Adhyāya 151

युधिष्ठिर उवाच । किं श्रेयः पुरुषस्येह किं कुर्वन्सुखमेधते । विपाप्मा च भवेत्केन किं वा कल्मषनाशनम् ॥

yudhiṣṭhira uvāca । kiṁ śreyaḥ puruṣasyeha kiṁ kurvan sukham edhate । vipāpmā ca bhavet kena kiṁ vā kalmaṣanāśanam ॥

भीष्म उवाच । अयं दैवतवंशो वै ऋषिवंशसमन्वितः । द्विसंध्यं पठितः पुत्र कल्मषापहरः परः ॥

bhīṣma uvāca । ayaṁ daivatavaṁśo vai r̥ṣivaṁśasamanvitaḥ । dvisaṁdhyaṁ paṭhitaḥ putra kalmaṣāpaharaḥ paraḥ ॥

देवासुरगुरुर्देवः सर्वभूतनमस्कृतः । अचिन्त्योऽथाप्यनिर्देश्यः सर्वप्राणो ह्ययोनिजः ॥

devāsuragurur devaḥ sarvabhūtanamaskr̥taḥ । acintyo ’thāpy anirdeśyaḥ sarvaprāṇo hy ayonijaḥ ॥

पितामहो जगन्नाथः सावित्री ब्रह्मणः सती । वेदभूरथ कर्ता च विष्णुर्नारायणः प्रभुः ॥

pitāmaho jagannāthaḥ sāvitrī brahmaṇaḥ satī । vedabhūr atha kartā ca viṣṇur nārāyaṇaḥ prabhuḥ ॥

उमापतिर्विरूपाक्षः स्कन्दः सेनापतिस्तथा । विशाखो हुतभुग्वायुश्चन्द्रादित्यौ प्रभाकरौ ॥

umāpatir virūpākṣaḥ skandaḥ senāpatis tathā । viśākho hutabhug vāyuś candrādityau prabhākarau ॥

शक्रः शचीपतिर्देवो यमो धूमोर्णया सह । वरुणः सह गौर्या च सह ऋद्ध्या धनेश्वरः ॥

śakraḥ śacīpatir devo yamo dhūmorṇayā saha । varuṇaḥ saha gauryā ca saha r̥ddhyā dhaneśvaraḥ ॥

सौम्या गौः सुरभिर्देवी विश्रवाश्च महानृषिः । षट्कालः सागरो गङ्गा स्रवन्त्योऽथ मरुद्गणाः ॥

saumyā gauḥ surabhir devī viśravāś ca mahān r̥ṣiḥ । ṣaṭkālaḥ sāgaro gaṅgā sravantyo ’tha marudgaṇāḥ ॥

वालखिल्यास्तपःसिद्धाः कृष्णद्वैपायनस्तथा । नारदः पर्वतश्चैव विश्वावसुर्हहाहुहूः ॥

vālakhilyās tapaḥsiddhāḥ kr̥ṣṇadvaipāyanas tathā । nāradaḥ parvataś caiva viśvāvasur hahāhuhūḥ ॥

तुम्बरुश्चित्रसेनश्च देवदूतश्च विश्रुतः । देवकन्या महाभागा दिव्याश्चाप्सरसां गणाः ॥

tumbaruś citrasenaś ca devadūtaś ca viśrutaḥ । devakanyā mahābhāgā divyāś cāpsarasāṁ gaṇāḥ ॥

उर्वशी मेनका रम्भा मिश्रकेशी अलम्बुषा । विश्वाची च घृताची च पञ्चचूडा तिलोत्तमा ॥

urvaśī menakā rambhā miśrakeśī alambuṣā । viśvācī ca ghr̥tācī ca pañcacūḍā tilottamā ॥

आदित्या वसवो रुद्राः साश्विनः पितरोऽपि च । धर्मः सत्यं तपो दीक्षा व्यवसायः पितामहः ॥

ādityā vasavo rudrāḥ sāśvinaḥ pitaro ’pi ca । dharmaḥ satyaṁ tapo dīkṣā vyavasāyaḥ pitāmahaḥ ॥

शर्वर्यो दिवसाश्चैव मारीचः कश्यपस्तथा । शुक्रो बृहस्पतिर्भौमो बुधो राहुः शनैश्चरः ॥

śarvaryo divasāś caiva mārīcaḥ kaśyapas tathā । śukro br̥haspatir bhaumo budho rāhuḥ śanaiścaraḥ ॥

नक्षत्राण्यृतवश्चैव मासाः संध्याः सवत्सराः । वैनतेयाः समुद्राश्च कद्रुजाः पन्नगास्तथा ॥

nakṣatrāṇy r̥tavaś caiva māsāḥ saṁdhyāḥ savatsarāḥ । vainateyāḥ samudrāś ca kadrujāḥ pannagās tathā ॥

शतद्रूश्च विपाशा च चन्द्रभागा सरस्वती । सिन्धुश्च देविका चैव पुष्करं तीर्थमेव च ॥

śatadrūś ca vipāśā ca candrabhāgā sarasvatī । sindhuś ca devikā caiva puṣkaraṁ tīrtham eva ca ॥

गङ्गा महानदी चैव कपिला नर्मदा तथा । कम्पुना च विशल्या च करतोयाम्बुवाहिनी ॥

gaṅgā mahānadī caiva kapilā narmadā tathā । kampunā ca viśalyā ca karatoyāmbuvāhinī ॥

सरयूर्गण्डकी चैव लोहित्यश्च महानदः । ताम्रारुणा वेत्रवती पर्णाशा गौतमी तथा ॥

sarayūr gaṇḍakī caiva lohityaś ca mahānadaḥ । tāmrāruṇā vetravatī parṇāśā gautamī tathā ॥

गोदावरी च वेण्णा च कृष्णवेणा तथाद्रिजा । दृषद्वती च कावेरी वंक्षुर्मन्दाकिनी तथा ॥

godāvarī ca veṇṇā ca kr̥ṣṇaveṇā tathādrijā । dr̥ṣadvatī ca kāverī vaṁkṣur mandākinī tathā ॥

प्रयागं च प्रभासं च पुण्यं नैमिषमेव च । तच्च विश्वेश्वरस्थानं यत्र तद्विमलं सरः ॥

prayāgaṁ ca prabhāsaṁ ca puṇyaṁ naimiṣam eva ca । tac ca viśveśvarasthānaṁ yatra tad vimalaṁ saraḥ ॥

पुण्यतीर्थैश्च कलिलं कुरुक्षेत्रं प्रकीर्तितम् । सिन्धूत्तमं तपोदानं जम्बूमार्गमथापि च ॥

puṇyatīrthaiś ca kalilaṁ kurukṣetraṁ prakīrtitam । sindhūttamaṁ tapodānaṁ jambūmārgam athāpi ca ॥

हिरण्वती वितस्ता च तथैवेक्षुमती नदी । वेदस्मृतिर्वैदसिनी मलवासाश्च नद्यपि ॥

hiraṇvatī vitastā ca tathaivekṣumatī nadī । vedasmr̥tir vaidasinī malavāsāś ca nady api ॥

भूमिभागास्तथा पुण्या गङ्गाद्वारमथापि च । ऋषिकुल्यास्तथा मेध्या नदी चित्रपथा तथा ॥

bhūmibhāgās tathā puṇyā gaṅgādvāram athāpi ca । r̥ṣikulyās tathā medhyā nadī citrapathā tathā ॥

कौशिकी यमुना सीता तथा चर्मण्वती नदी । नदी भीमरथी चैव बाहुदा च महानदी । महेन्द्रवाणी त्रिदिवा नीलिका च सरस्वती ॥

kauśikī yamunā sītā tathā carmaṇvatī nadī । nadī bhīmarathī caiva bāhudā ca mahānadī । mahendravāṇī tridivā nīlikā ca sarasvatī ॥

नन्दा चापरनन्दा च तथा तीर्थं महाह्रदम् । गयाथ फल्गुतीर्थं च धर्मारण्यं सुरैर्वृतम् ॥

nandā cāparanandā ca tathā tīrthaṁ mahāhradam । gayātha phalgutīrthaṁ ca dharmāraṇyaṁ surair vr̥tam ॥

तथा देवनदी पुण्या सरश्च ब्रह्मनिर्मितम् । पुण्यं त्रिलोकविख्यातं सर्वपापहरं शिवम् ॥

tathā devanadī puṇyā saraś ca brahmanirmitam । puṇyaṁ trilokavikhyātaṁ sarvapāpaharaṁ śivam ॥

हिमवान्पर्वतश्चैव दिव्यौषधिसमन्वितः । विन्ध्यो धातुविचित्राङ्गस्तीर्थवानौषधान्वितः ॥

himavān parvataś caiva divyauṣadhisamanvitaḥ । vindhyo dhātuvicitrāṅgas tīrthavān auṣadhānvitaḥ ॥

मेरुर्महेन्द्रो मलयः श्वेतश्च रजताचितः । शृङ्गवान्मन्दरो नीलो निषधो दर्दुरस्तथा ॥

merur mahendro malayaḥ śvetaś ca rajatācitaḥ । śr̥ṅgavān mandaro nīlo niṣadho darduras tathā ॥

चित्रकूटोऽञ्जनाभश्च पर्वतो गन्धमादनः । पुण्यः सोमगिरिश्चैव तथैवान्ये महीधराः । दिशश्च विदिशश्चैव क्षितिः सर्वे महीरुहाः ॥

citrakūṭo ’ñjanābhaś ca parvato gandhamādanaḥ । puṇyaḥ somagiriś caiva tathaivānye mahīdharāḥ । diśaś ca vidiśaś caiva kṣitiḥ sarve mahīruhāḥ ॥

विश्वेदेवा नभश्चैव नक्षत्राणि ग्रहास्तथा । पान्तु वः सततं देवाः कीर्तिताकीर्तिता मया ॥

viśvedevā nabhaś caiva nakṣatrāṇi grahās tathā । pāntu vaḥ satataṁ devāḥ kīrtitākīrtitā mayā ॥

कीर्तयानो नरो ह्येतान्मुच्यते सर्वकिल्बिषैः । स्तुवंश्च प्रतिनन्दंश्च मुच्यते सर्वतो भयात् । सर्वसंकरपापेभ्यो देवतास्तवनन्दकः ॥

kīrtayāno naro hy etān mucyate sarvakilbiṣaiḥ । stuvaṁś ca pratinandaṁś ca mucyate sarvato bhayāt । sarvasaṁkarapāpebhyo devatāstavanandakaḥ ॥

देवतानन्तरं विप्रांस्तपःसिद्धांस्तपोधिकान् । कीर्तितान्कीर्तयिष्यामि सर्वपापप्रमोचनान् ॥

devatānantaraṁ viprāṁs tapaḥsiddhāṁs tapodhikān । kīrtitān kīrtayiṣyāmi sarvapāpapramocanān ॥

यवक्रीतोऽथ रैभ्यश्च कक्षीवानौशिजस्तथा । भृग्वङ्गिरास्तथा कण्वो मेधातिथिरथ प्रभुः । बर्ही च गुणसंपन्नः प्राचीं दिशमुपाश्रिताः ॥

yavakrīto ’tha raibhyaś ca kakṣīvān auśijas tathā । bhr̥gvaṅgirās tathā kaṇvo medhātithir atha prabhuḥ । barhī ca guṇasaṁpannaḥ prācīṁ diśam upāśritāḥ ॥

भद्रां दिशं महाभागा उल्मुचुः प्रमुचुस्तथा । मुमुचुश्च महाभागः स्वस्त्यात्रेयश्च वीर्यवान् ॥

bhadrāṁ diśaṁ mahābhāgā ulmucuḥ pramucus tathā । mumucuś ca mahābhāgaḥ svastyātreyaś ca vīryavān ॥

मित्रावरुणयोः पुत्रस्तथागस्त्यः प्रतापवान् । दृढायुश्चोर्ध्वबाहुश्च विश्रुतावृषिसत्तमौ ॥

mitrāvaruṇayoḥ putras tathāgastyaḥ pratāpavān । dr̥ḍhāyuś cordhvabāhuś ca viśrutāv r̥ṣisattamau ॥

पश्चिमां दिशमाश्रित्य य एधन्ते निबोध तान् । उषद्गुः सह सोदर्यैः परिव्याधश्च वीर्यवान् ॥

paścimāṁ diśam āśritya ya edhante nibodha tān । uṣadguḥ saha sodaryaiḥ parivyādhaś ca vīryavān ॥

ऋषिर्दीर्घतमाश्चैव गौतमः कश्यपस्तथा । एकतश्च द्वितश्चैव त्रितश्चैव महर्षयः । अत्रेः पुत्रश्च धर्मात्मा तथा सारस्वतः प्रभुः ॥

r̥ṣir dīrghatamāś caiva gautamaḥ kaśyapas tathā । ekataś ca dvitaś caiva tritaś caiva maharṣayaḥ । atreḥ putraś ca dharmātmā tathā sārasvataḥ prabhuḥ ॥

उत्तरां दिशमाश्रित्य य एधन्ते निबोध तान् । अत्रिर्वसिष्ठः शक्तिश्च पाराशर्यश्च वीर्यवान् ॥

uttarāṁ diśam āśritya ya edhante nibodha tān । atrir vasiṣṭhaḥ śaktiś ca pārāśaryaś ca vīryavān ॥

विश्वामित्रो भरद्वाजो जमदग्निस्तथैव च । ऋचीकपौत्रो रामश्च ऋषिरौद्दालकिस्तथा ॥

viśvāmitro bharadvājo jamadagnis tathaiva ca । r̥cīkapautro rāmaś ca r̥ṣir auddālakis tathā ॥

श्वेतकेतुः कोहलश्च विपुलो देवलस्तथा । देवशर्मा च धौम्यश्च हस्तिकाश्यप एव च ॥

śvetaketuḥ kohalaś ca vipulo devalas tathā । devaśarmā ca dhaumyaś ca hastikāśyapa eva ca ॥

लोमशो नाचिकेतश्च लोमहर्षण एव च । ऋषिरुग्रश्रवाश्चैव भार्गवश्च्यवनस्तथा ॥

lomaśo nāciketaś ca lomaharṣaṇa eva ca । r̥ṣir ugraśravāś caiva bhārgavaś cyavanas tathā ॥

एष वै समवायस्ते ऋषिदेवसमन्वितः । आद्यः प्रकीर्तितो राजन्सर्वपापप्रमोचनः ॥

eṣa vai samavāyas te r̥ṣidevasamanvitaḥ । ādyaḥ prakīrtito rājan sarvapāpapramocanaḥ ॥

नृगो ययातिर्नहुषो यदुः पूरुश्च वीर्यवान् । धुन्धुमारो दिलीपश्च सगरश्च प्रतापवान् ॥

nr̥go yayātir nahuṣo yaduḥ pūruś ca vīryavān । dhundhumāro dilīpaś ca sagaraś ca pratāpavān ॥

कृशाश्वो यौवनाश्वश्च चित्राश्वः सत्यवांस्तथा । दुःषन्तो भरतश्चैव चक्रवर्ती महायशाः ॥

kr̥śāśvo yauvanāśvaś ca citrāśvaḥ satyavāṁs tathā । duḥṣanto bharataś caiva cakravartī mahāyaśāḥ ॥

यवनो जनकश्चैव तथा दृढरथो नृपः । रघुर्नरवरश्चैव तथा दशरथो नृपः ॥

yavano janakaś caiva tathā dr̥ḍharatho nr̥paḥ । raghur naravaraś caiva tathā daśaratho nr̥paḥ ॥

रामो राक्षसहा वीरः शशबिन्दुर्भगीरथः । हरिश्चन्द्रो मरुत्तश्च जह्नुर्जाह्नविसेविता ॥

rāmo rākṣasahā vīraḥ śaśabindur bhagīrathaḥ । hariścandro maruttaś ca jahnur jāhnavisevitā ॥

महोदयो ह्यलर्कश्च ऐलश्चैव नराधिपः । करंधमो नरश्रेष्ठः कध्मोरश्च नराधिपः ॥

mahodayo hy alarkaś ca ailaś caiva narādhipaḥ । karaṁdhamo naraśreṣṭhaḥ kadhmoraś ca narādhipaḥ ॥

दक्षोऽम्बरीषः कुकुरो रवतश्च महायशाः । मुचुकुन्दश्च राजर्षिर्मित्रभानुः प्रियंकरः ॥

dakṣo ’mbarīṣaḥ kukuro ravataś ca mahāyaśāḥ । mucukundaś ca rājarṣir mitrabhānuḥ priyaṁkaraḥ ॥

त्रसदस्युस्तथा राजा श्वेतो राजर्षिसत्तमः । महाभिषश्च विख्यातो निमिराजस्तथाष्टकः ॥

trasadasyus tathā rājā śveto rājarṣisattamaḥ । mahābhiṣaś ca vikhyāto nimirājas tathāṣṭakaḥ ॥

आयुः क्षुपश्च राजर्षिः कक्षेयुश्च नराधिपः । शिबिरौशीनरश्चैव गयश्चैव नराधिपः ॥

āyuḥ kṣupaś ca rājarṣiḥ kakṣeyuś ca narādhipaḥ । śibir auśīnaraś caiva gayaś caiva narādhipaḥ ॥

प्रतर्दनो दिवोदासः सौदासः कोसलेश्वरः । ऐलो नलश्च राजर्षिर्मनुश्चैव प्रजापतिः ॥

pratardano divodāsaḥ saudāsaḥ kosaleśvaraḥ । ailo nalaś ca rājarṣir manuś caiva prajāpatiḥ ॥

हविध्रश्च पृषध्रश्च प्रतीपः शंतनुस्तथा । कक्षसेनश्च राजर्षिर्ये चान्ये नानुकीर्तिताः ॥

havidhraś ca pr̥ṣadhraś ca pratīpaḥ śaṁtanus tathā । kakṣasenaś ca rājarṣir ye cānye nānukīrtitāḥ ॥

मा विघ्नं मा च मे पापं मा च मे परिपन्थिनः । ध्रुवो जयो मे नित्यं स्यात्परत्र च परा गतिः ॥

mā vighnaṁ mā ca me pāpaṁ mā ca me paripanthinaḥ । dhruvo jayo me nityaṁ syāt paratra ca parā gatiḥ ॥