागतैः । रक्षिभिश्च महात्मानं रक्ष्यमाणं समन्ततः ॥

hataśiṣṭair nr̥paiś cānyair nānādeśasamāgataiḥ । rakṣibhiś ca mahātmānaṁ rakṣyamāṇaṁ samantataḥ ॥

शयानं वीरशयने ददर्श नृपतिस्ततः । ततो रथादवारोहद्भ्रातृभिः सह धर्मराट् ॥

śayānaṁ vīraśayane dadarśa nr̥patis tataḥ । tato rathād avārohad bhrātr̥bhiḥ saha dharmarāṭ ॥

अभिवाद्याथ कौन्तेयः पितामहमरिंदमम् । द्वैपायनादीन्विप्रांश्च तैश्च प्रत्यभिनन्दितः ॥

abhivādyātha kaunteyaḥ pitāmaham ariṁdamam । dvaipāyanādīn viprāṁś ca taiś ca pratyabhinanditaḥ ॥

ऋत्विग्भिर्ब्रह्मकल्पैश्च भ्रातृभिश्च सहाच्युतः । आसाद्य शरतल्पस्थमृषिभिः परिवारितम् ॥

r̥tvigbhir brahmakalpaiś ca bhrātr̥bhiś ca sahācyutaḥ । āsādya śaratalpastham r̥ṣibhiḥ parivāritam ॥

अब्रवीद्भरतश्रेष्ठं धर्मराजो युधिष्ठिरः । भ्रातृभिः सह कौरव्य शयानं निम्नगासुतम् ॥

abravīd bharataśreṣṭhaṁ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ । bhrātr̥bhiḥ saha kauravya śayānaṁ nimnagāsutam ॥

युधिष्ठिरोऽहं नृपते नमस्ते जाह्नवीसुत । शृणोषि चेन्महाबाहो ब्रूहि किं करवाणि ते ॥

yudhiṣṭhiro ’haṁ nr̥pate namas te jāhnavīsuta । śr̥ṇoṣi cen mahābāho brūhi kiṁ karavāṇi te ॥

प्राप्तोऽस्मि समये राजन्नग्नीनादाय ते विभो । आचार्या ब्राह्मणाश्चैव ऋत्विजो भ्रातरश्च मे ॥

prāpto ’smi samaye rājann agnīn ādāya te vibho । ācāryā brāhmaṇāś caiva r̥tvijo bhrātaraś ca me ॥

पुत्रश्च ते महातेजा धृतराष्ट्रो जनेश्वरः । उपस्थितः सहामात्यो वासुदेवश्च वीर्यवान् ॥

putraś ca te mahātejā dhr̥tarāṣṭro janeśvaraḥ । upasthitaḥ sahāmātyo vāsudevaś ca vīryavān ॥

हतशिष्टाश्च राजानः सर्वे च कुरुजाङ्गलाः । तान्पश्य कुरुशार्दूल समुन्मीलय लोचने ॥

hataśiṣṭāś ca rājānaḥ sarve ca kurujāṅgalāḥ । tān paśya kuruśārdūla samunmīlaya locane ॥

यच्चेह किंचित्कर्तव्यं तत्सर्वं प्रापितं मया । यथोक्तं भवता काले सर्वमेव च तत्कृतम् ॥

yac ceha kiṁ cit kartavyaṁ tat sarvaṁ prāpitaṁ mayā । yathoktaṁ bhavatā kāle sarvam eva ca tat kr̥tam ॥

एवमुक्तस्तु गाङ्गेयः कुन्तीपुत्रेण धीमता । ददर्श भारतान्सर्वान्स्थितान्संपरिवार्य तम् ॥

evam uktas tu gāṅgeyaḥ kuntīputreṇa dhīmatā । dadarśa bhāratān sarvān sthitān saṁparivārya tam ॥

ततश्चलवलिर्भीष्मः प्रगृह्य विपुलं भुजम् । ओघमेघस्वनो वाग्मी काले वचनमब्रवीत् ॥

tataś calavalir bhīṣmaḥ pragr̥hya vipulaṁ bhujam । oghameghasvano vāgmī kāle vacanam abravīt ॥

दिष्ट्या प्राप्तोऽसि कौन्तेय सहामात्यो युधिष्ठिर । परिवृत्तो हि भगवान्सहस्रांशुर्दिवाकरः ॥

diṣṭyā prāpto ’si kaunteya sahāmātyo yudhiṣṭhira । parivr̥tto hi bhagavān sahasrāṁśur divākaraḥ ॥

अष्टपञ्चाशतं रात्र्यः शयानस्याद्य मे गताः । शरेषु निशिताग्रेषु यथा वर्षशतं तथा ॥

aṣṭapañcāśataṁ rātryaḥ śayānasyādya me gatāḥ । śareṣu niśitāgreṣu yathā varṣaśataṁ tathā ॥

माघोऽयं समनुप्राप्तो मासः पुण्यो युधिष्ठिर । त्रिभागशेषः पक्षोऽयं शुक्लो भवितुमर्हति ॥

māgho ’yaṁ samanuprāpto māsaḥ puṇyo yudhiṣṭhira । tribhāgaśeṣaḥ pakṣo ’yaṁ śuklo bhavitum arhati ॥

एवमुक्त्वा तु गाङ्गेयो धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम् । धृतराष्ट्रमथामन्त्र्य काले वचनमब्रवीत् ॥

evam uktvā tu gāṅgeyo dharmaputraṁ yudhiṣṭhiram । dhr̥tarāṣṭram athāmantrya kāle vacanam abravīt ॥

राजन्विदितधर्मोऽसि सुनिर्णीतार्थसंशयः । बहुश्रुता हि ते विप्रा बहवः पर्युपासिताः ॥

rājan viditadharmo ’si sunirṇītārthasaṁśayaḥ । bahuśrutā hi te viprā bahavaḥ paryupāsitāḥ ॥

वेदशास्त्राणि सर्वाणि धर्मांश्च मनुजेश्वर । वेदांश्च चतुरः साङ्गान्निखिलेनावबुध्यसे ॥

vedaśāstrāṇi sarvāṇi dharmāṁś ca manujeśvara । vedāṁś ca caturaḥ sāṅgān nikhilenāvabudhyase ॥

न शोचितव्यं कौरव्य भवितव्यं हि तत्तथा । श्रुतं देवरहस्यं ते कृष्णद्वैपायनादपि ॥

na śocitavyaṁ kauravya bhavitavyaṁ hi tat tathā । śrutaṁ devarahasyaṁ te kr̥ṣṇadvaipāyanād api ॥

यथा पाण्डोः सुता राजंस्तथैव तव धर्मतः । तान्पालय स्थितो धर्मे गुरुशुश्रूषणे रतान् ॥

yathā pāṇḍoḥ sutā rājaṁs tathaiva tava dharmataḥ । tān pālaya sthito dharme guruśuśrūṣaṇe ratān ॥

धर्मराजो हि शुद्धात्मा निदेशे स्थास्यते तव । आनृशंस्यपरं ह्येनं जानामि गुरुवत्सलम् ॥

dharmarājo hi śuddhātmā nideśe sthāsyate tava । ānr̥śaṁsyaparaṁ hy enaṁ jānāmi guruvatsalam ॥

तव पुत्रा दुरात्मानः क्रोधलोभपरायणाः । ईर्ष्याभिभूता दुर्वृत्तास्तान्न शोचितुमर्हसि ॥

tava putrā durātmānaḥ krodhalobhaparāyaṇāḥ । īrṣyābhibhūtā durvr̥ttās tān na śocitum arhasi ॥

वैशंपायन उवाच । एतावदुक्त्वा वचनं धृतराष्ट्रं मनीषिणम् । वासुदेवं महाबाहुमभ्यभाषत कौरवः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । etāvad uktvā vacanaṁ dhr̥tarāṣṭraṁ manīṣiṇam । vāsudevaṁ mahābāhum abhyabhāṣata kauravaḥ ॥

भगवन्देवदेवेश सुरासुरनमस्कृत । त्रिविक्रम नमस्तेऽस्तु शङ्खचक्रगदाधर ॥

bhagavan devadeveśa surāsuranamaskr̥ta । trivikrama namas te ’stu śaṅkhacakragadādhara ॥

अनुजानीहि मां कृष्ण वैकुण्ठ पुरुषोत्तम । रक्ष्याश्च ते पाण्डवेया भवान्ह्येषां परायणम् ॥

anujānīhi māṁ kr̥ṣṇa vaikuṇṭha puruṣottama । rakṣyāś ca te pāṇḍaveyā bhavān hy eṣāṁ parāyaṇam ॥

उक्तवानस्मि दुर्बुद्धिं मन्दं दुर्योधनं पुरा । यतः कृष्णस्ततो धर्मो यतो धर्मस्ततो जयः ॥

uktavān asmi durbuddhiṁ mandaṁ duryodhanaṁ purā । yataḥ kr̥ṣṇas tato dharmo yato dharmas tato jayaḥ ॥

वासुदेवेन तीर्थेन पुत्र संशाम्य पाण्डवैः । संधानस्य परः कालस्तवेति च पुनः पुनः ॥

vāsudevena tīrthena putra saṁśāmya pāṇḍavaiḥ । saṁdhānasya paraḥ kālas taveti ca punaḥ punaḥ ॥

न च मे तद्वचो मूढः कृतवान्स सुमन्दधीः । घातयित्वेह पृथिवीं ततः स निधनं गतः ॥

na ca me tad vaco mūḍhaḥ kr̥tavān sa sumandadhīḥ । ghātayitveha pr̥thivīṁ tataḥ sa nidhanaṁ gataḥ ॥

त्वां च जानाम्यहं वीर पुराणमृषिसत्तमम् । नरेण सहितं देवं बदर्यां सुचिरोषितम् ॥

tvāṁ ca jānāmy ahaṁ vīra purāṇam r̥ṣisattamam । nareṇa sahitaṁ devaṁ badaryāṁ suciroṣitam ॥

तथा मे नारदः प्राह व्यासश्च सुमहातपाः । नरनारायणावेतौ संभूतौ मनुजेष्विति ॥

tathā me nāradaḥ prāha vyāsaś ca sumahātapāḥ । naranārāyaṇāv etau saṁbhūtau manujeṣv iti ॥

वासुदेव उवाच । अनुजानामि भीष्म त्वां वसूनाप्नुहि पार्थिव । न तेऽस्ति वृजिनं किंचिन्मया दृष्टं महाद्युते ॥

vāsudeva uvāca । anujānāmi bhīṣma tvāṁ vasūn āpnuhi pārthiva । na te ’sti vr̥jinaṁ kiṁ cin mayā dr̥ṣṭaṁ mahādyute ॥

पितृभक्तोऽसि राजर्षे मार्कण्डेय इवापरः । तेन मृत्युस्तव वशे स्थितो भृत्य इवानतः ॥

pitr̥bhakto ’si rājarṣe mārkaṇḍeya ivāparaḥ । tena mr̥tyus tava vaśe sthito bhr̥tya ivānataḥ ॥

वैशंपायन उवाच । एवमुक्तस्तु गाङ्गेयः पाण्डवानिदमब्रवीत् । धृतराष्ट्रमुखांश्चापि सर्वान्ससुहृदस्तथा ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । evam uktas tu gāṅgeyaḥ pāṇḍavān idam abravīt । dhr̥tarāṣṭramukhāṁś cāpi sarvān sasuhr̥das tathā ॥

प्राणानुत्स्रष्टुमिच्छामि तन्मानुज्ञातुमर्हथ । सत्ये प्रयतितव्यं वः सत्यं हि परमं बलम् ॥

prāṇān utsraṣṭum icchāmi tan mānujñātum arhatha । satye prayatitavyaṁ vaḥ satyaṁ hi paramaṁ balam ॥

आनृशंस्यपरैर्भाव्यं सदैव नियतात्मभिः । ब्रह्मण्यैर्धर्मशीलैश्च तपोनीत्यैश्च भारत ॥

ānr̥śaṁsyaparair bhāvyaṁ sadaiva niyatātmabhiḥ । brahmaṇyair dharmaśīlaiś ca taponītyaiś ca bhārata ॥

इत्युक्त्वा सुहृदः सर्वान्संपरिष्वज्य चैव ह । पुनरेवाब्रवीद्धीमान्युधिष्ठिरमिदं वचः ॥

ity uktvā suhr̥daḥ sarvān saṁpariṣvajya caiva ha । punar evābravīd dhīmān yudhiṣṭhiram idaṁ vacaḥ ॥

ब्राह्मणाश्चैव ते नित्यं प्राज्ञाश्चैव विशेषतः । आचार्या ऋत्विजश्चैव पूजनीया नराधिप ॥

brāhmaṇāś caiva te nityaṁ prājñāś caiva viśeṣataḥ । ācāryā r̥tvijaś caiva pūjanīyā narādhipa ॥