Adhyāya 125

युधिष्ठिर उवाच । साम्ना वापि प्रदाने वा ज्यायः किं भवतो मतम् । प्रब्रूहि भरतश्रेष्ठ यदत्र व्यतिरिच्यते ॥

yudhiṣṭhira uvāca । sāmnā vāpi pradāne vā jyāyaḥ kiṁ bhavato matam । prabrūhi bharataśreṣṭha yad atra vyatiricyate ॥

भीष्म उवाच । साम्ना प्रसाद्यते कश्चिद्दानेन च तथापरः । पुरुषः प्रकृतिं ज्ञात्वा तयोरेकतरं भजेत् ॥

bhīṣma uvāca । sāmnā prasādyate kaś cid dānena ca tathāparaḥ । puruṣaḥ prakr̥tiṁ jñātvā tayor ekataraṁ bhajet ॥

गुणांस्तु शृणु मे राजन्सान्त्वस्य भरतर्षभ । दारुणान्यपि भूतानि सान्त्वेनाराधयेद्यथा ॥

guṇāṁs tu śr̥ṇu me rājan sāntvasya bharatarṣabha । dāruṇāny api bhūtāni sāntvenārādhayed yathā ॥

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । गृहीत्वा रक्षसा मुक्तो द्विजातिः कानने यथा ॥

atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । gr̥hītvā rakṣasā mukto dvijātiḥ kānane yathā ॥

कश्चित्तु बुद्धिसंपन्नो ब्राह्मणो विजने वने । गृहीतः कृच्छ्रमापन्नो रक्षसा भक्षयिष्यता ॥

kaś cit tu buddhisaṁpanno brāhmaṇo vijane vane । gr̥hītaḥ kr̥cchram āpanno rakṣasā bhakṣayiṣyatā ॥

स बुद्धिश्रुतसंपन्नस्तं दृष्ट्वातीव भीषणम् । सामैवास्मिन्प्रयुयुजे न मुमोह न विव्यथे ॥

sa buddhiśrutasaṁpannas taṁ dr̥ṣṭvātīva bhīṣaṇam । sāmaivāsmin prayuyuje na mumoha na vivyathe ॥

रक्षस्तु वाचा संपूज्य प्रश्नं पप्रच्छ तं द्विजम् । मोक्ष्यसे ब्रूहि मे प्रश्नं केनास्मि हरिणः कृशः ॥

rakṣas tu vācā saṁpūjya praśnaṁ papraccha taṁ dvijam । mokṣyase brūhi me praśnaṁ kenāsmi hariṇaḥ kr̥śaḥ ॥

मुहूर्तमथ संचिन्त्य ब्राह्मणस्तस्य रक्षसः । आभिर्गाथाभिरव्यग्रः प्रश्नं प्रतिजगाद ह ॥

muhūrtam atha saṁcintya brāhmaṇas tasya rakṣasaḥ । ābhir gāthābhir avyagraḥ praśnaṁ pratijagāda ha ॥

विदेशस्थो विलोकस्थो विना नूनं सुहृज्जनैः । विषयानतुलान्भुङ्क्षे तेनासि हरिणः कृशः ॥

videśastho vilokastho vinā nūnaṁ suhr̥jjanaiḥ । viṣayān atulān bhuṅkṣe tenāsi hariṇaḥ kr̥śaḥ ॥

नूनं मित्राणि ते रक्षः साधूपचरितान्यपि । स्वदोषादपरज्यन्ते तेनासि हरिणः कृशः ॥

nūnaṁ mitrāṇi te rakṣaḥ sādhūpacaritāny api । svadoṣād aparajyante tenāsi hariṇaḥ kr̥śaḥ ॥

धनैश्वर्याधिकाः स्तब्धास्त्वद्गुणैः परमावराः । अवजानन्ति नूनं त्वां तेनासि हरिणः कृशः ॥

dhanaiśvaryādhikāḥ stabdhās tvadguṇaiḥ paramāvarāḥ । avajānanti nūnaṁ tvāṁ tenāsi hariṇaḥ kr̥śaḥ ॥

गुणवान्विगुणानन्यान्नूनं पश्यसि सत्कृतान् । प्राज्ञोऽप्राज्ञान्विनीतात्मा तेनासि हरिणः कृशः ॥

guṇavān viguṇān anyān nūnaṁ paśyasi satkr̥tān । prājño ’prājñān vinītātmā tenāsi hariṇaḥ kr̥śaḥ ॥

अवृत्त्या क्लिश्यमानोऽपि वृत्त्युपायान्विगर्हयन् । माहात्म्याद्व्यथसे नूनं तेनासि हरिणः कृशः ॥

avr̥ttyā kliśyamāno ’pi vr̥ttyupāyān vigarhayan । māhātmyād vyathase nūnaṁ tenāsi hariṇaḥ kr̥śaḥ ॥

संपीड्यात्मानमार्यत्वात्त्वया कश्चिदुपस्कृतः । जितं त्वां मन्यते साधो तेनासि हरिणः कृशः ॥

saṁpīḍyātmānam āryatvāt tvayā kaś cid upaskr̥taḥ । jitaṁ tvāṁ manyate sādho tenāsi hariṇaḥ kr̥śaḥ ॥

क्लिश्यमानान्विमार्गेषु कामक्रोधावृतात्मनः । मन्ये नु ध्यायसि जनांस्तेनासि हरिणः कृशः ॥

kliśyamānān vimārgeṣu kāmakrodhāvr̥tātmanaḥ । manye nu dhyāyasi janāṁs tenāsi hariṇaḥ kr̥śaḥ ॥

प्राज्ञैः संभावितो नूनं नप्राज्ञैरुपसंहितः । ह्रीमानमर्षी दुर्वृत्तैस्तेनासि हरिणः कृशः ॥

prājñaiḥ saṁbhāvito nūnaṁ naprājñair upasaṁhitaḥ । hrīmān amarṣī durvr̥ttais tenāsi hariṇaḥ kr̥śaḥ ॥

नूनं मित्रमुखः शत्रुः कश्चिदार्यवदाचरन् । वञ्चयित्वा गतस्त्वां वै तेनासि हरिणः कृशः ॥

nūnaṁ mitramukhaḥ śatruḥ kaś cid āryavad ācaran । vañcayitvā gatas tvāṁ vai tenāsi hariṇaḥ kr̥śaḥ ॥

प्रकाशार्थगतिर्नूनं रहस्यकुशलः कृती । तज्ज्ञैर्न पूज्यसे नूनं तेनासि हरिणः कृशः ॥

prakāśārthagatir nūnaṁ rahasyakuśalaḥ kr̥tī । tajjñair na pūjyase nūnaṁ tenāsi hariṇaḥ kr̥śaḥ ॥

असत्स्वभिनिविष्टेषु ब्रुवतो मुक्तसंशयम् । गुणास्ते न विराजन्ते तेनासि हरिणः कृशः ॥

asatsv abhiniviṣṭeṣu bruvato muktasaṁśayam । guṇās te na virājante tenāsi hariṇaḥ kr̥śaḥ ॥

धनबुद्धिश्रुतैर्हीनः केवलं तेजसान्वितः । महत्प्रार्थयसे नूनं तेनासि हरिणः कृशः ॥

dhanabuddhiśrutair hīnaḥ kevalaṁ tejasānvitaḥ । mahat prārthayase nūnaṁ tenāsi hariṇaḥ kr̥śaḥ ॥

तपःप्रणिहितात्मानं मन्ये त्वारण्यकाङ्क्षिणम् । बन्धुवर्गो न गृह्णाति तेनासि हरिणः कृशः ॥

tapaḥpraṇihitātmānaṁ manye tvāraṇyakāṅkṣiṇam । bandhuvargo na gr̥hṇāti tenāsi hariṇaḥ kr̥śaḥ ॥

नूनमर्थवतां मध्ये तव वाक्यमनुत्तमम् । न भाति कालेऽभिहितं तेनासि हरिणः कृशः ॥

nūnam arthavatāṁ madhye tava vākyam anuttamam । na bhāti kāle ’bhihitaṁ tenāsi hariṇaḥ kr̥śaḥ ॥

दृढपूर्वश्रुतं मूर्खं कुपितं हृदयप्रियम् । अनुनेतुं न शक्नोषि तेनासि हरिणः कृशः ॥

dr̥ḍhapūrvaśrutaṁ mūrkhaṁ kupitaṁ hr̥dayapriyam । anunetuṁ na śaknoṣi tenāsi hariṇaḥ kr̥śaḥ ॥

नूनमासंजयित्वा ते कृत्ये कस्मिंश्चिदीप्सिते । कश्चिदर्थयतेऽत्यर्थं तेनासि हरिणः कृशः ॥

nūnam āsaṁjayitvā te kr̥tye kasmiṁś cid īpsite । kaś cid arthayate ’tyarthaṁ tenāsi hariṇaḥ kr̥śaḥ ॥

नूनं त्वा स्वगुणापेक्षं पूजयानं सुहृद्ध्रुवम् । मयार्थ इति जानाति तेनासि हरिणः कृशः ॥

nūnaṁ tvā svaguṇāpekṣaṁ pūjayānaṁ suhr̥d dhruvam । mayārtha iti jānāti tenāsi hariṇaḥ kr̥śaḥ ॥

अन्तर्गतमभिप्रायं न नूनं लज्जयेच्छसि । विवक्तुं प्राप्तिशैथिल्यात्तेनासि हरिणः कृशः ॥

antargatam abhiprāyaṁ na nūnaṁ lajjayecchasi । vivaktuṁ prāptiśaithilyāt tenāsi hariṇaḥ kr̥śaḥ ॥

नानाबुद्धिरुचीँल्लोके मनुष्यान्नूनमिच्छसि । ग्रहीतुं स्वगुणैः सर्वांस्तेनासि हरिणः कृशः ॥

nānābuddhirucīm̐l loke manuṣyān nūnam icchasi । grahītuṁ svaguṇaiḥ sarvāṁs tenāsi hariṇaḥ kr̥śaḥ ॥

अविद्वान्भीरुरल्पार्थो विद्याविक्रमदानजम् । यशः प्रार्थयसे नूनं तेनासि हरिणः कृशः ॥

avidvān bhīrur alpārtho vidyāvikramadānajam । yaśaḥ prārthayase nūnaṁ tenāsi hariṇaḥ kr̥śaḥ ॥

चिराभिलषितं किंचित्फलमप्राप्तमेव ते । कृतमन्यैरपहृतं तेनासि हरिणः कृशः ॥

cirābhilaṣitaṁ kiṁ cit phalam aprāptam eva te । kr̥tam anyair apahr̥taṁ tenāsi hariṇaḥ kr̥śaḥ ॥

नूनमात्मकृतं दोषमपश्यन्किंचिदात्मनि । अकारणेऽभिशस्तोऽसि तेनासि हरिणः कृशः ॥

nūnam ātmakr̥taṁ doṣam apaśyan kiṁ cid ātmani । akāraṇe ’bhiśasto ’si tenāsi hariṇaḥ kr̥śaḥ ॥

सुहृदामप्रमत्तानामप्रमोक्ष्यार्थहानिजम् । दुःखमर्थगुणैर्हीनं तेनासि हरिणः कृशः ॥

suhr̥dām apramattānām apramokṣyārthahānijam । duḥkham arthaguṇair hīnaṁ tenāsi hariṇaḥ kr̥śaḥ ॥

साधून्गृहस्थान्दृष्ट्वा च तथासाधून्वनेचरान् । मुक्तांश्चावसथे सक्तांस्तेनासि हरिणः कृशः ॥

sādhūn gr̥hasthān dr̥ṣṭvā ca tathāsādhūn vanecarān । muktāṁś cāvasathe saktāṁs tenāsi hariṇaḥ kr̥śaḥ ॥

धर्म्यमर्थं च काले च देशे चाभिहितं वचः । न प्रतिष्ठति ते नूनं तेनासि हरिणः कृशः ॥

dharmyam arthaṁ ca kāle ca deśe cābhihitaṁ vacaḥ । na pratiṣṭhati te nūnaṁ tenāsi hariṇaḥ kr̥śaḥ ॥

दत्तानकुशलैरर्थान्मनीषी संजिजीविषुः । प्राप्य वर्तयसे नूनं तेनासि हरिणः कृशः ॥

dattān akuśalair arthān manīṣī saṁjijīviṣuḥ । prāpya vartayase nūnaṁ tenāsi hariṇaḥ kr̥śaḥ ॥

पापान्विवर्धतो दृष्ट्वा कल्याणांश्चावसीदतः । ध्रुवं मृगयसे योग्यं तेनासि हरिणः कृशः ॥

pāpān vivardhato dr̥ṣṭvā kalyāṇāṁś cāvasīdataḥ । dhruvaṁ mr̥gayase yogyaṁ tenāsi hariṇaḥ kr̥śaḥ ॥

परस्परविरुद्धानां प्रियं नूनं चिकीर्षसि । सुहृदामविरोधेन तेनासि हरिणः कृशः ॥

parasparaviruddhānāṁ priyaṁ nūnaṁ cikīrṣasi । suhr̥dām avirodhena tenāsi hariṇaḥ kr̥śaḥ ॥

श्रोत्रियांश्च विकर्मस्थान्प्राज्ञांश्चाप्यजितेन्द्रियान् । मन्येऽनुध्यायसि जनांस्तेनासि हरिणः कृशः ॥

śrotriyāṁś ca vikarmasthān prājñāṁś cāpy ajitendriyān । manye ’nudhyāyasi janāṁs tenāsi hariṇaḥ kr̥śaḥ ॥

एवं संपूजितं रक्षो विप्रं तं प्रत्यपूजयत् । सखायमकरोच्चैनं संयोज्यार्थैर्मुमोच ह ॥

evaṁ saṁpūjitaṁ rakṣo vipraṁ taṁ pratyapūjayat । sakhāyam akaroc cainaṁ saṁyojyārthair mumoca ha ॥