Adhyāya 133

उमोवाच । किंशीलाः किंसमाचाराः पुरुषाः कैश्च कर्मभिः । स्वर्गं समभिपद्यन्ते संप्रदानेन केन वा ॥

umovāca । kiṁśīlāḥ kiṁsamācārāḥ puruṣāḥ kaiś ca karmabhiḥ । svargaṁ samabhipadyante saṁpradānena kena vā ॥

महेश्वर उवाच । दाता ब्राह्मणसत्कर्ता दीनान्धकृपणादिषु । भक्ष्यभोज्यान्नपानानां वाससां च प्रदायकः ॥

maheśvara uvāca । dātā brāhmaṇasatkartā dīnāndhakr̥paṇādiṣu । bhakṣyabhojyānnapānānāṁ vāsasāṁ ca pradāyakaḥ ॥

प्रतिश्रयान्सभाः कूपान्प्रपाः पुष्करिणीस्तथा । नैत्यकानि च सर्वाणि किमिच्छकमतीव च ॥

pratiśrayān sabhāḥ kūpān prapāḥ puṣkariṇīs tathā । naityakāni ca sarvāṇi kim icchakam atīva ca ॥

आसनं शयनं यानं धनं रत्नं गृहांस्तथा । सस्यजातानि सर्वाणि गाः क्षेत्राण्यथ योषितः ॥

āsanaṁ śayanaṁ yānaṁ dhanaṁ ratnaṁ gr̥hāṁs tathā । sasyajātāni sarvāṇi gāḥ kṣetrāṇy atha yoṣitaḥ ॥

सुप्रतीतमना नित्यं यः प्रयच्छति मानवः । एवंभूतो मृतो देवि देवलोकेऽभिजायते ॥

supratītamanā nityaṁ yaḥ prayacchati mānavaḥ । evaṁbhūto mr̥to devi devaloke ’bhijāyate ॥

तत्रोष्य सुचिरं कालं भुक्त्वा भोगाननुत्तमान् । सहाप्सरोभिर्मुदितो रमित्वा नन्दनादिषु ॥

tatroṣya suciraṁ kālaṁ bhuktvā bhogān anuttamān । sahāpsarobhir mudito ramitvā nandanādiṣu ॥

तस्मात्स्वर्गाच्च्युतो लोकान्मानुषेषूपजायते । महाभोगे कुले देवि धनधान्यसमाचिते ॥

tasmāt svargāc cyuto lokān mānuṣeṣūpajāyate । mahābhoge kule devi dhanadhānyasamācite ॥

तत्र कामगुणैः सर्वैः समुपेतो मुदा युतः । महाभोगो महाकोशो धनी भवति मानवः ॥

tatra kāmaguṇaiḥ sarvaiḥ samupeto mudā yutaḥ । mahābhogo mahākośo dhanī bhavati mānavaḥ ॥

एते देवि महाभोगाः प्राणिनो दानशीलिनः । ब्रह्मणा वै पुरा प्रोक्ताः सर्वस्य प्रियदर्शनाः ॥

ete devi mahābhogāḥ prāṇino dānaśīlinaḥ । brahmaṇā vai purā proktāḥ sarvasya priyadarśanāḥ ॥

अपरे मानवा देवि प्रदानकृपणा द्विजैः । याचिता न प्रयच्छन्ति विद्यमानेऽप्यबुद्धयः ॥

apare mānavā devi pradānakr̥paṇā dvijaiḥ । yācitā na prayacchanti vidyamāne ’py abuddhayaḥ ॥

दीनान्धकृपणान्दृष्ट्वा भिक्षुकानतिथीनपि । याच्यमाना निवर्तन्ते जिह्वालोभसमन्विताः ॥

dīnāndhakr̥paṇān dr̥ṣṭvā bhikṣukān atithīn api । yācyamānā nivartante jihvālobhasamanvitāḥ ॥

न धनानि न वासांसि न भोगान्न च काञ्चनम् । न गावो नान्नविकृतिं प्रयच्छन्ति कदाचन ॥

na dhanāni na vāsāṁsi na bhogān na ca kāñcanam । na gāvo nānnavikr̥tiṁ prayacchanti kadā cana ॥

अप्रवृत्तास्तु ये लुब्धा नास्तिका दानवर्जिताः । एवंभूता नरा देवि निरयं यान्त्यबुद्धयः ॥

apravr̥ttās tu ye lubdhā nāstikā dānavarjitāḥ । evaṁbhūtā narā devi nirayaṁ yānty abuddhayaḥ ॥

ते चेन्मनुष्यतां यान्ति यदा कालस्य पर्ययात् । धनरिक्ते कुले जन्म लभन्ते स्वल्पबुद्धयः ॥

te cen manuṣyatāṁ yānti yadā kālasya paryayāt । dhanarikte kule janma labhante svalpabuddhayaḥ ॥

क्षुत्पिपासापरीताश्च सर्वभोगबहिष्कृताः । निराशाः सर्वभोगेभ्यो जीवन्त्यधमजीविकाम् ॥

kṣutpipāsāparītāś ca sarvabhogabahiṣkr̥tāḥ । nirāśāḥ sarvabhogebhyo jīvanty adhamajīvikām ॥

अल्पभोगकुले जाता अल्पभोगरता नराः । अनेन कर्मणा देवि भवन्त्यधनिनो नराः ॥

alpabhogakule jātā alpabhogaratā narāḥ । anena karmaṇā devi bhavanty adhanino narāḥ ॥

अपरे स्तम्भिनो नित्यं मानिनः पापतो रताः । आसनार्हस्य ये पीठं न प्रयच्छन्त्यचेतसः ॥

apare stambhino nityaṁ māninaḥ pāpato ratāḥ । āsanārhasya ye pīṭhaṁ na prayacchanty acetasaḥ ॥

मार्गार्हस्य च ये मार्गं न यच्छन्त्यल्पबुद्धयः । पाद्यार्हस्य च ये पाद्यं न ददत्यल्पबुद्धयः ॥

mārgārhasya ca ye mārgaṁ na yacchanty alpabuddhayaḥ । pādyārhasya ca ye pādyaṁ na dadaty alpabuddhayaḥ ॥

अर्घार्हान्न च सत्कारैरर्चयन्ति यथाविधि । अर्घ्यमाचमनीयं वा न यच्छन्त्यल्पबुद्धयः ॥

arghārhān na ca satkārair arcayanti yathāvidhi । arghyam ācamanīyaṁ vā na yacchanty alpabuddhayaḥ ॥

गुरुं चाभिगतं प्रेम्णा गुरुवन्न बुभूषते । अभिमानप्रवृत्तेन लोभेन समवस्थिताः ॥

guruṁ cābhigataṁ premṇā guruvan na bubhūṣate । abhimānapravr̥ttena lobhena samavasthitāḥ ॥

संमान्यांश्चावमन्यन्ते वृद्धान्परिभवन्ति च । एवंविधा नरा देवि सर्वे निरयगामिनः ॥

saṁmānyāṁś cāvamanyante vr̥ddhān paribhavanti ca । evaṁvidhā narā devi sarve nirayagāminaḥ ॥

ते वै यदि नरास्तस्मान्निरयादुत्तरन्ति वै । वर्षपूगैस्ततो जन्म लभन्ते कुत्सिते कुले ॥

te vai yadi narās tasmān nirayād uttaranti vai । varṣapūgais tato janma labhante kutsite kule ॥

श्वपाकपुल्कसादीनां कुत्सितानामचेतसाम् । कुलेषु तेषु जायन्ते गुरुवृद्धापचायिनः ॥

śvapākapulkasādīnāṁ kutsitānām acetasām । kuleṣu teṣu jāyante guruvr̥ddhāpacāyinaḥ ॥

न स्तम्भी न च मानी यो देवताद्विजपूजकः । लोकपूज्यो नमस्कर्ता प्रश्रितो मधुरं वदन् ॥

na stambhī na ca mānī yo devatādvijapūjakaḥ । lokapūjyo namaskartā praśrito madhuraṁ vadan ॥

सर्ववर्णप्रियकरः सर्वभूतहितः सदा । अद्वेषी सुमुखः श्लक्ष्णः स्निग्धवाणीप्रदः सदा ॥

sarvavarṇapriyakaraḥ sarvabhūtahitaḥ sadā । adveṣī sumukhaḥ ślakṣṇaḥ snigdhavāṇīpradaḥ sadā ॥

स्वागतेनैव सर्वेषां भूतानामविहिंसकः । यथार्हसत्क्रियापूर्वमर्चयन्नुपतिष्ठति ॥

svāgatenaiva sarveṣāṁ bhūtānām avihiṁsakaḥ । yathārhasatkriyāpūrvam arcayann upatiṣṭhati ॥

मार्गार्हाय ददन्मार्गं गुरुं गुरुवदर्चयन् । अतिथिप्रग्रहरतस्तथाभ्यागतपूजकः ॥

mārgārhāya dadan mārgaṁ guruṁ guruvad arcayan । atithipragraharatas tathābhyāgatapūjakaḥ ॥

एवंभूतो नरो देवि स्वर्गतिं प्रतिपद्यते । ततो मानुषतां प्राप्य विशिष्टकुलजो भवेत् ॥

evaṁbhūto naro devi svargatiṁ pratipadyate । tato mānuṣatāṁ prāpya viśiṣṭakulajo bhavet ॥

तत्रासौ विपुलैर्भोगैः सर्वरत्नसमायुतः । यथार्हदाता चार्हेषु धर्मचर्यापरो भवेत् ॥

tatrāsau vipulair bhogaiḥ sarvaratnasamāyutaḥ । yathārhadātā cārheṣu dharmacaryāparo bhavet ॥

संमतः सर्वभूतानां सर्वलोकनमस्कृतः । स्वकर्मफलमाप्नोति स्वयमेव नरः सदा ॥

saṁmataḥ sarvabhūtānāṁ sarvalokanamaskr̥taḥ । svakarmaphalam āpnoti svayam eva naraḥ sadā ॥

उदात्तकुलजातीय उदात्ताभिजनः सदा । एष धर्मो मया प्रोक्तो विधात्रा स्वयमीरितः ॥

udāttakulajātīya udāttābhijanaḥ sadā । eṣa dharmo mayā prokto vidhātrā svayam īritaḥ ॥

यस्तु रौद्रसमाचारः सर्वसत्त्वभयंकरः । हस्ताभ्यां यदि वा पद्भ्यां रज्ज्वा दण्डेन वा पुनः ॥

yas tu raudrasamācāraḥ sarvasattvabhayaṁkaraḥ । hastābhyāṁ yadi vā padbhyāṁ rajjvā daṇḍena vā punaḥ ॥

लोष्टैः स्तम्भैरुपायैर्वा जन्तून्बाधति शोभने । हिंसार्थं निकृतिप्रज्ञः प्रोद्वेजयति चैव ह ॥

loṣṭaiḥ stambhair upāyair vā jantūn bādhati śobhane । hiṁsārthaṁ nikr̥tiprajñaḥ prodvejayati caiva ha ॥

उपक्रामति जन्तूंश्च उद्वेगजननः सदा । एवंशीलसमाचारो निरयं प्रतिपद्यते ॥

upakrāmati jantūṁś ca udvegajananaḥ sadā । evaṁśīlasamācāro nirayaṁ pratipadyate ॥

स चेन्मानुषतां गच्छेद्यदि कालस्य पर्ययात् । बह्वाबाधपरिक्लिष्टे सोऽधमे जायते कुले ॥

sa cen mānuṣatāṁ gacched yadi kālasya paryayāt । bahvābādhaparikliṣṭe so ’dhame jāyate kule ॥

लोकद्वेष्योऽधमः पुंसां स्वयं कर्मकृतैः फलैः । एष देवि मनुष्येषु बोद्धव्यो ज्ञातिबन्धुषु ॥

lokadveṣyo ’dhamaḥ puṁsāṁ svayaṁ karmakr̥taiḥ phalaiḥ । eṣa devi manuṣyeṣu boddhavyo jñātibandhuṣu ॥

अपरः सर्वभूतानि दयावाननुपश्यति । मैत्रदृष्टिः पितृसमो निर्वैरो नियतेन्द्रियः ॥

aparaḥ sarvabhūtāni dayāvān anupaśyati । maitradr̥ṣṭiḥ pitr̥samo nirvairo niyatendriyaḥ ॥

नोद्वेजयति भूतानि न विहिंसयते तथा । हस्तपादैः सुनियतैर्विश्वास्यः सर्वजन्तुषु ॥

nodvejayati bhūtāni na vihiṁsayate tathā । hastapādaiḥ suniyatair viśvāsyaḥ sarvajantuṣu ॥

न रज्ज्वा न च दण्डेन न लोष्टैर्नायुधेन च । उद्वेजयति भूतानि श्लक्ष्णकर्मा दयापरः ॥

na rajjvā na ca daṇḍena na loṣṭair nāyudhena ca । udvejayati bhūtāni ślakṣṇakarmā dayāparaḥ ॥

एवंशीलसमाचारः स्वर्गे समुपजायते । तत्रासौ भवने दिव्ये मुदा वसति देववत् ॥

evaṁśīlasamācāraḥ svarge samupajāyate । tatrāsau bhavane divye mudā vasati devavat ॥

स चेत्कर्मक्षयान्मर्त्यो मनुष्येषूपजायते । अल्पाबाधो निरीतीकः स जातः सुखमेधते ॥

sa cet karmakṣayān martyo manuṣyeṣūpajāyate । alpābādho nirītīkaḥ sa jātaḥ sukham edhate ॥

सुखभागी निरायासो निरुद्वेगः सदा नरः । एष देवि सतां मार्गो बाधा यत्र न विद्यते ॥

sukhabhāgī nirāyāso nirudvegaḥ sadā naraḥ । eṣa devi satāṁ mārgo bādhā yatra na vidyate ॥

उमोवाच । इमे मनुष्या दृश्यन्ते ऊहापोहविशारदाः । ज्ञानविज्ञानसंपन्नाः प्रज्ञावन्तोऽर्थकोविदाः । दुष्प्रज्ञाश्चापरे देव ज्ञानविज्ञानवर्जिताः ॥

umovāca । ime manuṣyā dr̥śyante ūhāpohaviśāradāḥ । jñānavijñānasaṁpannāḥ prajñāvanto ’rthakovidāḥ । duṣprajñāś cāpare deva jñānavijñānavarjitāḥ ॥

केन कर्मविपाकेन प्रज्ञावान्पुरुषो भवेत् । अल्पप्रज्ञो विरूपाक्ष कथं भवति मानवः । एतं मे संशयं छिन्द्धि सर्वधर्मविदां वर ॥

kena karmavipākena prajñāvān puruṣo bhavet । alpaprajño virūpākṣa kathaṁ bhavati mānavaḥ । etaṁ me saṁśayaṁ chinddhi sarvadharmavidāṁ vara ॥

जात्यन्धाश्चापरे देव रोगार्ताश्चापरे तथा । नराः क्लीबाश्च दृश्यन्ते कारणं ब्रूहि तत्र वै ॥

jātyandhāś cāpare deva rogārtāś cāpare tathā । narāḥ klībāś ca dr̥śyante kāraṇaṁ brūhi tatra vai ॥

महेश्वर उवाच । ब्राह्मणान्वेदविदुषः सिद्धान्धर्मविदस्तथा । परिपृच्छन्त्यहरहः कुशलाकुशलं तथा ॥

maheśvara uvāca । brāhmaṇān vedaviduṣaḥ siddhān dharmavidas tathā । paripr̥cchanty aharahaḥ kuśalākuśalaṁ tathā ॥

वर्जयन्त्यशुभं कर्म सेवमानाः शुभं तथा । लभन्ते स्वर्गतिं नित्यमिह लोके सुखं तथा ॥

varjayanty aśubhaṁ karma sevamānāḥ śubhaṁ tathā । labhante svargatiṁ nityam iha loke sukhaṁ tathā ॥

स चेन्मानुषतां याति मेधावी तत्र जायते । श्रुतं प्रज्ञानुगं चास्य कल्याणमुपजायते ॥

sa cen mānuṣatāṁ yāti medhāvī tatra jāyate । śrutaṁ prajñānugaṁ cāsya kalyāṇam upajāyate ॥

परदारेषु ये मूढाश्चक्षुर्दुष्टं प्रयुञ्जते । तेन दुष्टस्वभावेन जात्यन्धास्ते भवन्ति ह ॥

paradāreṣu ye mūḍhāś cakṣur duṣṭaṁ prayuñjate । tena duṣṭasvabhāvena jātyandhās te bhavanti ha ॥

मनसा तु प्रदुष्टेन नग्नां पश्यन्ति ये स्त्रियम् । रोगार्तास्ते भवन्तीह नरा दुष्कृतकर्मिणः ॥

manasā tu praduṣṭena nagnāṁ paśyanti ye striyam । rogārtās te bhavantīha narā duṣkr̥takarmiṇaḥ ॥

ये तु मूढा दुराचारा वियोनौ मैथुने रताः । पुरुषेषु सुदुष्प्रज्ञाः क्लीबत्वमुपयान्ति ते ॥

ye tu mūḍhā durācārā viyonau maithune ratāḥ । puruṣeṣu suduṣprajñāḥ klībatvam upayānti te ॥

पशूंश्च ये बन्धयन्ति ये चैव गुरुतल्पगाः । प्रकीर्णमैथुना ये च क्लीबा जायन्ति ते नराः ॥

paśūṁś ca ye bandhayanti ye caiva gurutalpagāḥ । prakīrṇamaithunā ye ca klībā jāyanti te narāḥ ॥

उमोवाच । सावद्यं किं नु वै कर्म निरवद्यं तथैव च । श्रेयः कुर्वन्नवाप्नोति मानवो देवसत्तम ॥

umovāca । sāvadyaṁ kiṁ nu vai karma niravadyaṁ tathaiva ca । śreyaḥ kurvann avāpnoti mānavo devasattama ॥

महेश्वर उवाच । श्रेयांसं मार्गमातिष्ठन्सदा यः पृच्छते द्विजान् । धर्मान्वेषी गुणाकाङ्क्षी स स्वर्गं समुपाश्नुते ॥

maheśvara uvāca । śreyāṁsaṁ mārgam ātiṣṭhan sadā yaḥ pr̥cchate dvijān । dharmānveṣī guṇākāṅkṣī sa svargaṁ samupāśnute ॥

यदि मानुषतां देवि कदाचित्स निगच्छति । मेधावी धारणायुक्तः प्राज्ञस्तत्राभिजायते ॥

yadi mānuṣatāṁ devi kadā cit sa nigacchati । medhāvī dhāraṇāyuktaḥ prājñas tatrābhijāyate ॥

एष देवि सतां धर्मो मन्तव्यो भूतिकारकः । नृणां हितार्थाय तव मया वै समुदाहृतः ॥

eṣa devi satāṁ dharmo mantavyo bhūtikārakaḥ । nr̥ṇāṁ hitārthāya tava mayā vai samudāhr̥taḥ ॥

उमोवाच । अपरे स्वल्पविज्ञाना धर्मविद्वेषिणो नराः । ब्राह्मणान्वेदविदुषो नेच्छन्ति परिसर्पितुम् ॥

umovāca । apare svalpavijñānā dharmavidveṣiṇo narāḥ । brāhmaṇān vedaviduṣo necchanti parisarpitum ॥

व्रतवन्तो नराः केचिच्छ्रद्धादमपरायणाः । अव्रता भ्रष्टनियमास्तथान्ये राक्षसोपमाः ॥

vratavanto narāḥ ke cic chraddhādamaparāyaṇāḥ । avratā bhraṣṭaniyamās tathānye rākṣasopamāḥ ॥

यज्वानश्च तथैवान्ये निर्होमाश्च तथापरे । केन कर्मविपाकेन भवन्तीह वदस्व मे ॥

yajvānaś ca tathaivānye nirhomāś ca tathāpare । kena karmavipākena bhavantīha vadasva me ॥

महेश्वर उवाच । आगमाल्लोकधर्माणां मर्यादाः पूर्वनिर्मिताः । प्रामाण्येनानुवर्तन्ते दृश्यन्ते हि दृढव्रताः ॥

maheśvara uvāca । āgamāl lokadharmāṇāṁ maryādāḥ pūrvanirmitāḥ । prāmāṇyenānuvartante dr̥śyante hi dr̥ḍhavratāḥ ॥

अधर्मं धर्ममित्याहुर्ये च मोहवशं गताः । अव्रता नष्टमर्यादास्ते प्रोक्ता ब्रह्मराक्षसाः ॥

adharmaṁ dharmam ity āhur ye ca mohavaśaṁ gatāḥ । avratā naṣṭamaryādās te proktā brahmarākṣasāḥ ॥

ते चेत्कालकृतोद्योगात्संभवन्तीह मानुषाः । निर्होमा निर्वषट्कारास्ते भवन्ति नराधमाः ॥

te cet kālakr̥todyogāt saṁbhavantīha mānuṣāḥ । nirhomā nirvaṣaṭkārās te bhavanti narādhamāḥ ॥

एष देवि मया सर्वः संशयच्छेदनाय ते । कुशलाकुशलो नॄणां व्याख्यातो धर्मसागरः ॥

eṣa devi mayā sarvaḥ saṁśayacchedanāya te । kuśalākuśalo nr̥̄ṇāṁ vyākhyāto dharmasāgaraḥ ॥