Adhyāya 130

उमोवाच । देशेषु रमणीयेषु गिरीणां निर्झरेषु च । स्रवन्तीनां च कुञ्जेषु पर्वतोपवनेषु च ॥

umovāca । deśeṣu ramaṇīyeṣu girīṇāṁ nirjhareṣu ca । sravantīnāṁ ca kuñjeṣu parvatopavaneṣu ca ॥

देशेषु च विचित्रेषु फलवत्सु समाहिताः । मूलवत्सु च देशेषु वसन्ति नियतव्रताः ॥

deśeṣu ca vicitreṣu phalavatsu samāhitāḥ । mūlavatsu ca deśeṣu vasanti niyatavratāḥ ॥

तेषामपि विधिं पुण्यं श्रोतुमिच्छामि शंकर । वानप्रस्थेषु देवेश स्वशरीरोपजीविषु ॥

teṣām api vidhiṁ puṇyaṁ śrotum icchāmi śaṁkara । vānaprastheṣu deveśa svaśarīropajīviṣu ॥

महेश्वर उवाच । वानप्रस्थेषु यो धर्मस्तं मे शृणु समाहिता । श्रुत्वा चैकमना देवि धर्मबुद्धिपरा भव ॥

maheśvara uvāca । vānaprastheṣu yo dharmas taṁ me śr̥ṇu samāhitā । śrutvā caikamanā devi dharmabuddhiparā bhava ॥

संसिद्धैर्नियतैः सद्भिर्वनवासमुपागतैः । वानप्रस्थैरिदं कर्म कर्तव्यं शृणु यादृशम् ॥

saṁsiddhair niyataiḥ sadbhir vanavāsam upāgataiḥ । vānaprasthair idaṁ karma kartavyaṁ śr̥ṇu yādr̥śam ॥

त्रिकालमभिषेकार्थः पितृदेवार्चनं क्रिया । अग्निहोत्रपरिस्पन्द इष्टिहोमविधिस्तथा ॥

trikālam abhiṣekārthaḥ pitr̥devārcanaṁ kriyā । agnihotraparispanda iṣṭihomavidhis tathā ॥

नीवारग्रहणं चैव फलमूलनिषेवणम् । इङ्गुदैरण्डतैलानां स्नेहार्थं च निषेवणम् ॥

nīvāragrahaṇaṁ caiva phalamūlaniṣevaṇam । iṅgudair aṇḍatailānāṁ snehārthaṁ ca niṣevaṇam ॥

योगचर्याकृतैः सिद्धैः कामक्रोधविवर्जनम् । वीरशय्यामुपासद्भिर्वीरस्थानोपसेविभिः ॥

yogacaryākr̥taiḥ siddhaiḥ kāmakrodhavivarjanam । vīraśayyām upāsadbhir vīrasthānopasevibhiḥ ॥

युक्तैर्योगवहैः सद्भिर्ग्रीष्मे पञ्चतपैस्तथा । मण्डूकयोगनियतैर्यथान्यायनिषेविभिः ॥

yuktair yogavahaiḥ sadbhir grīṣme pañcatapais tathā । maṇḍūkayoganiyatair yathānyāyaniṣevibhiḥ ॥

वीरासनगतैर्नित्यं स्थण्डिले शयनैस्तथा । शीतयोगोऽग्नियोगश्च चर्तव्यो धर्मबुद्धिभिः ॥

vīrāsanagatair nityaṁ sthaṇḍile śayanais tathā । śītayogo ’gniyogaś ca cartavyo dharmabuddhibhiḥ ॥

अब्भक्षैर्वायुभक्षैश्च शैवालोत्तरभोजनैः । अश्मकुट्टैस्तथा दान्तैः संप्रक्षालैस्तथापरैः ॥

abbhakṣair vāyubhakṣaiś ca śaivālottarabhojanaiḥ । aśmakuṭṭais tathā dāntaiḥ saṁprakṣālais tathāparaiḥ ॥

चीरवल्कलसंवीतैर्मृगचर्मनिवासिभिः । कार्या यात्रा यथाकालं यथाधर्मं यथाविधि ॥

cīravalkalasaṁvītair mr̥gacarmanivāsibhiḥ । kāryā yātrā yathākālaṁ yathādharmaṁ yathāvidhi ॥

वननित्यैर्वनचरैर्वनपैर्वनगोचरैः । वनं गुरुमिवासाद्य वस्तव्यं वनजीविभिः ॥

vananityair vanacarair vanapair vanagocaraiḥ । vanaṁ gurum ivāsādya vastavyaṁ vanajīvibhiḥ ॥

तेषां होमक्रिया धर्मः पञ्चयज्ञनिषेवणम् । नागपञ्चमयज्ञस्य वेदोक्तस्यानुपालनम् ॥

teṣāṁ homakriyā dharmaḥ pañcayajñaniṣevaṇam । nāgapañcamayajñasya vedoktasyānupālanam ॥

अष्टमीयज्ञपरता चातुर्मास्यनिषेवणम् । पौर्णमास्यां तु यो यज्ञो नित्ययज्ञस्तथैव च ॥

aṣṭamīyajñaparatā cāturmāsyaniṣevaṇam । paurṇamāsyāṁ tu yo yajño nityayajñas tathaiva ca ॥

विमुक्ता दारसंयोगैर्विमुक्ताः सर्वसंकरैः । विमुक्ताः सर्वपापैश्च चरन्ति मुनयो वने ॥

vimuktā dārasaṁyogair vimuktāḥ sarvasaṁkaraiḥ । vimuktāḥ sarvapāpaiś ca caranti munayo vane ॥

स्रुग्भाण्डपरमा नित्यं त्रेताग्निशरणाः सदा । सन्तः सत्पथनित्या ये ते यान्ति परमां गतिम् ॥

srugbhāṇḍaparamā nityaṁ tretāgniśaraṇāḥ sadā । santaḥ satpathanityā ye te yānti paramāṁ gatim ॥

ब्रह्मलोकं महापुण्यं सोमलोकं च शाश्वतम् । गच्छन्ति मुनयः सिद्धा ऋषिधर्मव्यपाश्रयात् ॥

brahmalokaṁ mahāpuṇyaṁ somalokaṁ ca śāśvatam । gacchanti munayaḥ siddhā r̥ṣidharmavyapāśrayāt ॥

एष धर्मो मया देवि वानप्रस्थाश्रितः शुभः । विस्तरेणार्थसंपन्नो यथास्थूलमुदाहृतः ॥

eṣa dharmo mayā devi vānaprasthāśritaḥ śubhaḥ । vistareṇārthasaṁpanno yathāsthūlam udāhr̥taḥ ॥

उमोवाच । भगवन्देवदेवेश सर्वभूतनमस्कृत । यो धर्मो मुनिसंघस्य सिद्धिवादेषु तं वद ॥

umovāca । bhagavan devadeveśa sarvabhūtanamaskr̥ta । yo dharmo munisaṁghasya siddhivādeṣu taṁ vada ॥

सिद्धिवादेषु संसिद्धास्तथा वननिवासिनः । स्वैरिणो दारसंयुक्तास्तेषां धर्मः कथं स्मृतः ॥

siddhivādeṣu saṁsiddhās tathā vananivāsinaḥ । svairiṇo dārasaṁyuktās teṣāṁ dharmaḥ kathaṁ smr̥taḥ ॥

महेश्वर उवाच । स्वैरिणस्तापसा देवि सर्वे दारविहारिणः । तेषां मौण्ड्यं कषायश्च वासरात्रिश्च कारणम् ॥

maheśvara uvāca । svairiṇas tāpasā devi sarve dāravihāriṇaḥ । teṣāṁ mauṇḍyaṁ kaṣāyaś ca vāsarātriś ca kāraṇam ॥

त्रिकालमभिषेकश्च होत्रं त्वृषिकृतं महत् । समाधिः सत्पथस्थानं यथोदितनिषेवणम् ॥

trikālam abhiṣekaś ca hotraṁ tv r̥ṣikr̥taṁ mahat । samādhiḥ satpathasthānaṁ yathoditaniṣevaṇam ॥

ये च ते पूर्वकथिता धर्मा वननिवासिनाम् । यदि सेवन्ति धर्मांस्तानाप्नुवन्ति तपःफलम् ॥

ye ca te pūrvakathitā dharmā vananivāsinām । yadi sevanti dharmāṁs tān āpnuvanti tapaḥphalam ॥

ये च दंपतिधर्माणः स्वदारनियतेन्द्रियाः । चरन्ति विधिदृष्टं तदृतुकालाभिगामिनः ॥

ye ca daṁpatidharmāṇaḥ svadāraniyatendriyāḥ । caranti vidhidr̥ṣṭaṁ tad r̥tukālābhigāminaḥ ॥

तेषामृषिकृतो धर्मो धर्मिणामुपपद्यते । न कामकारात्कामोऽन्यः संसेव्यो धर्मदर्शिभिः ॥

teṣām r̥ṣikr̥to dharmo dharmiṇām upapadyate । na kāmakārāt kāmo ’nyaḥ saṁsevyo dharmadarśibhiḥ ॥

सर्वभूतेषु यः सम्यग्ददात्यभयदक्षिणाम् । हिंसारोषविमुक्तात्मा स वै धर्मेण युज्यते ॥

sarvabhūteṣu yaḥ samyag dadāty abhayadakṣiṇām । hiṁsāroṣavimuktātmā sa vai dharmeṇa yujyate ॥

सर्वभूतानुकम्पी यः सर्वभूतार्जवव्रतः । सर्वभूतात्मभूतश्च स वै धर्मेण युज्यते ॥

sarvabhūtānukampī yaḥ sarvabhūtārjavavrataḥ । sarvabhūtātmabhūtaś ca sa vai dharmeṇa yujyate ॥

सर्ववेदेषु वा स्नानं सर्वभूतेषु चार्जवम् । उभे एते समे स्यातामार्जवं वा विशिष्यते ॥

sarvavedeṣu vā snānaṁ sarvabhūteṣu cārjavam । ubhe ete same syātām ārjavaṁ vā viśiṣyate ॥

आर्जवं धर्म इत्याहुरधर्मो जिह्म उच्यते । आर्जवेनेह संयुक्तो नरो धर्मेण युज्यते ॥

ārjavaṁ dharma ity āhur adharmo jihma ucyate । ārjaveneha saṁyukto naro dharmeṇa yujyate ॥

आर्जवो भुवने नित्यं वसत्यमरसंनिधौ । तस्मादार्जवनित्यः स्याद्य इच्छेद्धर्ममात्मनः ॥

ārjavo bhuvane nityaṁ vasaty amarasaṁnidhau । tasmād ārjavanityaḥ syād ya icched dharmam ātmanaḥ ॥

क्षान्तो दान्तो जितक्रोधो धर्मभूतोऽविहिंसकः । धर्मे रतमना नित्यं नरो धर्मेण युज्यते ॥

kṣānto dānto jitakrodho dharmabhūto ’vihiṁsakaḥ । dharme ratamanā nityaṁ naro dharmeṇa yujyate ॥

व्यपेततन्द्रो धर्मात्मा शक्या सत्पथमाश्रितः । चारित्रपरमो बुद्धो ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥

vyapetatandro dharmātmā śakyā satpatham āśritaḥ । cāritraparamo buddho brahmabhūyāya kalpate ॥

उमोवाच । आश्रमाभिरता देव तापसा ये तपोधनाः । दीप्तिमन्तः कया चैव चर्ययाथ भवन्ति ते ॥

umovāca । āśramābhiratā deva tāpasā ye tapodhanāḥ । dīptimantaḥ kayā caiva caryayātha bhavanti te ॥

राजानो राजपुत्राश्च निर्धना वा महाधनाः । कर्मणा केन भगवन्प्राप्नुवन्ति महाफलम् ॥

rājāno rājaputrāś ca nirdhanā vā mahādhanāḥ । karmaṇā kena bhagavan prāpnuvanti mahāphalam ॥

नित्यं स्थानमुपागम्य दिव्यचन्दनरूषिताः । केन वा कर्मणा देव भवन्ति वनगोचराः ॥

nityaṁ sthānam upāgamya divyacandanarūṣitāḥ । kena vā karmaṇā deva bhavanti vanagocarāḥ ॥

एतं मे संशयं देव तपश्चर्यागतं शुभम् । शंस सर्वमशेषेण त्र्यक्ष त्रिपुरनाशन ॥

etaṁ me saṁśayaṁ deva tapaścaryāgataṁ śubham । śaṁsa sarvam aśeṣeṇa tryakṣa tripuranāśana ॥

महेश्वर उवाच । उपवासव्रतैर्दान्ता अहिंस्राः सत्यवादिनः । संसिद्धाः प्रेत्य गन्धर्वैः सह मोदन्त्यनामयाः ॥

maheśvara uvāca । upavāsavratair dāntā ahiṁsrāḥ satyavādinaḥ । saṁsiddhāḥ pretya gandharvaiḥ saha modanty anāmayāḥ ॥

मण्डूकयोगशयनो यथास्थानं यथाविधि । दीक्षां चरति धर्मात्मा स नागैः सह मोदते ॥

maṇḍūkayogaśayano yathāsthānaṁ yathāvidhi । dīkṣāṁ carati dharmātmā sa nāgaiḥ saha modate ॥

शष्पं मृगमुखोत्सृष्टं यो मृगैः सह सेवते । दीक्षितो वै मुदा युक्तः स गच्छत्यमरावतीम् ॥

śaṣpaṁ mr̥gamukhotsr̥ṣṭaṁ yo mr̥gaiḥ saha sevate । dīkṣito vai mudā yuktaḥ sa gacchaty amarāvatīm ॥

शैवालं शीर्णपर्णं वा तद्व्रतो यो निषेवते । शीतयोगवहो नित्यं स गच्छेत्परमां गतिम् ॥

śaivālaṁ śīrṇaparṇaṁ vā tad vrato yo niṣevate । śītayogavaho nityaṁ sa gacchet paramāṁ gatim ॥

वायुभक्षोऽम्बुभक्षो वा फलमूलाशनोऽपि वा । यक्षेष्वैश्वर्यमाधाय मोदतेऽप्सरसां गणैः ॥

vāyubhakṣo ’mbubhakṣo vā phalamūlāśano ’pi vā । yakṣeṣv aiśvaryam ādhāya modate ’psarasāṁ gaṇaiḥ ॥

अग्नियोगवहो ग्रीष्मे विधिदृष्टेन कर्मणा । चीर्त्वा द्वादश वर्षाणि राजा भवति पार्थिवः ॥

agniyogavaho grīṣme vidhidr̥ṣṭena karmaṇā । cīrtvā dvādaśa varṣāṇi rājā bhavati pārthivaḥ ॥

आहारनियमं कृत्वा मुनिर्द्वादशवार्षिकम् । मरुं संसाध्य यत्नेन राजा भवति पार्थिवः ॥

āhāraniyamaṁ kr̥tvā munir dvādaśavārṣikam । maruṁ saṁsādhya yatnena rājā bhavati pārthivaḥ ॥

स्थण्डिले शुद्धमाकाशं परिगृह्य समन्ततः । प्रविश्य च मुदा युक्तो दीक्षां द्वादशवार्षिकीम् ॥

sthaṇḍile śuddham ākāśaṁ parigr̥hya samantataḥ । praviśya ca mudā yukto dīkṣāṁ dvādaśavārṣikīm ॥

स्थण्डिलस्य फलान्याहुर्यानानि शयनानि च । गृहाणि च महार्हाणि चन्द्रशुभ्राणि भामिनि ॥

sthaṇḍilasya phalāny āhur yānāni śayanāni ca । gr̥hāṇi ca mahārhāṇi candraśubhrāṇi bhāmini ॥

आत्मानमुपजीवन्यो नियतो नियताशनः । देहं वानशने त्यक्त्वा स स्वर्गं समुपाश्नुते ॥

ātmānam upajīvan yo niyato niyatāśanaḥ । dehaṁ vānaśane tyaktvā sa svargaṁ samupāśnute ॥

आत्मानमुपजीवन्यो दीक्षां द्वादशवार्षिकीम् । त्यक्त्वा महार्णवे देहं वारुणं लोकमश्नुते ॥

ātmānam upajīvan yo dīkṣāṁ dvādaśavārṣikīm । tyaktvā mahārṇave dehaṁ vāruṇaṁ lokam aśnute ॥

आत्मानमुपजीवन्यो दीक्षां द्वादशवार्षिकीम् । अश्मना चरणौ भित्त्वा गुह्यकेषु स मोदते ॥

ātmānam upajīvan yo dīkṣāṁ dvādaśavārṣikīm । aśmanā caraṇau bhittvā guhyakeṣu sa modate ॥

साधयित्वात्मनात्मानं निर्द्वंद्वो निष्परिग्रहः । चीर्त्वा द्वादश वर्षाणि दीक्षामेकां मनोगताम् । स्वर्गलोकमवाप्नोति देवैश्च सह मोदते ॥

sādhayitvātmanātmānaṁ nirdvaṁdvo niṣparigrahaḥ । cīrtvā dvādaśa varṣāṇi dīkṣām ekāṁ manogatām । svargalokam avāpnoti devaiś ca saha modate ॥

आत्मानमुपजीवन्यो दीक्षां द्वादशवार्षिकीम् । हुत्वाग्नौ देहमुत्सृज्य वह्निलोके महीयते ॥

ātmānam upajīvan yo dīkṣāṁ dvādaśavārṣikīm । hutvāgnau deham utsr̥jya vahniloke mahīyate ॥

यस्तु देवि यथान्यायं दीक्षितो नियतो द्विजः । आत्मन्यात्मानमाधाय निर्द्वंद्वो निष्परिग्रहः ॥

yas tu devi yathānyāyaṁ dīkṣito niyato dvijaḥ । ātmany ātmānam ādhāya nirdvaṁdvo niṣparigrahaḥ ॥

चीर्त्वा द्वादश वर्षाणि दीक्षामेकां मनोगताम् । अरणीसहितं स्कन्धे बद्ध्वा गच्छत्यनावृतः ॥

cīrtvā dvādaśa varṣāṇi dīkṣām ekāṁ manogatām । araṇīsahitaṁ skandhe baddhvā gacchaty anāvr̥taḥ ॥

वीराध्वानमना नित्यं वीरासनरतस्तथा । वीरस्थायी च सततं स वीरगतिमाप्नुयात् ॥

vīrādhvānamanā nityaṁ vīrāsanaratas tathā । vīrasthāyī ca satataṁ sa vīragatim āpnuyāt ॥

स शक्रलोकगो नित्यं सर्वकामपुरस्कृतः । दिव्यपुष्पसमाकीर्णो दिव्यचन्दनभूषितः । सुखं वसति धर्मात्मा दिवि देवगणैः सह ॥

sa śakralokago nityaṁ sarvakāmapuraskr̥taḥ । divyapuṣpasamākīrṇo divyacandanabhūṣitaḥ । sukhaṁ vasati dharmātmā divi devagaṇaiḥ saha ॥

वीरलोकगतो वीरो वीरयोगवहः सदा । सत्त्वस्थः सर्वमुत्सृज्य दीक्षितो नियतः शुचिः । वीराध्वानं प्रपद्येद्यस्तस्य लोकाः सनातनाः ॥

vīralokagato vīro vīrayogavahaḥ sadā । sattvasthaḥ sarvam utsr̥jya dīkṣito niyataḥ śuciḥ । vīrādhvānaṁ prapadyed yas tasya lokāḥ sanātanāḥ ॥

कामगेन विमानेन स वै चरति च्छन्दतः । शक्रलोकगतः श्रीमान्मोदते च निरामयः ॥

kāmagena vimānena sa vai carati cchandataḥ । śakralokagataḥ śrīmān modate ca nirāmayaḥ ॥