Who speaks here युधिष्ठिर yudhiṣṭhira · भीष्म bhīṣma · व्यास vyāsa
English for this adhyāya (section level, not verse by verse): Ganguli’s translation, approximately §121–123 Ganguli follows a different edition, so the match is approximate.
युधिष्ठिर उवाच । विद्या तपश्च दानं च किमेतेषां विशिष्यते । पृच्छामि त्वा सतां श्रेष्ठ तन्मे ब्रूहि पितामह ॥
yudhiṣṭhira uvāca । vidyā tapaś ca dānaṁ ca kim eteṣāṁ viśiṣyate । pr̥cchāmi tvā satāṁ śreṣṭha tan me brūhi pitāmaha ॥
भीष्म उवाच । अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । मैत्रेयस्य च संवादं कृष्णद्वैपायनस्य च ॥
bhīṣma uvāca । atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । maitreyasya ca saṁvādaṁ kr̥ṣṇadvaipāyanasya ca ॥
कृष्णद्वैपायनो राजन्नज्ञातचरितं चरन् । वाराणस्यामुपातिष्ठन्मैत्रेयं स्वैरिणीकुले ॥
kr̥ṣṇadvaipāyano rājann ajñātacaritaṁ caran । vārāṇasyām upātiṣṭhan maitreyaṁ svairiṇīkule ॥
तमुपस्थितमासीनं ज्ञात्वा स मुनिसत्तमम् । अर्चित्वा भोजयामास मैत्रेयोऽशनमुत्तमम् ॥
tam upasthitam āsīnaṁ jñātvā sa munisattamam । arcitvā bhojayām āsa maitreyo ’śanam uttamam ॥
तदन्नमुत्तमं भुक्त्वा गुणवत्सार्वकामिकम् । प्रतिष्ठमानोऽस्मयत प्रीतः कृष्णो महामनाः ॥
tad annam uttamaṁ bhuktvā guṇavat sārvakāmikam । pratiṣṭhamāno ’smayata prītaḥ kr̥ṣṇo mahāmanāḥ ॥
तमुत्स्मयन्तं संप्रेक्ष्य मैत्रेयः कृष्णमब्रवीत् । कारणं ब्रूहि धर्मात्मन्योऽस्मयिष्ठाः कुतश्च ते । तपस्विनो धृतिमतः प्रमोदः समुपागतः ॥
tam utsmayantaṁ saṁprekṣya maitreyaḥ kr̥ṣṇam abravīt । kāraṇaṁ brūhi dharmātman yo ’smayiṣṭhāḥ kutaś ca te । tapasvino dhr̥timataḥ pramodaḥ samupāgataḥ ॥
एतत्पृच्छामि ते विद्वन्नभिवाद्य प्रणम्य च । आत्मनश्च तपोभाग्यं महाभाग्यं तथैव च ॥
etat pr̥cchāmi te vidvann abhivādya praṇamya ca । ātmanaś ca tapobhāgyaṁ mahābhāgyaṁ tathaiva ca ॥
पृथगाचरतस्तात पृथगात्मनि चात्मनोः । अल्पान्तरमहं मन्ये विशिष्टमपि वा त्वया ॥
pr̥thag ācaratas tāta pr̥thagātmani cātmanoḥ । alpāntaram ahaṁ manye viśiṣṭam api vā tvayā ॥
व्यास उवाच । अतिच्छेदातिवादाभ्यां स्मयोऽयं समुपागतः । असत्यं वेदवचनं कस्माद्वेदोऽनृतं वदेत् ॥
vyāsa uvāca । aticchedātivādābhyāṁ smayo ’yaṁ samupāgataḥ । asatyaṁ vedavacanaṁ kasmād vedo ’nr̥taṁ vadet ॥
त्रीण्येव तु पदान्याहुः पुरुषस्योत्तमं व्रतम् । न द्रुह्येच्चैव दद्याच्च सत्यं चैव परं वदेत् । इदानीं चैव नः कृत्यं पुरस्ताच्च परं स्मृतम् ॥
trīṇy eva tu padāny āhuḥ puruṣasyottamaṁ vratam । na druhyec caiva dadyāc ca satyaṁ caiva paraṁ vadet । idānīṁ caiva naḥ kr̥tyaṁ purastāc ca paraṁ smr̥tam ॥
अल्पोऽपि तादृशो दायो भवत्युत महाफलः । तृषिताय च यद्दत्तं हृदयेनानसूयता ॥
alpo ’pi tādr̥śo dāyo bhavaty uta mahāphalaḥ । tr̥ṣitāya ca yad dattaṁ hr̥dayenānasūyatā ॥
तृषितस्तृषिताय त्वं दत्त्वैतदशनं मम । अजैषीर्महतो लोकान्महायज्ञैरिवाभिभो । अतो दानपवित्रेण प्रीतोऽस्मि तपसैव च ॥
tr̥ṣitas tr̥ṣitāya tvaṁ dattvaitad aśanaṁ mama । ajaiṣīr mahato lokān mahāyajñair ivābhibho । ato dānapavitreṇa prīto ’smi tapasaiva ca ॥
पुण्यस्यैव हि ते गन्धः पुण्यस्यैव च दर्शनम् । पुण्यश्च वाति गन्धस्ते मन्ये कर्मविधानतः ॥
puṇyasyaiva hi te gandhaḥ puṇyasyaiva ca darśanam । puṇyaś ca vāti gandhas te manye karmavidhānataḥ ॥
अधिकं मार्जनात्तात तथैवाप्यनुलेपनात् । शुभं सर्वपवित्रेभ्यो दानमेव परं भवेत् ॥
adhikaṁ mārjanāt tāta tathaivāpy anulepanāt । śubhaṁ sarvapavitrebhyo dānam eva paraṁ bhavet ॥
यानीमान्युत्तमानीह वेदोक्तानि प्रशंससि । तेषां श्रेष्ठतमं दानमिति मे नास्ति संशयः ॥
yānīmāny uttamānīha vedoktāni praśaṁsasi । teṣāṁ śreṣṭhatamaṁ dānam iti me nāsti saṁśayaḥ ॥
दानकृद्भिः कृतः पन्था येन यान्ति मनीषिणः । ते हि प्राणस्य दातारस्तेषु धर्मः प्रतिष्ठितः ॥
dānakr̥dbhiḥ kr̥taḥ panthā yena yānti manīṣiṇaḥ । te hi prāṇasya dātāras teṣu dharmaḥ pratiṣṭhitaḥ ॥
यथा वेदाः स्वधीताश्च यथा चेन्द्रियसंयमः । सर्वत्यागो यथा चेह तथा दानमनुत्तमम् ॥
yathā vedāḥ svadhītāś ca yathā cendriyasaṁyamaḥ । sarvatyāgo yathā ceha tathā dānam anuttamam ॥
त्वं हि तात सुखादेव सुखमेष्यसि शोभनम् । सुखात्सुखतरप्राप्तिमाप्नुते मतिमान्नरः ॥
tvaṁ hi tāta sukhād eva sukham eṣyasi śobhanam । sukhāt sukhataraprāptim āpnute matimān naraḥ ॥
तन्नः प्रत्यक्षमेवेदमुपलब्धमसंशयम् । श्रीमन्तमाप्नुवन्त्यर्था दानं यज्ञस्तथा सुखम् ॥
tan naḥ pratyakṣam evedam upalabdham asaṁśayam । śrīmantam āpnuvanty arthā dānaṁ yajñas tathā sukham ॥
सुखादेव परं दुःखं दुःखादन्यत्परं सुखम् । दृश्यते हि महाप्राज्ञ नियतं वै स्वभावतः ॥
sukhād eva paraṁ duḥkhaṁ duḥkhād anyat paraṁ sukham । dr̥śyate hi mahāprājña niyataṁ vai svabhāvataḥ ॥
त्रिविधानीह वृत्तानि नरस्याहुर्मनीषिणः । पुण्यमन्यत्पापमन्यन्न पुण्यं न च पापकम् ॥
trividhānīha vr̥ttāni narasyāhur manīṣiṇaḥ । puṇyam anyat pāpam anyan na puṇyaṁ na ca pāpakam ॥
न वृत्तं मन्यतेऽन्यस्य मन्यतेऽन्यस्य पापकम् । तथा स्वकर्मनिर्वृत्तं न पुण्यं न च पापकम् ॥
na vr̥ttaṁ manyate ’nyasya manyate ’nyasya pāpakam । tathā svakarmanirvr̥ttaṁ na puṇyaṁ na ca pāpakam ॥
रमस्वैधस्व मोदस्व देहि चैव यजस्व च । न त्वामभिभविष्यन्ति वैद्या न च तपस्विनः ॥
ramasvaidhasva modasva dehi caiva yajasva ca । na tvām abhibhaviṣyanti vaidyā na ca tapasvinaḥ ॥