Adhyāya 147

वैशंपायन उवाच । इत्युक्तवति वाक्यं तु कृष्णे देवकिनन्दने । भीष्मं शांतनवं भूयः पर्यपृच्छद्युधिष्ठिरः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । ity uktavati vākyaṁ tu kr̥ṣṇe devakinandane । bhīṣmaṁ śāṁtanavaṁ bhūyaḥ paryapr̥cchad yudhiṣṭhiraḥ ॥

निर्णये वा महाबुद्धे सर्वधर्मभृतां वर । प्रत्यक्षमागमो वेति किं तयोः कारणं भवेत् ॥

nirṇaye vā mahābuddhe sarvadharmabhr̥tāṁ vara । pratyakṣam āgamo veti kiṁ tayoḥ kāraṇaṁ bhavet ॥

भीष्म उवाच । नास्त्यत्र संशयः कश्चिदिति मे वर्तते मतिः । शृणु वक्ष्यामि ते प्राज्ञ सम्यक्त्वमनुपृच्छसि ॥

bhīṣma uvāca । nāsty atra saṁśayaḥ kaś cid iti me vartate matiḥ । śr̥ṇu vakṣyāmi te prājña samyak tvam anupr̥cchasi ॥

संशयः सुगमो राजन्निर्णयस्त्वत्र दुर्गमः । दृष्टं श्रुतमनन्तं हि यत्र संशयदर्शनम् ॥

saṁśayaḥ sugamo rājan nirṇayas tv atra durgamaḥ । dr̥ṣṭaṁ śrutam anantaṁ hi yatra saṁśayadarśanam ॥

प्रत्यक्षं कारणं दृष्टं हेतुकाः प्राज्ञमानिनः । नास्तीत्येवं व्यवस्यन्ति सत्यं संशयमेव च । तदयुक्तं व्यवस्यन्ति बालाः पण्डितमानिनः ॥

pratyakṣaṁ kāraṇaṁ dr̥ṣṭaṁ hetukāḥ prājñamāninaḥ । nāstīty evaṁ vyavasyanti satyaṁ saṁśayam eva ca । tad ayuktaṁ vyavasyanti bālāḥ paṇḍitamāninaḥ ॥

अथ चेन्मन्यसे चैकं कारणं किं भवेदिति । शक्यं दीर्घेण कालेन युक्तेनातन्द्रितेन च । प्राणयात्रामनेकां च कल्पयानेन भारत ॥

atha cen manyase caikaṁ kāraṇaṁ kiṁ bhaved iti । śakyaṁ dīrgheṇa kālena yuktenātandritena ca । prāṇayātrām anekāṁ ca kalpayānena bhārata ॥

तत्परेणैव नान्येन शक्यं ह्येतत्तु कारणम् । हेतूनामन्तमासाद्य विपुलं ज्ञानमुत्तमम् । ज्योतिः सर्वस्य लोकस्य विपुलं प्रतिपद्यते ॥

tatpareṇaiva nānyena śakyaṁ hy etat tu kāraṇam । hetūnām antam āsādya vipulaṁ jñānam uttamam । jyotiḥ sarvasya lokasya vipulaṁ pratipadyate ॥

तत्त्वेनागमनं राजन्हेत्वन्तगमनं तथा । अग्राह्यमनिबद्धं च वाचः संपरिवर्जनम् ॥

tattvenāgamanaṁ rājan hetvantagamanaṁ tathā । agrāhyam anibaddhaṁ ca vācaḥ saṁparivarjanam ॥

युधिष्ठिर उवाच । प्रत्यक्षं लोकतः सिद्धं लोकाश्चागमपूर्वकाः । शिष्टाचारो बहुविधो ब्रूहि तन्मे पितामह ॥

yudhiṣṭhira uvāca । pratyakṣaṁ lokataḥ siddhaṁ lokāś cāgamapūrvakāḥ । śiṣṭācāro bahuvidho brūhi tan me pitāmaha ॥

भीष्म उवाच । धर्मस्य ह्रियमाणस्य बलवद्भिर्दुरात्मभिः । संस्था यत्नैरपि कृता कालेन परिभिद्यते ॥

bhīṣma uvāca । dharmasya hriyamāṇasya balavadbhir durātmabhiḥ । saṁsthā yatnair api kr̥tā kālena paribhidyate ॥

अधर्मा धर्मरूपेण तृणैः कूपा इवावृताः । ततस्तैर्भिद्यते वृत्तं शृणु चैव युधिष्ठिर ॥

adharmā dharmarūpeṇa tr̥ṇaiḥ kūpā ivāvr̥tāḥ । tatas tair bhidyate vr̥ttaṁ śr̥ṇu caiva yudhiṣṭhira ॥

अवृत्त्या ये च भिन्दन्ति श्रुतत्यागपरायणाः । धर्मविद्वेषिणो मन्दा इत्युक्तस्तेषु संशयः ॥

avr̥ttyā ye ca bhindanti śrutatyāgaparāyaṇāḥ । dharmavidveṣiṇo mandā ity uktas teṣu saṁśayaḥ ॥

अतृप्यन्तस्तु साधूनां य एवागमबुद्धयः । परमित्येव संतुष्टास्तानुपास्स्व च पृच्छ च ॥

atr̥pyantas tu sādhūnāṁ ya evāgamabuddhayaḥ । param ity eva saṁtuṣṭās tān upāssva ca pr̥ccha ca ॥

कामार्थौ पृष्ठतः कृत्वा लोभमोहानुसारिणौ । धर्म इत्येव संबुद्धास्तानुपास्स्व च पृच्छ च ॥

kāmārthau pr̥ṣṭhataḥ kr̥tvā lobhamohānusāriṇau । dharma ity eva saṁbuddhās tān upāssva ca pr̥ccha ca ॥

न तेषां भिद्यते वृत्तं यज्ञस्वाध्यायकर्मभिः । आचारः कारणं चैव धर्मश्चैव त्रयं पुनः ॥

na teṣāṁ bhidyate vr̥ttaṁ yajñasvādhyāyakarmabhiḥ । ācāraḥ kāraṇaṁ caiva dharmaś caiva trayaṁ punaḥ ॥

युधिष्ठिर उवाच । पुनरेवेह मे बुद्धिः संशये परिमुह्यते । अपारे मार्गमाणस्य परं तीरमपश्यतः ॥

yudhiṣṭhira uvāca । punar eveha me buddhiḥ saṁśaye parimuhyate । apāre mārgamāṇasya paraṁ tīram apaśyataḥ ॥

वेदाः प्रत्यक्षमाचारः प्रमाणं तत्त्रयं यदि । पृथक्त्वं लभ्यते चैषां धर्मश्चैकस्त्रयं कथम् ॥

vedāḥ pratyakṣam ācāraḥ pramāṇaṁ tat trayaṁ yadi । pr̥thaktvaṁ labhyate caiṣāṁ dharmaś caikas trayaṁ katham ॥

भीष्म उवाच । धर्मस्य ह्रियमाणस्य बलवद्भिर्दुरात्मभिः । यद्येवं मन्यसे राजंस्त्रिधा धर्मविचारणा ॥

bhīṣma uvāca । dharmasya hriyamāṇasya balavadbhir durātmabhiḥ । yady evaṁ manyase rājaṁs tridhā dharmavicāraṇā ॥

एक एवेति जानीहि त्रिधा तस्य प्रदर्शनम् । पृथक्त्वे चैव मे बुद्धिस्त्रयाणामपि वै तथा ॥

eka eveti jānīhi tridhā tasya pradarśanam । pr̥thaktve caiva me buddhis trayāṇām api vai tathā ॥

उक्तो मार्गस्त्रयाणां च तत्तथैव समाचर । जिज्ञासा तु न कर्तव्या धर्मस्य परितर्कणात् ॥

ukto mārgas trayāṇāṁ ca tat tathaiva samācara । jijñāsā tu na kartavyā dharmasya paritarkaṇāt ॥

सदैव भरतश्रेष्ठ मा ते भूदत्र संशयः । अन्धो जड इवाशङ्को यद्ब्रवीमि तदाचर ॥

sadaiva bharataśreṣṭha mā te bhūd atra saṁśayaḥ । andho jaḍa ivāśaṅko yad bravīmi tad ācara ॥

अहिंसा सत्यमक्रोधो दानमेतच्चतुष्टयम् । अजातशत्रो सेवस्व धर्म एष सनातनः ॥

ahiṁsā satyam akrodho dānam etac catuṣṭayam । ajātaśatro sevasva dharma eṣa sanātanaḥ ॥

ब्राह्मणेषु च वृत्तिर्या पितृपैतामहोचिता । तामन्वेहि महाबाहो स्वर्गस्यैते हि देशिकाः ॥

brāhmaṇeṣu ca vr̥ttir yā pitr̥paitāmahocitā । tām anvehi mahābāho svargasyaite hi deśikāḥ ॥

प्रमाणमप्रमाणं वै यः कुर्यादबुधो नरः । न स प्रमाणतामर्हो विवादजननो हि सः ॥

pramāṇam apramāṇaṁ vai yaḥ kuryād abudho naraḥ । na sa pramāṇatām arho vivādajanano hi saḥ ॥

ब्राह्मणानेव सेवस्व सत्कृत्य बहुमन्य च । एतेष्वेव त्विमे लोकाः कृत्स्ना इति निबोध तान् ॥

brāhmaṇān eva sevasva satkr̥tya bahumanya ca । eteṣv eva tv ime lokāḥ kr̥tsnā iti nibodha tān ॥