Adhyāya 128

महेश्वर उवाच । तिलोत्तमा नाम पुरा ब्रह्मणा योषिदुत्तमा । तिलं तिलं समुद्धृत्य रत्नानां निर्मिता शुभा ॥

maheśvara uvāca । tilottamā nāma purā brahmaṇā yoṣid uttamā । tilaṁ tilaṁ samuddhr̥tya ratnānāṁ nirmitā śubhā ॥

साभ्यगच्छत मां देवि रूपेणाप्रतिमा भुवि । प्रदक्षिणं लोभयन्ती मां शुभे रुचिरानना ॥

sābhyagacchata māṁ devi rūpeṇāpratimā bhuvi । pradakṣiṇaṁ lobhayantī māṁ śubhe rucirānanā ॥

यतो यतः सा सुदती मामुपाधावदन्तिके । ततस्ततो मुखं चारु मम देवि विनिर्गतम् ॥

yato yataḥ sā sudatī mām upādhāvad antike । tatas tato mukhaṁ cāru mama devi vinirgatam ॥

तां दिदृक्षुरहं योगाच्चतुर्मूर्तित्वमागतः । चतुर्मुखश्च संवृत्तो दर्शयन्योगमात्मनः ॥

tāṁ didr̥kṣur ahaṁ yogāc caturmūrtitvam āgataḥ । caturmukhaś ca saṁvr̥tto darśayan yogam ātmanaḥ ॥

पूर्वेण वदनेनाहमिन्द्रत्वमनुशास्मि ह । उत्तरेण त्वया सार्धं रमाम्यहमनिन्दिते ॥

pūrveṇa vadanenāham indratvam anuśāsmi ha । uttareṇa tvayā sārdhaṁ ramāmy aham anindite ॥

पश्चिमं मे मुखं सौम्यं सर्वप्राणिसुखावहम् । दक्षिणं भीमसंकाशं रौद्रं संहरति प्रजाः ॥

paścimaṁ me mukhaṁ saumyaṁ sarvaprāṇisukhāvaham । dakṣiṇaṁ bhīmasaṁkāśaṁ raudraṁ saṁharati prajāḥ ॥

जटिलो ब्रह्मचारी च लोकानां हितकाम्यया । देवकार्यार्थसिद्ध्यर्थं पिनाकं मे करे स्थितम् ॥

jaṭilo brahmacārī ca lokānāṁ hitakāmyayā । devakāryārthasiddhyarthaṁ pinākaṁ me kare sthitam ॥

इन्द्रेण च पुरा वज्रं क्षिप्तं श्रीकाङ्क्षिणा मम । दग्ध्वा कण्ठं तु तद्यातं तेन श्रीकण्ठता मम ॥

indreṇa ca purā vajraṁ kṣiptaṁ śrīkāṅkṣiṇā mama । dagdhvā kaṇṭhaṁ tu tad yātaṁ tena śrīkaṇṭhatā mama ॥

उमोवाच । वाहनेषु प्रभूतेषु श्रीमत्स्वन्येषु सत्सु ते । कथं गोवृषभो देव वाहनत्वमुपागतः ॥

umovāca । vāhaneṣu prabhūteṣu śrīmatsv anyeṣu satsu te । kathaṁ govr̥ṣabho deva vāhanatvam upāgataḥ ॥

महेश्वर उवाच । सुरभीं ससृजे ब्रह्मामृतधेनुं पयोमुचम् । सा सृष्टा बहुधा जाता क्षरमाणा पयोऽमृतम् ॥

maheśvara uvāca । surabhīṁ sasr̥je brahmāmr̥tadhenuṁ payomucam । sā sr̥ṣṭā bahudhā jātā kṣaramāṇā payo ’mr̥tam ॥

तस्या वत्समुखोत्सृष्टः फेनो मद्गात्रमागतः । ततो दग्धा मया गावो नानावर्णत्वमागताः ॥

tasyā vatsamukhotsr̥ṣṭaḥ pheno madgātram āgataḥ । tato dagdhā mayā gāvo nānāvarṇatvam āgatāḥ ॥

ततोऽहं लोकगुरुणा शमं नीतोऽर्थवेदिना । वृषं चेमं ध्वजार्थं मे ददौ वाहनमेव च ॥

tato ’haṁ lokaguruṇā śamaṁ nīto ’rthavedinā । vr̥ṣaṁ cemaṁ dhvajārthaṁ me dadau vāhanam eva ca ॥

उमोवाच । निवासा बहुरूपास्ते विश्वरूपगुणान्विताः । तांश्च संत्यज्य भगवञ्श्मशाने रमसे कथम् ॥

umovāca । nivāsā bahurūpās te viśvarūpaguṇānvitāḥ । tāṁś ca saṁtyajya bhagavañ śmaśāne ramase katham ॥

केशास्थिकलिले भीमे कपालघटसंकुले । गृध्रगोमायुकलिले चिताग्निशतसंकुले ॥

keśāsthikalile bhīme kapālaghaṭasaṁkule । gr̥dhragomāyukalile citāgniśatasaṁkule ॥

अशुचौ मांसकलिले वसाशोणितकर्दमे । विनिकीर्णामिषचये शिवानादविनादिते ॥

aśucau māṁsakalile vasāśoṇitakardame । vinikīrṇāmiṣacaye śivānādavinādite ॥

महेश्वर उवाच । मेध्यान्वेषी महीं कृत्स्नां विचरामि निशास्वहम् । न च मेध्यतरं किंचिच्छ्मशानादिह विद्यते ॥

maheśvara uvāca । medhyānveṣī mahīṁ kr̥tsnāṁ vicarāmi niśāsv aham । na ca medhyataraṁ kiṁ cic chmaśānād iha vidyate ॥

तेन मे सर्ववासानां श्मशाने रमते मनः । न्यग्रोधशाखासंछन्ने निर्भुक्तस्रग्विभूषिते ॥

tena me sarvavāsānāṁ śmaśāne ramate manaḥ । nyagrodhaśākhāsaṁchanne nirbhuktasragvibhūṣite ॥

तत्र चैव रमन्ते मे भूतसंघाः शुभानने । न च भूतगणैर्देवि विनाहं वस्तुमुत्सहे ॥

tatra caiva ramante me bhūtasaṁghāḥ śubhānane । na ca bhūtagaṇair devi vināhaṁ vastum utsahe ॥

एष वासो हि मे मेध्यः स्वर्गीयश्च मतो हि मे । पुण्यः परमकश्चैव मेध्यकामैरुपास्यते ॥

eṣa vāso hi me medhyaḥ svargīyaś ca mato hi me । puṇyaḥ paramakaś caiva medhyakāmair upāsyate ॥

उमोवाच । भगवन्सर्वभूतेश सर्वधर्मभृतां वर । पिनाकपाणे वरद संशयो मे महानयम् ॥

umovāca । bhagavan sarvabhūteśa sarvadharmabhr̥tāṁ vara । pinākapāṇe varada saṁśayo me mahān ayam ॥

अयं मुनिगणः सर्वस्तपस्तप इति प्रभो । तपोन्वेषकरो लोके भ्रमते विविधाकृतिः ॥

ayaṁ munigaṇaḥ sarvas tapas tapa iti prabho । taponveṣakaro loke bhramate vividhākr̥tiḥ ॥

अस्य चैवर्षिसंघस्य मम च प्रियकाम्यया । एतं ममेह संदेहं वक्तुमर्हस्यरिंदम ॥

asya caivarṣisaṁghasya mama ca priyakāmyayā । etaṁ mameha saṁdehaṁ vaktum arhasy ariṁdama ॥

धर्मः किंलक्षणः प्रोक्तः कथं वाचरितुं नरैः । शक्यो धर्ममविन्दद्भिर्धर्मज्ञ वद मे प्रभो ॥

dharmaḥ kiṁlakṣaṇaḥ proktaḥ kathaṁ vācarituṁ naraiḥ । śakyo dharmam avindadbhir dharmajña vada me prabho ॥

नारद उवाच । ततो मुनिगणः सर्वस्तां देवीं प्रत्यपूजयत् । वाग्भिरृग्भूषितार्थाभिः स्तवैश्चार्थविदां वर ॥

nārada uvāca । tato munigaṇaḥ sarvas tāṁ devīṁ pratyapūjayat । vāgbhir r̥gbhūṣitārthābhiḥ stavaiś cārthavidāṁ vara ॥

महेश्वर उवाच । अहिंसा सत्यवचनं सर्वभूतानुकम्पनम् । शमो दानं यथाशक्ति गार्हस्थ्यो धर्म उत्तमः ॥

maheśvara uvāca । ahiṁsā satyavacanaṁ sarvabhūtānukampanam । śamo dānaṁ yathāśakti gārhasthyo dharma uttamaḥ ॥

परदारेष्वसंकल्पो न्यासस्त्रीपरिरक्षणम् । अदत्तादानविरमो मधुमांसस्य वर्जनम् ॥

paradāreṣv asaṁkalpo nyāsastrīparirakṣaṇam । adattādānaviramo madhumāṁsasya varjanam ॥

एष पञ्चविधो धर्मो बहुशाखः सुखोदयः । देहिभिर्धर्मपरमैः कर्तव्यो धर्मसंचयः ॥

eṣa pañcavidho dharmo bahuśākhaḥ sukhodayaḥ । dehibhir dharmaparamaiḥ kartavyo dharmasaṁcayaḥ ॥

उमोवाच । भगवन्संशयं पृष्टस्तं मे व्याख्यातुमर्हसि । चातुर्वर्ण्यस्य यो धर्मः स्वे स्वे वर्णे गुणावहः ॥

umovāca । bhagavan saṁśayaṁ pr̥ṣṭas taṁ me vyākhyātum arhasi । cāturvarṇyasya yo dharmaḥ sve sve varṇe guṇāvahaḥ ॥

ब्राह्मणे कीदृशो धर्मः क्षत्रिये कीदृशो भवेत् । वैश्ये किंलक्षणो धर्मः शूद्रे किंलक्षणो भवेत् ॥

brāhmaṇe kīdr̥śo dharmaḥ kṣatriye kīdr̥śo bhavet । vaiśye kiṁlakṣaṇo dharmaḥ śūdre kiṁlakṣaṇo bhavet ॥

महेश्वर उवाच । न्यायतस्ते महाभागे संशयः समुदीरितः । भूमिदेवा महाभागाः सदा लोके द्विजातयः ॥

maheśvara uvāca । nyāyatas te mahābhāge saṁśayaḥ samudīritaḥ । bhūmidevā mahābhāgāḥ sadā loke dvijātayaḥ ॥

उपवासः सदा धर्मो ब्राह्मणस्य न संशयः । स हि धर्मार्थमुत्पन्नो ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥

upavāsaḥ sadā dharmo brāhmaṇasya na saṁśayaḥ । sa hi dharmārtham utpanno brahmabhūyāya kalpate ॥

तस्य धर्मक्रिया देवि व्रतचर्या च न्यायतः । तथोपनयनं चैव द्विजायैवोपपद्यते ॥

tasya dharmakriyā devi vratacaryā ca nyāyataḥ । tathopanayanaṁ caiva dvijāyaivopapadyate ॥

गुरुदैवतपूजार्थं स्वाध्यायाभ्यसनात्मकः । देहिभिर्धर्मपरमैश्चर्तव्यो धर्मसंभवः ॥

gurudaivatapūjārthaṁ svādhyāyābhyasanātmakaḥ । dehibhir dharmaparamaiś cartavyo dharmasaṁbhavaḥ ॥

उमोवाच । भगवन्संशयो मेऽत्र तं मे व्याख्यातुमर्हसि । चातुर्वर्ण्यस्य धर्मं हि नैपुण्येन प्रकीर्तय ॥

umovāca । bhagavan saṁśayo me ’tra taṁ me vyākhyātum arhasi । cāturvarṇyasya dharmaṁ hi naipuṇyena prakīrtaya ॥

महेश्वर उवाच । रहस्यश्रवणं धर्मो वेदव्रतनिषेवणम् । व्रतचर्यापरो धर्मो गुरुपादप्रसादनम् ॥

maheśvara uvāca । rahasyaśravaṇaṁ dharmo vedavrataniṣevaṇam । vratacaryāparo dharmo gurupādaprasādanam ॥

भैक्षचर्यापरो धर्मो धर्मो नित्योपवासिता । नित्यस्वाध्यायिता धर्मो ब्रह्मचर्याश्रमस्तथा ॥

bhaikṣacaryāparo dharmo dharmo nityopavāsitā । nityasvādhyāyitā dharmo brahmacaryāśramas tathā ॥

गुरुणा त्वभ्यनुज्ञातः समावर्तेत वै द्विजः । विन्देतानन्तरं भार्यामनुरूपां यथाविधि ॥

guruṇā tv abhyanujñātaḥ samāvarteta vai dvijaḥ । vindetānantaraṁ bhāryām anurūpāṁ yathāvidhi ॥

शूद्रान्नवर्जनं धर्मस्तथा सत्पथसेवनम् । धर्मो नित्योपवासित्वं ब्रह्मचर्यं तथैव च ॥

śūdrānnavarjanaṁ dharmas tathā satpathasevanam । dharmo nityopavāsitvaṁ brahmacaryaṁ tathaiva ca ॥

आहिताग्निरधीयानो जुह्वानः संयतेन्द्रियः । विघसाशी यताहारो गृहस्थः सत्यवाक्शुचिः ॥

āhitāgnir adhīyāno juhvānaḥ saṁyatendriyaḥ । vighasāśī yatāhāro gr̥hasthaḥ satyavāk śuciḥ ॥

अतिथिव्रतता धर्मो धर्मस्त्रेताग्निधारणम् । इष्टीश्च पशुबन्धांश्च विधिपूर्वं समाचरेत् ॥

atithivratatā dharmo dharmas tretāgnidhāraṇam । iṣṭīś ca paśubandhāṁś ca vidhipūrvaṁ samācaret ॥

यज्ञश्च परमो धर्मस्तथाहिंसा च देहिषु । अपूर्वभोजनं धर्मो विघसाशित्वमेव च ॥

yajñaś ca paramo dharmas tathāhiṁsā ca dehiṣu । apūrvabhojanaṁ dharmo vighasāśitvam eva ca ॥

भुक्ते परिजने पश्चाद्भोजनं धर्म उच्यते । ब्राह्मणस्य गृहस्थस्य श्रोत्रियस्य विशेषतः ॥

bhukte parijane paścād bhojanaṁ dharma ucyate । brāhmaṇasya gr̥hasthasya śrotriyasya viśeṣataḥ ॥

दंपत्योः समशीलत्वं धर्मश्च गृहमेधिनाम् । गृह्याणां चैव देवानां नित्यं पुष्पबलिक्रिया ॥

daṁpatyoḥ samaśīlatvaṁ dharmaś ca gr̥hamedhinām । gr̥hyāṇāṁ caiva devānāṁ nityaṁ puṣpabalikriyā ॥

नित्योपलेपनं धर्मस्तथा नित्योपवासिता । सुसंमृष्टोपलिप्ते च साज्यधूमोद्गमे गृहे ॥

nityopalepanaṁ dharmas tathā nityopavāsitā । susaṁmr̥ṣṭopalipte ca sājyadhūmodgame gr̥he ॥

एष द्विजजने धर्मो गार्हस्थ्यो लोकधारणः । द्विजातीनां सतां नित्यं सदैवैष प्रवर्तते ॥

eṣa dvijajane dharmo gārhasthyo lokadhāraṇaḥ । dvijātīnāṁ satāṁ nityaṁ sadaivaiṣa pravartate ॥

यस्तु क्षत्रगतो देवि त्वया धर्म उदीरितः । तमहं ते प्रवक्ष्यामि तं मे शृणु समाहिता ॥

yas tu kṣatragato devi tvayā dharma udīritaḥ । tam ahaṁ te pravakṣyāmi taṁ me śr̥ṇu samāhitā ॥

क्षत्रियस्य स्मृतो धर्मः प्रजापालनमादितः । निर्दिष्टफलभोक्ता हि राजा धर्मेण युज्यते ॥

kṣatriyasya smr̥to dharmaḥ prajāpālanam āditaḥ । nirdiṣṭaphalabhoktā hi rājā dharmeṇa yujyate ॥

प्रजाः पालयते यो हि धर्मेण मनुजाधिपः । तस्य धर्मार्जिता लोकाः प्रजापालनसंचिताः ॥

prajāḥ pālayate yo hi dharmeṇa manujādhipaḥ । tasya dharmārjitā lokāḥ prajāpālanasaṁcitāḥ ॥

तत्र राज्ञः परो धर्मो दमः स्वाध्याय एव च । अग्निहोत्रपरिस्पन्दो दानाध्ययनमेव च ॥

tatra rājñaḥ paro dharmo damaḥ svādhyāya eva ca । agnihotraparispando dānādhyayanam eva ca ॥

यज्ञोपवीतधारणं यज्ञो धर्मक्रियास्तथा । भृत्यानां भरणं धर्मः कृते कर्मण्यमोघता ॥

yajñopavītadhāraṇaṁ yajño dharmakriyās tathā । bhr̥tyānāṁ bharaṇaṁ dharmaḥ kr̥te karmaṇy amoghatā ॥

सम्यग्दण्डे स्थितिर्धर्मो धर्मो वेदक्रतुक्रियाः । व्यवहारस्थितिर्धर्मः सत्यवाक्यरतिस्तथा ॥

samyag daṇḍe sthitir dharmo dharmo vedakratukriyāḥ । vyavahārasthitir dharmaḥ satyavākyaratis tathā ॥

आर्तहस्तप्रदो राजा प्रेत्य चेह महीयते । गोब्राह्मणार्थे विक्रान्तः संग्रामे निधनं गतः । अश्वमेधजिताँल्लोकान्प्राप्नोति त्रिदिवालये ॥

ārtahastaprado rājā pretya ceha mahīyate । gobrāhmaṇārthe vikrāntaḥ saṁgrāme nidhanaṁ gataḥ । aśvamedhajitām̐l lokān prāpnoti tridivālaye ॥

वैश्यस्य सततं धर्मः पाशुपाल्यं कृषिस्तथा । अग्निहोत्रपरिस्पन्दो दानाध्ययनमेव च ॥

vaiśyasya satataṁ dharmaḥ pāśupālyaṁ kr̥ṣis tathā । agnihotraparispando dānādhyayanam eva ca ॥

वाणिज्यं सत्पथस्थानमातिथ्यं प्रशमो दमः । विप्राणां स्वागतं त्यागो वैश्यधर्मः सनातनः ॥

vāṇijyaṁ satpathasthānam ātithyaṁ praśamo damaḥ । viprāṇāṁ svāgataṁ tyāgo vaiśyadharmaḥ sanātanaḥ ॥

तिलान्गन्धान्रसांश्चैव न विक्रीणीत वै क्वचित् । वणिक्पथमुपासीनो वैश्यः सत्पथमाश्रितः ॥

tilān gandhān rasāṁś caiva na vikrīṇīta vai kva cit । vaṇikpatham upāsīno vaiśyaḥ satpatham āśritaḥ ॥

सर्वातिथ्यं त्रिवर्गस्य यथाशक्ति यथार्हतः । शूद्रधर्मः परो नित्यं शुश्रूषा च द्विजातिषु ॥

sarvātithyaṁ trivargasya yathāśakti yathārhataḥ । śūdradharmaḥ paro nityaṁ śuśrūṣā ca dvijātiṣu ॥

स शूद्रः संशिततपाः सत्यसंधो जितेन्द्रियः । शुश्रूषन्नतिथिं प्राप्तं तपः संचिनुते महत् ॥

sa śūdraḥ saṁśitatapāḥ satyasaṁdho jitendriyaḥ । śuśrūṣann atithiṁ prāptaṁ tapaḥ saṁcinute mahat ॥

त्यक्तहिंसः शुभाचारो देवताद्विजपूजकः । शूद्रो धर्मफलैरिष्टैः संप्रयुज्येत बुद्धिमान् ॥

tyaktahiṁsaḥ śubhācāro devatādvijapūjakaḥ । śūdro dharmaphalair iṣṭaiḥ saṁprayujyeta buddhimān ॥

एतत्ते सर्वमाख्यातं चातुर्वर्ण्यस्य शोभने । एकैकस्येह सुभगे किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥

etat te sarvam ākhyātaṁ cāturvarṇyasya śobhane । ekaikasyeha subhage kim anyac chrotum icchasi ॥