Adhyāya 134

महेश्वर उवाच । परावरज्ञे धर्मज्ञे तपोवननिवासिनि । साध्वि सुभ्रु सुकेशान्ते हिमवत्पर्वतात्मजे ॥

maheśvara uvāca । parāvarajñe dharmajñe tapovananivāsini । sādhvi subhru sukeśānte himavatparvatātmaje ॥

दक्षे शमदमोपेते निर्ममे धर्मचारिणि । पृच्छामि त्वां वरारोहे पृष्टा वद ममेप्सितम् ॥

dakṣe śamadamopete nirmame dharmacāriṇi । pr̥cchāmi tvāṁ varārohe pr̥ṣṭā vada mamepsitam ॥

सावित्री ब्रह्मणः साध्वी कौशिकस्य शची सती । मार्तण्डजस्य धूमोर्णा ऋद्धिर्वैश्रवणस्य च ॥

sāvitrī brahmaṇaḥ sādhvī kauśikasya śacī satī । mārtaṇḍajasya dhūmorṇā r̥ddhir vaiśravaṇasya ca ॥

वरुणस्य ततो गौरी सूर्यस्य च सुवर्चला । रोहिणी शशिनः साध्वी स्वाहा चैव विभावसोः ॥

varuṇasya tato gaurī sūryasya ca suvarcalā । rohiṇī śaśinaḥ sādhvī svāhā caiva vibhāvasoḥ ॥

अदितिः कश्यपस्याथ सर्वास्ताः पतिदेवताः । पृष्टाश्चोपासिताश्चैव तास्त्वया देवि नित्यशः ॥

aditiḥ kaśyapasyātha sarvās tāḥ patidevatāḥ । pr̥ṣṭāś copāsitāś caiva tās tvayā devi nityaśaḥ ॥

तेन त्वां परिपृच्छामि धर्मज्ञे धर्मवादिनि । स्त्रीधर्मं श्रोतुमिच्छामि त्वयोदाहृतमादितः ॥

tena tvāṁ paripr̥cchāmi dharmajñe dharmavādini । strīdharmaṁ śrotum icchāmi tvayodāhr̥tam āditaḥ ॥

सहधर्मचरी मे त्वं समशीला समव्रता । समानसारवीर्या च तपस्तीव्रं कृतं च ते । त्वया ह्युक्तो विशेषेण प्रमाणत्वमुपैष्यति ॥

sahadharmacarī me tvaṁ samaśīlā samavratā । samānasāravīryā ca tapas tīvraṁ kr̥taṁ ca te । tvayā hy ukto viśeṣeṇa pramāṇatvam upaiṣyati ॥

स्त्रियश्चैव विशेषेण स्त्रीजनस्य गतिः सदा । गौर्गां गच्छति सुश्रोणि लोकेष्वेषा स्थितिः सदा ॥

striyaś caiva viśeṣeṇa strījanasya gatiḥ sadā । gaur gāṁ gacchati suśroṇi lokeṣv eṣā sthitiḥ sadā ॥

मम चार्धं शरीरस्य मम चार्धाद्विनिःसृता । सुरकार्यकरी च त्वं लोकसंतानकारिणी ॥

mama cārdhaṁ śarīrasya mama cārdhād viniḥsr̥tā । surakāryakarī ca tvaṁ lokasaṁtānakāriṇī ॥

तव सर्वः सुविदितः स्त्रीधर्मः शाश्वतः शुभे । तस्मादशेषतो ब्रूहि स्त्रीधर्मं विस्तरेण मे ॥

tava sarvaḥ suviditaḥ strīdharmaḥ śāśvataḥ śubhe । tasmād aśeṣato brūhi strīdharmaṁ vistareṇa me ॥

उमोवाच । भगवन्सर्वभूतेश भूतभव्यभवोद्भव । त्वत्प्रभावादियं देव वाक्चैव प्रतिभाति मे ॥

umovāca । bhagavan sarvabhūteśa bhūtabhavyabhavodbhava । tvatprabhāvād iyaṁ deva vāk caiva pratibhāti me ॥

इमास्तु नद्यो देवेश सर्वतीर्थोदकैर्युताः । उपस्पर्शनहेतोस्त्वा समीपस्था उपासते ॥

imās tu nadyo deveśa sarvatīrthodakair yutāḥ । upasparśanahetos tvā samīpasthā upāsate ॥

एताभिः सह संमन्त्र्य प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वशः । प्रभवन्योऽनहंवादी स वै पुरुष उच्यते ॥

etābhiḥ saha saṁmantrya pravakṣyāmy anupūrvaśaḥ । prabhavan yo ’nahaṁvādī sa vai puruṣa ucyate ॥

स्त्री च भूतेश सततं स्त्रियमेवानुधावति । मया संमानिताश्चैव भविष्यन्ति सरिद्वराः ॥

strī ca bhūteśa satataṁ striyam evānudhāvati । mayā saṁmānitāś caiva bhaviṣyanti saridvarāḥ ॥

एषा सरस्वती पुण्या नदीनामुत्तमा नदी । प्रथमा सर्वसरितां नदी सागरगामिनी ॥

eṣā sarasvatī puṇyā nadīnām uttamā nadī । prathamā sarvasaritāṁ nadī sāgaragāminī ॥

विपाशा च वितस्ता च चन्द्रभागा इरावती । शतद्रुर्देविका सिन्धुः कौशिकी गोमती तथा ॥

vipāśā ca vitastā ca candrabhāgā irāvatī । śatadrur devikā sindhuḥ kauśikī gomatī tathā ॥

तथा देवनदी चेयं सर्वतीर्थाभिसंवृता । गगनाद्गां गता देवी गङ्गा सर्वसरिद्वरा ॥

tathā devanadī ceyaṁ sarvatīrthābhisaṁvr̥tā । gaganād gāṁ gatā devī gaṅgā sarvasaridvarā ॥

इत्युक्त्वा देवदेवस्य पत्नी धर्मभृतां वरा । स्मितपूर्वमिवाभाष्य सर्वास्ताः सरितस्तदा ॥

ity uktvā devadevasya patnī dharmabhr̥tāṁ varā । smitapūrvam ivābhāṣya sarvās tāḥ saritas tadā ॥

अपृच्छद्देवमहिषी स्त्रीधर्मं धर्मवत्सला । स्त्रीधर्मकुशलास्ता वै गङ्गाद्याः सरितां वराः ॥

apr̥cchad devamahiṣī strīdharmaṁ dharmavatsalā । strīdharmakuśalās tā vai gaṅgādyāḥ saritāṁ varāḥ ॥

अयं भगवता दत्तः प्रश्नः स्त्रीधर्मसंश्रितः । तं तु संमन्त्र्य युष्माभिर्वक्तुमिच्छामि शंकरे ॥

ayaṁ bhagavatā dattaḥ praśnaḥ strīdharmasaṁśritaḥ । taṁ tu saṁmantrya yuṣmābhir vaktum icchāmi śaṁkare ॥

न चैकसाध्यं पश्यामि विज्ञानं भुवि कस्यचित् । दिवि वा सागरगमास्तेन वो मानयाम्यहम् ॥

na caikasādhyaṁ paśyāmi vijñānaṁ bhuvi kasya cit । divi vā sāgaragamās tena vo mānayāmy aham ॥

भीष्म उवाच । एवं सर्वाः सरिच्छ्रेष्ठाः पृष्टाः पुण्यतमाः शिवाः । ततो देवनदी गङ्गा नियुक्ता प्रतिपूज्य ताम् ॥

bhīṣma uvāca । evaṁ sarvāḥ saricchreṣṭhāḥ pr̥ṣṭāḥ puṇyatamāḥ śivāḥ । tato devanadī gaṅgā niyuktā pratipūjya tām ॥

बह्वीभिर्बुद्धिभिः स्फीता स्त्रीधर्मज्ञा शुचिस्मिता । शैलराजसुतां देवीं पुण्या पापापहां शिवाम् ॥

bahvībhir buddhibhiḥ sphītā strīdharmajñā śucismitā । śailarājasutāṁ devīṁ puṇyā pāpāpahāṁ śivām ॥

बुद्ध्या विनयसंपन्ना सर्वज्ञानविशारदा । सस्मितं बहुबुद्ध्याढ्या गङ्गा वचनमब्रवीत् ॥

buddhyā vinayasaṁpannā sarvajñānaviśāradā । sasmitaṁ bahubuddhyāḍhyā gaṅgā vacanam abravīt ॥

धन्याः स्मोऽनुगृहीताः स्मो देवि धर्मपरायणा । या त्वं सर्वजगन्मान्या नदीर्मानयसेऽनघे ॥

dhanyāḥ smo ’nugr̥hītāḥ smo devi dharmaparāyaṇā । yā tvaṁ sarvajaganmānyā nadīr mānayase ’naghe ॥

प्रभवन्पृच्छते यो हि संमानयति वा पुनः । नूनं जनमदुष्टात्मा पण्डिताख्यां स गच्छति ॥

prabhavan pr̥cchate yo hi saṁmānayati vā punaḥ । nūnaṁ janam aduṣṭātmā paṇḍitākhyāṁ sa gacchati ॥

ज्ञानविज्ञानसंपन्नानूहापोहविशारदान् । प्रवक्तॄन्पृच्छते योऽन्यान्स वै ना पदमर्च्छति ॥

jñānavijñānasaṁpannān ūhāpohaviśāradān । pravaktr̥̄n pr̥cchate yo ’nyān sa vai nā padam arcchati ॥

अन्यथा बहुबुद्ध्याढ्यो वाक्यं वदति संसदि । अन्यथैव ह्यहंमानी दुर्बलं वदते वचः ॥

anyathā bahubuddhyāḍhyo vākyaṁ vadati saṁsadi । anyathaiva hy ahaṁmānī durbalaṁ vadate vacaḥ ॥

दिव्यज्ञाने दिवि श्रेष्ठे दिव्यपुण्ये सदोत्थिते । त्वमेवार्हसि नो देवि स्त्रीधर्ममनुशासितुम् ॥

divyajñāne divi śreṣṭhe divyapuṇye sadotthite । tvam evārhasi no devi strīdharmam anuśāsitum ॥

भीष्म उवाच । ततः साराधिता देवी गङ्गया बहुभिर्गुणैः । प्राह सर्वमशेषेण स्त्रीधर्मं सुरसुन्दरी ॥

bhīṣma uvāca । tataḥ sārādhitā devī gaṅgayā bahubhir guṇaiḥ । prāha sarvam aśeṣeṇa strīdharmaṁ surasundarī ॥

स्त्रीधर्मो मां प्रति यथा प्रतिभाति यथाविधि । तमहं कीर्तयिष्यामि तथैव प्रथितो भवेत् ॥

strīdharmo māṁ prati yathā pratibhāti yathāvidhi । tam ahaṁ kīrtayiṣyāmi tathaiva prathito bhavet ॥

स्त्रीधर्मः पूर्व एवायं विवाहे बन्धुभिः कृतः । सहधर्मचरी भर्तुर्भवत्यग्निसमीपतः ॥

strīdharmaḥ pūrva evāyaṁ vivāhe bandhubhiḥ kr̥taḥ । sahadharmacarī bhartur bhavaty agnisamīpataḥ ॥

सुस्वभावा सुवचना सुवृत्ता सुखदर्शना । अनन्यचित्ता सुमुखी भर्तुः सा धर्मचारिणी ॥

susvabhāvā suvacanā suvr̥ttā sukhadarśanā । ananyacittā sumukhī bhartuḥ sā dharmacāriṇī ॥

सा भवेद्धर्मपरमा सा भवेद्धर्मभागिनी । देववत्सततं साध्वी या भर्तारं प्रपश्यति ॥

sā bhaved dharmaparamā sā bhaved dharmabhāginī । devavat satataṁ sādhvī yā bhartāraṁ prapaśyati ॥

शुश्रूषां परिचारं च देववद्या करोति च । नान्यभावा ह्यविमनाः सुव्रता सुखदर्शना ॥

śuśrūṣāṁ paricāraṁ ca devavad yā karoti ca । nānyabhāvā hy avimanāḥ suvratā sukhadarśanā ॥

पुत्रवक्त्रमिवाभीक्ष्णं भर्तुर्वदनमीक्षते । या साध्वी नियताचारा सा भवेद्धर्मचारिणी ॥

putravaktram ivābhīkṣṇaṁ bhartur vadanam īkṣate । yā sādhvī niyatācārā sā bhaved dharmacāriṇī ॥

श्रुत्वा दंपतिधर्मं वै सहधर्मकृतं शुभम् । अनन्यचित्ता सुमुखी भर्तुः सा धर्मचारिणी ॥

śrutvā daṁpatidharmaṁ vai sahadharmakr̥taṁ śubham । ananyacittā sumukhī bhartuḥ sā dharmacāriṇī ॥

परुषाण्यपि चोक्ता या दृष्टा वा क्रूरचक्षुषा । सुप्रसन्नमुखी भर्तुर्या नारी सा पतिव्रता ॥

paruṣāṇy api coktā yā dr̥ṣṭā vā krūracakṣuṣā । suprasannamukhī bhartur yā nārī sā pativratā ॥

न चन्द्रसूर्यौ न तरुं पुंनाम्नो या निरीक्षते । भर्तृवर्जं वरारोहा सा भवेद्धर्मचारिणी ॥

na candrasūryau na taruṁ puṁnāmno yā nirīkṣate । bhartr̥varjaṁ varārohā sā bhaved dharmacāriṇī ॥

दरिद्रं व्याधितं दीनमध्वना परिकर्शितम् । पतिं पुत्रमिवोपास्ते सा नारी धर्मभागिनी ॥

daridraṁ vyādhitaṁ dīnam adhvanā parikarśitam । patiṁ putram ivopāste sā nārī dharmabhāginī ॥

या नारी प्रयता दक्षा या नारी पुत्रिणी भवेत् । पतिप्रिया पतिप्राणा सा नारी धर्मभागिनी ॥

yā nārī prayatā dakṣā yā nārī putriṇī bhavet । patipriyā patiprāṇā sā nārī dharmabhāginī ॥

शुश्रूषां परिचर्यां च करोत्यविमनाः सदा । सुप्रतीता विनीता च सा नारी धर्मभागिनी ॥

śuśrūṣāṁ paricaryāṁ ca karoty avimanāḥ sadā । supratītā vinītā ca sā nārī dharmabhāginī ॥

न कामेषु न भोगेषु नैश्वर्ये न सुखे तथा । स्पृहा यस्या यथा पत्यौ सा नारी धर्मभागिनी ॥

na kāmeṣu na bhogeṣu naiśvarye na sukhe tathā । spr̥hā yasyā yathā patyau sā nārī dharmabhāginī ॥

कल्योत्थानरता नित्यं गुरुशुश्रूषणे रता । सुसंमृष्टक्षया चैव गोशकृत्कृतलेपना ॥

kalyotthānaratā nityaṁ guruśuśrūṣaṇe ratā । susaṁmr̥ṣṭakṣayā caiva gośakr̥tkr̥talepanā ॥

अग्निकार्यपरा नित्यं सदा पुष्पबलिप्रदा । देवतातिथिभृत्यानां निरुप्य पतिना सह ॥

agnikāryaparā nityaṁ sadā puṣpabalipradā । devatātithibhr̥tyānāṁ nirupya patinā saha ॥

शेषान्नमुपभुञ्जाना यथान्यायं यथाविधि । तुष्टपुष्टजना नित्यं नारी धर्मेण युज्यते ॥

śeṣānnam upabhuñjānā yathānyāyaṁ yathāvidhi । tuṣṭapuṣṭajanā nityaṁ nārī dharmeṇa yujyate ॥

श्वश्रूश्वशुरयोः पादौ तोषयन्ती गुणान्विता । मातापितृपरा नित्यं या नारी सा तपोधना ॥

śvaśrūśvaśurayoḥ pādau toṣayantī guṇānvitā । mātāpitr̥parā nityaṁ yā nārī sā tapodhanā ॥

ब्राह्मणान्दुर्बलानाथान्दीनान्धकृपणांस्तथा । बिभर्त्यन्नेन या नारी सा पतिव्रतभागिनी ॥

brāhmaṇān durbalānāthān dīnāndhakr̥paṇāṁs tathā । bibharty annena yā nārī sā pativratabhāginī ॥

व्रतं चरति या नित्यं दुश्चरं लघुसत्त्वया । पतिचित्ता पतिहिता सा पतिव्रतभागिनी ॥

vrataṁ carati yā nityaṁ duścaraṁ laghusattvayā । paticittā patihitā sā pativratabhāginī ॥

पुण्यमेतत्तपश्चैव स्वर्गश्चैष सनातनः । या नारी भर्तृपरमा भवेद्भर्तृव्रता शिवा ॥

puṇyam etat tapaś caiva svargaś caiṣa sanātanaḥ । yā nārī bhartr̥paramā bhaved bhartr̥vratā śivā ॥

पतिर्हि देवो नारीणां पतिर्बन्धुः पतिर्गतिः । पत्या समा गतिर्नास्ति दैवतं वा यथा पतिः ॥

patir hi devo nārīṇāṁ patir bandhuḥ patir gatiḥ । patyā samā gatir nāsti daivataṁ vā yathā patiḥ ॥

पतिप्रसादः स्वर्गो वा तुल्यो नार्या न वा भवेत् । अहं स्वर्गं न हीच्छेयं त्वय्यप्रीते महेश्वर ॥

patiprasādaḥ svargo vā tulyo nāryā na vā bhavet । ahaṁ svargaṁ na hīccheyaṁ tvayy aprīte maheśvara ॥

यद्यकार्यमधर्मं वा यदि वा प्राणनाशनम् । पतिर्ब्रूयाद्दरिद्रो वा व्याधितो वा कथंचन ॥

yady akāryam adharmaṁ vā yadi vā prāṇanāśanam । patir brūyād daridro vā vyādhito vā kathaṁ cana ॥

आपन्नो रिपुसंस्थो वा ब्रह्मशापार्दितोऽपि वा । आपद्धर्माननुप्रेक्ष्य तत्कार्यमविशङ्कया ॥

āpanno ripusaṁstho vā brahmaśāpārdito ’pi vā । āpaddharmān anuprekṣya tat kāryam aviśaṅkayā ॥

एष देव मया प्रोक्तः स्त्रीधर्मो वचनात्तव । या त्वेवंभाविनी नारी सा भवेद्धर्मभागिनी ॥

eṣa deva mayā proktaḥ strīdharmo vacanāt tava । yā tv evaṁbhāvinī nārī sā bhaved dharmabhāginī ॥

भीष्म उवाच । इत्युक्तः स तु देवेशः प्रतिपूज्य गिरेः सुताम् । लोकान्विसर्जयामास सर्वैरनुचरैः सह ॥

bhīṣma uvāca । ity uktaḥ sa tu deveśaḥ pratipūjya gireḥ sutām । lokān visarjayām āsa sarvair anucaraiḥ saha ॥

ततो ययुर्भूतगणाः सरितश्च यथागतम् । गन्धर्वाप्सरसश्चैव प्रणम्य शिरसा भवम् ॥

tato yayur bhūtagaṇāḥ saritaś ca yathāgatam । gandharvāpsarasaś caiva praṇamya śirasā bhavam ॥