Adhyāya 129

उमोवाच । उक्तास्त्वया पृथग्धर्माश्चातुर्वर्ण्यहिताः शुभाः । सर्वव्यापी तु यो धर्मो भगवंस्तं ब्रवीहि मे ॥

umovāca । uktās tvayā pr̥thagdharmāś cāturvarṇyahitāḥ śubhāḥ । sarvavyāpī tu yo dharmo bhagavaṁs taṁ bravīhi me ॥

महेश्वर उवाच । ब्राह्मणा लोकसारेण सृष्टा धात्रा गुणार्थिना । लोकांस्तारयितुं कृत्स्नान्मर्त्येषु क्षितिदेवताः ॥

maheśvara uvāca । brāhmaṇā lokasāreṇa sr̥ṣṭā dhātrā guṇārthinā । lokāṁs tārayituṁ kr̥tsnān martyeṣu kṣitidevatāḥ ॥

तेषामिमं प्रवक्ष्यामि धर्मकर्मफलोदयम् । ब्राह्मणेषु हि यो धर्मः स धर्मः परमो मतः ॥

teṣām imaṁ pravakṣyāmi dharmakarmaphalodayam । brāhmaṇeṣu hi yo dharmaḥ sa dharmaḥ paramo mataḥ ॥

इमे तु लोकधर्मार्थं त्रयः सृष्टाः स्वयंभुवा । पृथिव्याः सर्जने नित्यं सृष्टास्तानपि मे शृणु ॥

ime tu lokadharmārthaṁ trayaḥ sr̥ṣṭāḥ svayaṁbhuvā । pr̥thivyāḥ sarjane nityaṁ sr̥ṣṭās tān api me śr̥ṇu ॥

वेदोक्तः परमो धर्मः स्मृतिशास्त्रगतोऽपरः । शिष्टाचीर्णः परः प्रोक्तस्त्रयो धर्माः सनातनाः ॥

vedoktaḥ paramo dharmaḥ smr̥tiśāstragato ’paraḥ । śiṣṭācīrṇaḥ paraḥ proktas trayo dharmāḥ sanātanāḥ ॥

त्रैविद्यो ब्राह्मणो विद्वान्न चाध्ययनजीवनः । त्रिकर्मा त्रिपरिक्रान्तो मैत्र एष स्मृतो द्विजः ॥

traividyo brāhmaṇo vidvān na cādhyayanajīvanaḥ । trikarmā triparikrānto maitra eṣa smr̥to dvijaḥ ॥

षडिमानि तु कर्माणि प्रोवाच भुवनेश्वरः । वृत्त्यर्थं ब्राह्मणानां वै शृणु तानि समाहिता ॥

ṣaḍ imāni tu karmāṇi provāca bhuvaneśvaraḥ । vr̥ttyarthaṁ brāhmaṇānāṁ vai śr̥ṇu tāni samāhitā ॥

यजनं याजनं चैव तथा दानप्रतिग्रहौ । अध्यापनमधीतं च षट्कर्मा धर्मभाग्द्विजः ॥

yajanaṁ yājanaṁ caiva tathā dānapratigrahau । adhyāpanam adhītaṁ ca ṣaṭkarmā dharmabhāg dvijaḥ ॥

नित्यस्वाध्यायता धर्मो धर्मो यज्ञः सनातनः । दानं प्रशस्यते चास्य यथाशक्ति यथाविधि ॥

nityasvādhyāyatā dharmo dharmo yajñaḥ sanātanaḥ । dānaṁ praśasyate cāsya yathāśakti yathāvidhi ॥

अयं तु परमो धर्मः प्रवृत्तः सत्सु नित्यशः । गृहस्थता विशुद्धानां धर्मस्य निचयो महान् ॥

ayaṁ tu paramo dharmaḥ pravr̥ttaḥ satsu nityaśaḥ । gr̥hasthatā viśuddhānāṁ dharmasya nicayo mahān ॥

पञ्चयज्ञविशुद्धात्मा सत्यवागनसूयकः । दाता ब्राह्मणसत्कर्ता सुसंमृष्टनिवेशनः ॥

pañcayajñaviśuddhātmā satyavāg anasūyakaḥ । dātā brāhmaṇasatkartā susaṁmr̥ṣṭaniveśanaḥ ॥

अमानी च सदाजिह्मः स्निग्धवाणीप्रदस्तथा । अतिथ्यभ्यागतरतिः शेषान्नकृतभोजनः ॥

amānī ca sadājihmaḥ snigdhavāṇīpradas tathā । atithyabhyāgataratiḥ śeṣānnakr̥tabhojanaḥ ॥

पाद्यमर्घ्यं यथान्यायमासनं शयनं तथा । दीपं प्रतिश्रयं चापि यो ददाति स धार्मिकः ॥

pādyam arghyaṁ yathānyāyam āsanaṁ śayanaṁ tathā । dīpaṁ pratiśrayaṁ cāpi yo dadāti sa dhārmikaḥ ॥

प्रातरुत्थाय चाचम्य भोजनेनोपमन्त्र्य च । सत्कृत्यानुव्रजेद्यश्च तस्य धर्मः सनातनः ॥

prātar utthāya cācamya bhojanenopamantrya ca । satkr̥tyānuvrajed yaś ca tasya dharmaḥ sanātanaḥ ॥

सर्वातिथ्यं त्रिवर्गस्य यथाशक्ति दिवानिशम् । शूद्रधर्मः समाख्यातस्त्रिवर्णपरिचारणम् ॥

sarvātithyaṁ trivargasya yathāśakti divāniśam । śūdradharmaḥ samākhyātas trivarṇaparicāraṇam ॥

प्रवृत्तिलक्षणो धर्मो गृहस्थेषु विधीयते । तमहं कीर्तयिष्यामि सर्वभूतहितं शुभम् ॥

pravr̥ttilakṣaṇo dharmo gr̥hastheṣu vidhīyate । tam ahaṁ kīrtayiṣyāmi sarvabhūtahitaṁ śubham ॥

दातव्यमसकृच्छक्त्या यष्टव्यमसकृत्तथा । पुष्टिकर्मविधानं च कर्तव्यं भूतिमिच्छता ॥

dātavyam asakr̥c chaktyā yaṣṭavyam asakr̥t tathā । puṣṭikarmavidhānaṁ ca kartavyaṁ bhūtim icchatā ॥

धर्मेणार्थः समाहार्यो धर्मलब्धं त्रिधा धनम् । कर्तव्यं धर्मपरमं मानवेन प्रयत्नतः ॥

dharmeṇārthaḥ samāhāryo dharmalabdhaṁ tridhā dhanam । kartavyaṁ dharmaparamaṁ mānavena prayatnataḥ ॥

एकेनांशेन धर्मार्थश्चर्तव्यो भूतिमिच्छता । एकेनांशेन कामार्थ एकमंशं विवर्धयेत् ॥

ekenāṁśena dharmārthaś cartavyo bhūtim icchatā । ekenāṁśena kāmārtha ekam aṁśaṁ vivardhayet ॥

निवृत्तिलक्षणस्त्वन्यो धर्मो मोक्ष इति स्मृतः । तस्य वृत्तिं प्रवक्ष्यामि शृणु मे देवि तत्त्वतः ॥

nivr̥ttilakṣaṇas tv anyo dharmo mokṣa iti smr̥taḥ । tasya vr̥ttiṁ pravakṣyāmi śr̥ṇu me devi tattvataḥ ॥

सर्वभूतदया धर्मो न चैकग्रामवासिता । आशापाशविमोक्षश्च शस्यते मोक्षकाङ्क्षिणाम् ॥

sarvabhūtadayā dharmo na caikagrāmavāsitā । āśāpāśavimokṣaś ca śasyate mokṣakāṅkṣiṇām ॥

न कुण्ड्यां नोदके सङ्गो न वाससि न चासने । न त्रिदण्डे न शयने नाग्नौ न शरणालये ॥

na kuṇḍyāṁ nodake saṅgo na vāsasi na cāsane । na tridaṇḍe na śayane nāgnau na śaraṇālaye ॥

अध्यात्मगतचित्तो यस्तन्मनास्तत्परायणः । युक्तो योगं प्रति सदा प्रतिसंख्यानमेव च ॥

adhyātmagatacitto yas tanmanās tatparāyaṇaḥ । yukto yogaṁ prati sadā pratisaṁkhyānam eva ca ॥

वृक्षमूलशयो नित्यं शून्यागारनिवेशनः । नदीपुलिनशायी च नदीतीररतिश्च यः ॥

vr̥kṣamūlaśayo nityaṁ śūnyāgāraniveśanaḥ । nadīpulinaśāyī ca nadītīraratiś ca yaḥ ॥

विमुक्तः सर्वसङ्गेषु स्नेहबन्धेषु च द्विजः । आत्मन्येवात्मनो भावं समासज्याटति द्विजः ॥

vimuktaḥ sarvasaṅgeṣu snehabandheṣu ca dvijaḥ । ātmany evātmano bhāvaṁ samāsajyāṭati dvijaḥ ॥

स्थाणुभूतो निराहारो मोक्षदृष्टेन कर्मणा । परिव्रजति यो युक्तस्तस्य धर्मः सनातनः ॥

sthāṇubhūto nirāhāro mokṣadr̥ṣṭena karmaṇā । parivrajati yo yuktas tasya dharmaḥ sanātanaḥ ॥

न चैकत्र चिरासक्तो न चैकग्रामगोचरः । युक्तो ह्यटति निर्मुक्तो न चैकपुलिनेशयः ॥

na caikatra cirāsakto na caikagrāmagocaraḥ । yukto hy aṭati nirmukto na caikapulineśayaḥ ॥

एष मोक्षविदां धर्मो वेदोक्तः सत्पथः सताम् । यो मार्गमनुयातीमं पदं तस्य न विद्यते ॥

eṣa mokṣavidāṁ dharmo vedoktaḥ satpathaḥ satām । yo mārgam anuyātīmaṁ padaṁ tasya na vidyate ॥

चतुर्विधा भिक्षवस्ते कुटीचरकृतोदकः । हंसः परमहंसश्च यो यः पश्चात्स उत्तमः ॥

caturvidhā bhikṣavas te kuṭīcarakr̥todakaḥ । haṁsaḥ paramahaṁsaś ca yo yaḥ paścāt sa uttamaḥ ॥

अतः परतरं नास्ति नाधरं न तिरोऽग्रतः । अदुःखमसुखं सौम्यमजरामरमव्ययम् ॥

ataḥ parataraṁ nāsti nādharaṁ na tiro ’grataḥ । aduḥkham asukhaṁ saumyam ajarāmaram avyayam ॥

उमोवाच । गार्हस्थ्यो मोक्षधर्मश्च सज्जनाचरितस्त्वया । भाषितो मर्त्यलोकस्य मार्गः श्रेयस्करो महान् ॥

umovāca । gārhasthyo mokṣadharmaś ca sajjanācaritas tvayā । bhāṣito martyalokasya mārgaḥ śreyaskaro mahān ॥

ऋषिधर्मं तु धर्मज्ञ श्रोतुमिच्छाम्यनुत्तमम् । स्पृहा भवति मे नित्यं तपोवननिवासिषु ॥

r̥ṣidharmaṁ tu dharmajña śrotum icchāmy anuttamam । spr̥hā bhavati me nityaṁ tapovananivāsiṣu ॥

आज्यधूमोद्भवो गन्धो रुणद्धीव तपोवनम् । तं दृष्ट्वा मे मनः प्रीतं महेश्वर सदा भवेत् ॥

ājyadhūmodbhavo gandho ruṇaddhīva tapovanam । taṁ dr̥ṣṭvā me manaḥ prītaṁ maheśvara sadā bhavet ॥

एतं मे संशयं देव मुनिधर्मकृतं विभो । सर्वधर्मार्थतत्त्वज्ञ देवदेव वदस्व मे । निखिलेन मया पृष्टं महादेव यथातथम् ॥

etaṁ me saṁśayaṁ deva munidharmakr̥taṁ vibho । sarvadharmārthatattvajña devadeva vadasva me । nikhilena mayā pr̥ṣṭaṁ mahādeva yathātatham ॥

महेश्वर उवाच । हन्त तेऽहं प्रवक्ष्यामि मुनिधर्ममनुत्तमम् । यं कृत्वा मुनयो यान्ति सिद्धिं स्वतपसा शुभे ॥

maheśvara uvāca । hanta te ’haṁ pravakṣyāmi munidharmam anuttamam । yaṁ kr̥tvā munayo yānti siddhiṁ svatapasā śubhe ॥

फेनपानामृषीणां यो धर्मो धर्मविदां सदा । तं मे शृणु महाभागे धर्मज्ञे धर्ममादितः ॥

phenapānām r̥ṣīṇāṁ yo dharmo dharmavidāṁ sadā । taṁ me śr̥ṇu mahābhāge dharmajñe dharmam āditaḥ ॥

उञ्छन्ति सततं तस्मिन्ब्राह्मं फेनोत्करं शुभम् । अमृतं ब्रह्मणा पीतं मधुरं प्रसृतं दिवि ॥

uñchanti satataṁ tasmin brāhmaṁ phenotkaraṁ śubham । amr̥taṁ brahmaṇā pītaṁ madhuraṁ prasr̥taṁ divi ॥

एष तेषां विशुद्धानां फेनपानां तपोधने । धर्मचर्याकृतो मार्गो वालखिल्यगणे शृणु ॥

eṣa teṣāṁ viśuddhānāṁ phenapānāṁ tapodhane । dharmacaryākr̥to mārgo vālakhilyagaṇe śr̥ṇu ॥

वालखिल्यास्तपःसिद्धा मुनयः सूर्यमण्डले । उञ्छमुञ्छन्ति धर्मज्ञाः शाकुनीं वृत्तिमास्थिताः ॥

vālakhilyās tapaḥsiddhā munayaḥ sūryamaṇḍale । uñcham uñchanti dharmajñāḥ śākunīṁ vr̥ttim āsthitāḥ ॥

मृगनिर्मोकवसनाश्चीरवल्कलवाससः । निर्द्वंद्वाः सत्पथं प्राप्ता वालखिल्यास्तपोधनाः ॥

mr̥ganirmokavasanāś cīravalkalavāsasaḥ । nirdvaṁdvāḥ satpathaṁ prāptā vālakhilyās tapodhanāḥ ॥

अङ्गुष्ठपर्वमात्रास्ते स्वेष्वङ्गेषु व्यवस्थिताः । तपश्चरणमीहन्ते तेषां धर्मफलं महत् ॥

aṅguṣṭhaparvamātrās te sveṣv aṅgeṣu vyavasthitāḥ । tapaścaraṇam īhante teṣāṁ dharmaphalaṁ mahat ॥

ते सुरैः समतां यान्ति सुरकार्यार्थसिद्धये । द्योतयन्तो दिशः सर्वास्तपसा दग्धकिल्बिषाः ॥

te suraiḥ samatāṁ yānti surakāryārthasiddhaye । dyotayanto diśaḥ sarvās tapasā dagdhakilbiṣāḥ ॥

ये त्वन्ये शुद्धमनसो दयाधर्मपरायणाः । सन्तश्चक्रचराः पुण्याः सोमलोकचराश्च ये ॥

ye tv anye śuddhamanaso dayādharmaparāyaṇāḥ । santaś cakracarāḥ puṇyāḥ somalokacarāś ca ye ॥

पितृलोकसमीपस्थास्त उञ्छन्ति यथाविधि । संप्रक्षालाश्मकुट्टाश्च दन्तोलूखलिनस्तथा ॥

pitr̥lokasamīpasthās ta uñchanti yathāvidhi । saṁprakṣālāśmakuṭṭāś ca dantolūkhalinas tathā ॥

सोमपानां च देवानामूष्मपाणां तथैव च । उञ्छन्ति ये समीपस्थाः स्वभावनियतेन्द्रियाः ॥

somapānāṁ ca devānām ūṣmapāṇāṁ tathaiva ca । uñchanti ye samīpasthāḥ svabhāvaniyatendriyāḥ ॥

तेषामग्निपरिष्यन्दः पितृदेवार्चनं तथा । यज्ञानां चापि पञ्चानां यजनं धर्म उच्यते ॥

teṣām agnipariṣyandaḥ pitr̥devārcanaṁ tathā । yajñānāṁ cāpi pañcānāṁ yajanaṁ dharma ucyate ॥

एष चक्रचरैर्देवि देवलोकचरैर्द्विजैः । ऋषिधर्मः सदा चीर्णो योऽन्यस्तमपि मे शृणु ॥

eṣa cakracarair devi devalokacarair dvijaiḥ । r̥ṣidharmaḥ sadā cīrṇo yo ’nyas tam api me śr̥ṇu ॥

सर्वेष्वेवर्षिधर्मेषु जेय आत्मा जितेन्द्रियः । कामक्रोधौ ततः पश्चाज्जेतव्याविति मे मतिः ॥

sarveṣv evarṣidharmeṣu jeya ātmā jitendriyaḥ । kāmakrodhau tataḥ paścāj jetavyāv iti me matiḥ ॥

अग्निहोत्रपरिस्पन्दो धर्मरात्रिसमासनम् । सोमयज्ञाभ्यनुज्ञानं पञ्चमी यज्ञदक्षिणा ॥

agnihotraparispando dharmarātrisamāsanam । somayajñābhyanujñānaṁ pañcamī yajñadakṣiṇā ॥

नित्यं यज्ञक्रिया धर्मः पितृदेवार्चने रतिः । सर्वातिथ्यं च कर्तव्यमन्नेनोञ्छार्जितेन वै ॥

nityaṁ yajñakriyā dharmaḥ pitr̥devārcane ratiḥ । sarvātithyaṁ ca kartavyam annenoñchārjitena vai ॥

निवृत्तिरुपभोगस्य गोरसानां च वै रतिः । स्थण्डिले शयनं योगः शाकपर्णनिषेवणम् ॥

nivr̥ttir upabhogasya gorasānāṁ ca vai ratiḥ । sthaṇḍile śayanaṁ yogaḥ śākaparṇaniṣevaṇam ॥

फलमूलाशनं वायुरापः शैवलभक्षणम् । ऋषीणां नियमा ह्येते यैर्जयन्त्यजितां गतिम् ॥

phalamūlāśanaṁ vāyur āpaḥ śaivalabhakṣaṇam । r̥ṣīṇāṁ niyamā hy ete yair jayanty ajitāṁ gatim ॥

विधूमे न्यस्तमुसले व्यङ्गारे भुक्तवज्जने । अतीतपात्रसंचारे काले विगतभैक्षके ॥

vidhūme nyastamusale vyaṅgāre bhuktavaj jane । atītapātrasaṁcāre kāle vigatabhaikṣake ॥

अतिथिं काङ्क्षमाणो वै शेषान्नकृतभोजनः । सत्यधर्मरतिः क्षान्तो मुनिधर्मेण युज्यते ॥

atithiṁ kāṅkṣamāṇo vai śeṣānnakr̥tabhojanaḥ । satyadharmaratiḥ kṣānto munidharmeṇa yujyate ॥

न स्तम्भी न च मानी यो न प्रमत्तो न विस्मितः । मित्रामित्रसमो मैत्रो यः स धर्मविदुत्तमः ॥

na stambhī na ca mānī yo na pramatto na vismitaḥ । mitrāmitrasamo maitro yaḥ sa dharmavid uttamaḥ ॥