Adhyāya 12

युधिष्ठिर उवाच । स्त्रीपुंसयोः संप्रयोगे स्पर्शः कस्याधिको भवेत् । एतन्मे संशयं राजन्यथावद्वक्तुमर्हसि ॥

yudhiṣṭhira uvāca । strīpuṁsayoḥ saṁprayoge sparśaḥ kasyādhiko bhavet । etan me saṁśayaṁ rājan yathāvad vaktum arhasi ॥

भीष्म उवाच । अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । भङ्गाश्वनेन शक्रस्य यथा वैरमभूत्पुरा ॥

bhīṣma uvāca । atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । bhaṅgāśvanena śakrasya yathā vairam abhūt purā ॥

पुरा भङ्गाश्वनो नाम राजर्षिरतिधार्मिकः । अपुत्रः स नरव्याघ्र पुत्रार्थं यज्ञमाहरत् ॥

purā bhaṅgāśvano nāma rājarṣir atidhārmikaḥ । aputraḥ sa naravyāghra putrārthaṁ yajñam āharat ॥

अग्निष्टुं नाम राजर्षिरिन्द्रद्विष्टं महाबलः । प्रायश्चित्तेषु मर्त्यानां पुत्रकामस्य चेष्यते ॥

agniṣṭuṁ nāma rājarṣir indradviṣṭaṁ mahābalaḥ । prāyaścitteṣu martyānāṁ putrakāmasya ceṣyate ॥

इन्द्रो ज्ञात्वा तु तं यज्ञं महाभागः सुरेश्वरः । अन्तरं तस्य राजर्षेरन्विच्छन्नियतात्मनः ॥

indro jñātvā tu taṁ yajñaṁ mahābhāgaḥ sureśvaraḥ । antaraṁ tasya rājarṣer anvicchan niyatātmanaḥ ॥

कस्यचित्त्वथ कालस्य मृगयामटतो नृप । इदमन्तरमित्येव शक्रो नृपममोहयत् ॥

kasya cit tv atha kālasya mr̥gayām aṭato nr̥pa । idam antaram ity eva śakro nr̥pam amohayat ॥

एकाश्वेन च राजर्षिर्भ्रान्त इन्द्रेण मोहितः । न दिशोऽविन्दत नृपः क्षुत्पिपासार्दितस्तदा ॥

ekāśvena ca rājarṣir bhrānta indreṇa mohitaḥ । na diśo ’vindata nr̥paḥ kṣutpipāsārditas tadā ॥

इतश्चेतश्च वै धावञ्श्रमतृष्णार्दितो नृपः । सरोऽपश्यत्सुरुचिरं पूर्णं परमवारिणा । सोऽवगाह्य सरस्तात पाययामास वाजिनम् ॥

itaś cetaś ca vai dhāvañ śramatr̥ṣṇārdito nr̥paḥ । saro ’paśyat suruciraṁ pūrṇaṁ paramavāriṇā । so ’vagāhya saras tāta pāyayām āsa vājinam ॥

अथ पीतोदकं सोऽश्वं वृक्षे बद्ध्वा नृपोत्तमः । अवगाह्य ततः स्नातो राजा स्त्रीत्वमवाप ह ॥

atha pītodakaṁ so ’śvaṁ vr̥kṣe baddhvā nr̥pottamaḥ । avagāhya tataḥ snāto rājā strītvam avāpa ha ॥

आत्मानं स्त्रीकृतं दृष्ट्वा व्रीडितो नृपसत्तमः । चिन्तानुगतसर्वात्मा व्याकुलेन्द्रियचेतनः ॥

ātmānaṁ strīkr̥taṁ dr̥ṣṭvā vrīḍito nr̥pasattamaḥ । cintānugatasarvātmā vyākulendriyacetanaḥ ॥

आरोहिष्ये कथं त्वश्वं कथं यास्यामि वै पुरम् । अग्निष्टुं नाम इष्टं मे पुत्राणां शतमौरसम् ॥

ārohiṣye kathaṁ tv aśvaṁ kathaṁ yāsyāmi vai puram । agniṣṭuṁ nāma iṣṭaṁ me putrāṇāṁ śatam aurasam ॥

जातं महाबलानां वै तान्प्रवक्ष्यामि किं त्वहम् । दारेषु चास्मदीयेषु पौरजानपदेषु च ॥

jātaṁ mahābalānāṁ vai tān pravakṣyāmi kiṁ tv aham । dāreṣu cāsmadīyeṣu paurajānapadeṣu ca ॥

मृदुत्वं च तनुत्वं च विक्लवत्वं तथैव च । स्त्रीगुणा ऋषिभिः प्रोक्ता धर्मतत्त्वार्थदर्शिभिः । व्यायामः कर्कशत्वं च वीर्यं च पुरुषे गुणाः ॥

mr̥dutvaṁ ca tanutvaṁ ca viklavatvaṁ tathaiva ca । strīguṇā r̥ṣibhiḥ proktā dharmatattvārthadarśibhiḥ । vyāyāmaḥ karkaśatvaṁ ca vīryaṁ ca puruṣe guṇāḥ ॥

पौरुषं विप्रनष्टं मे स्त्रीत्वं केनापि मेऽभवत् । स्त्रीभावात्कथमश्वं तु पुनरारोढुमुत्सहे ॥

pauruṣaṁ vipranaṣṭaṁ me strītvaṁ kenāpi me ’bhavat । strībhāvāt katham aśvaṁ tu punar āroḍhum utsahe ॥

महता त्वथ खेदेन आरुह्याश्वं नराधिपः । पुनरायात्पुरं तात स्त्रीभूतो नृपसत्तम ॥

mahatā tv atha khedena āruhyāśvaṁ narādhipaḥ । punar āyāt puraṁ tāta strībhūto nr̥pasattama ॥

पुत्रा दाराश्च भृत्याश्च पौरजानपदाश्च ते । किं न्विदं त्विति विज्ञाय विस्मयं परमं गताः ॥

putrā dārāś ca bhr̥tyāś ca paurajānapadāś ca te । kiṁ nv idaṁ tv iti vijñāya vismayaṁ paramaṁ gatāḥ ॥

अथोवाच स राजर्षिः स्त्रीभूतो वदतां वरः । मृगयामस्मि निर्यातो बलैः परिवृतो दृढम् । उद्भ्रान्तः प्राविशं घोरामटवीं दैवमोहितः ॥

athovāca sa rājarṣiḥ strībhūto vadatāṁ varaḥ । mr̥gayām asmi niryāto balaiḥ parivr̥to dr̥ḍham । udbhrāntaḥ prāviśaṁ ghorām aṭavīṁ daivamohitaḥ ॥

अटव्यां च सुघोरायां तृष्णार्तो नष्टचेतनः । सरः सुरुचिरप्रख्यमपश्यं पक्षिभिर्वृतम् ॥

aṭavyāṁ ca sughorāyāṁ tr̥ṣṇārto naṣṭacetanaḥ । saraḥ suruciraprakhyam apaśyaṁ pakṣibhir vr̥tam ॥

तत्रावगाढः स्त्रीभूतो व्यक्तं दैवान्न संशयः । अतृप्त इव पुत्राणां दाराणां च धनस्य च ॥

tatrāvagāḍhaḥ strībhūto vyaktaṁ daivān na saṁśayaḥ । atr̥pta iva putrāṇāṁ dārāṇāṁ ca dhanasya ca ॥

उवाच पुत्रांश्च ततः स्त्रीभूतः पार्थिवोत्तमः । संप्रीत्या भुज्यतां राज्यं वनं यास्यामि पुत्रकाः । अभिषिच्य स पुत्राणां शतं राजा वनं गतः ॥

uvāca putrāṁś ca tataḥ strībhūtaḥ pārthivottamaḥ । saṁprītyā bhujyatāṁ rājyaṁ vanaṁ yāsyāmi putrakāḥ । abhiṣicya sa putrāṇāṁ śataṁ rājā vanaṁ gataḥ ॥

तामाश्रमे स्त्रियं तात तापसोऽभ्यवपद्यत । तापसेनास्य पुत्राणामाश्रमेऽप्यभवच्छतम् ॥

tām āśrame striyaṁ tāta tāpaso ’bhyavapadyata । tāpasenāsya putrāṇām āśrame ’py abhavac chatam ॥

अथ सा तान्सुतान्गृह्य पूर्वपुत्रानभाषत । पुरुषत्वे सुता यूयं स्त्रीत्वे चेमे शतं सुताः ॥

atha sā tān sutān gr̥hya pūrvaputrān abhāṣata । puruṣatve sutā yūyaṁ strītve ceme śataṁ sutāḥ ॥

एकत्र भुज्यतां राज्यं भ्रातृभावेन पुत्रकाः । सहिता भ्रातरस्तेऽथ राज्यं बुभुजिरे तदा ॥

ekatra bhujyatāṁ rājyaṁ bhrātr̥bhāvena putrakāḥ । sahitā bhrātaras te ’tha rājyaṁ bubhujire tadā ॥

तान्दृष्ट्वा भ्रातृभावेन भुञ्जानान्राज्यमुत्तमम् । चिन्तयामास देवेन्द्रो मन्युनाभिपरिप्लुतः । उपकारोऽस्य राजर्षेः कृतो नापकृतं मया ॥

tān dr̥ṣṭvā bhrātr̥bhāvena bhuñjānān rājyam uttamam । cintayām āsa devendro manyunābhipariplutaḥ । upakāro ’sya rājarṣeḥ kr̥to nāpakr̥taṁ mayā ॥

ततो ब्राह्मणरूपेण देवराजः शतक्रतुः । भेदयामास तान्गत्वा नगरं वै नृपात्मजान् ॥

tato brāhmaṇarūpeṇa devarājaḥ śatakratuḥ । bhedayām āsa tān gatvā nagaraṁ vai nr̥pātmajān ॥

भ्रातॄणां नास्ति सौभ्रात्रं येऽप्येकस्य पितुः सुताः । राज्यहेतोर्विवदिताः कश्यपस्य सुरासुराः ॥

bhrātr̥̄ṇāṁ nāsti saubhrātraṁ ye ’py ekasya pituḥ sutāḥ । rājyahetor vivaditāḥ kaśyapasya surāsurāḥ ॥

यूयं भङ्गाश्वनापत्यास्तापसस्येतरे सुताः । कश्यपस्य सुराश्चैव असुराश्च सुतास्तथा । युष्माकं पैतृकं राज्यं भुज्यते तापसात्मजैः ॥

yūyaṁ bhaṅgāśvanāpatyās tāpasasyetare sutāḥ । kaśyapasya surāś caiva asurāś ca sutās tathā । yuṣmākaṁ paitr̥kaṁ rājyaṁ bhujyate tāpasātmajaiḥ ॥

इन्द्रेण भेदितास्ते तु युद्धेऽन्योन्यमपातयन् । तच्छ्रुत्वा तापसी चापि संतप्ता प्ररुरोद ह ॥

indreṇa bheditās te tu yuddhe ’nyonyam apātayan । tac chrutvā tāpasī cāpi saṁtaptā praruroda ha ॥

ब्राह्मणच्छद्मनाभ्येत्य तामिन्द्रोऽथान्वपृच्छत । केन दुःखेन संतप्ता रोदिषि त्वं वरानने ॥

brāhmaṇacchadmanābhyetya tām indro ’thānvapr̥cchata । kena duḥkhena saṁtaptā rodiṣi tvaṁ varānane ॥

ब्राह्मणं तु ततो दृष्ट्वा सा स्त्री करुणमब्रवीत् । पुत्राणां द्वे शते ब्रह्मन्कालेन विनिपातिते ॥

brāhmaṇaṁ tu tato dr̥ṣṭvā sā strī karuṇam abravīt । putrāṇāṁ dve śate brahman kālena vinipātite ॥

अहं राजाभवं विप्र तत्र पुत्रशतं मया । समुत्पन्नं सुरूपाणां विक्रान्तानां द्विजोत्तम ॥

ahaṁ rājābhavaṁ vipra tatra putraśataṁ mayā । samutpannaṁ surūpāṇāṁ vikrāntānāṁ dvijottama ॥

कदाचिन्मृगयां यात उद्भ्रान्तो गहने वने । अवगाढश्च सरसि स्त्रीभूतो ब्राह्मणोत्तम । पुत्रान्राज्ये प्रतिष्ठाप्य वनमस्मि ततो गतः ॥

kadā cin mr̥gayāṁ yāta udbhrānto gahane vane । avagāḍhaś ca sarasi strībhūto brāhmaṇottama । putrān rājye pratiṣṭhāpya vanam asmi tato gataḥ ॥

स्त्रियाश्च मे पुत्रशतं तापसेन महात्मना । आश्रमे जनितं ब्रह्मन्नीतास्ते नगरं मया ॥

striyāś ca me putraśataṁ tāpasena mahātmanā । āśrame janitaṁ brahman nītās te nagaraṁ mayā ॥

तेषां च वैरमुत्पन्नं कालयोगेन वै द्विज । एतच्छोचामि विप्रेन्द्र दैवेनाभिपरिप्लुता ॥

teṣāṁ ca vairam utpannaṁ kālayogena vai dvija । etac chocāmi viprendra daivenābhipariplutā ॥

इन्द्रस्तां दुःखितां दृष्ट्वा अब्रवीत्परुषं वचः । पुरा सुदुःसहं भद्रे मम दुःखं त्वया कृतम् ॥

indras tāṁ duḥkhitāṁ dr̥ṣṭvā abravīt paruṣaṁ vacaḥ । purā suduḥsahaṁ bhadre mama duḥkhaṁ tvayā kr̥tam ॥

इन्द्रद्विष्टेन यजता मामनादृत्य दुर्मते । इन्द्रोऽहमस्मि दुर्बुद्धे वैरं ते यातितं मया ॥

indradviṣṭena yajatā mām anādr̥tya durmate । indro ’ham asmi durbuddhe vairaṁ te yātitaṁ mayā ॥

इन्द्रं तु दृष्ट्वा राजर्षिः पादयोः शिरसा गतः । प्रसीद त्रिदशश्रेष्ठ पुत्रकामेन स क्रतुः । इष्टस्त्रिदशशार्दूल तत्र मे क्षन्तुमर्हसि ॥

indraṁ tu dr̥ṣṭvā rājarṣiḥ pādayoḥ śirasā gataḥ । prasīda tridaśaśreṣṭha putrakāmena sa kratuḥ । iṣṭas tridaśaśārdūla tatra me kṣantum arhasi ॥

प्रणिपातेन तस्येन्द्रः परितुष्टो वरं ददौ । पुत्रा वै कतमे राजञ्जीवन्तु तव शंस मे । स्त्रीभूतस्य हि ये जाताः पुरुषस्याथ येऽभवन् ॥

praṇipātena tasyendraḥ parituṣṭo varaṁ dadau । putrā vai katame rājañ jīvantu tava śaṁsa me । strībhūtasya hi ye jātāḥ puruṣasyātha ye ’bhavan ॥

तापसी तु ततः शक्रमुवाच प्रयताञ्जलिः । स्त्रीभूतस्य हि ये जातास्ते मे जीवन्तु वासव ॥

tāpasī tu tataḥ śakram uvāca prayatāñjaliḥ । strībhūtasya hi ye jātās te me jīvantu vāsava ॥

इन्द्रस्तु विस्मितो हृष्टः स्त्रियं पप्रच्छ तां पुनः । पुरुषोत्पादिता ये ते कथं द्वेष्याः सुतास्तव ॥

indras tu vismito hr̥ṣṭaḥ striyaṁ papraccha tāṁ punaḥ । puruṣotpāditā ye te kathaṁ dveṣyāḥ sutās tava ॥

स्त्रीभूतस्य हि ये जाताः स्नेहस्तेभ्योऽधिकः कथम् । कारणं श्रोतुमिच्छामि तन्मे वक्तुमिहार्हसि ॥

strībhūtasya hi ye jātāḥ snehas tebhyo ’dhikaḥ katham । kāraṇaṁ śrotum icchāmi tan me vaktum ihārhasi ॥

स्त्र्युवाच । स्त्रियास्त्वभ्यधिकः स्नेहो न तथा पुरुषस्य वै । तस्मात्ते शक्र जीवन्तु ये जाताः स्त्रीकृतस्य वै ॥

stry uvāca । striyās tv abhyadhikaḥ sneho na tathā puruṣasya vai । tasmāt te śakra jīvantu ye jātāḥ strīkr̥tasya vai ॥

भीष्म उवाच । एवमुक्ते ततस्त्विन्द्रः प्रीतो वाक्यमुवाच ह । सर्व एवेह जीवन्तु पुत्रास्ते सत्यवादिनि ॥

bhīṣma uvāca । evam ukte tatas tv indraḥ prīto vākyam uvāca ha । sarva eveha jīvantu putrās te satyavādini ॥

वरं च वृणु राजेन्द्र यं त्वमिच्छसि सुव्रत । पुरुषत्वमथ स्त्रीत्वं मत्तो यदभिकाङ्क्षसि ॥

varaṁ ca vr̥ṇu rājendra yaṁ tvam icchasi suvrata । puruṣatvam atha strītvaṁ matto yad abhikāṅkṣasi ॥

स्त्र्युवाच । स्त्रीत्वमेव वृणे शक्र प्रसन्ने त्वयि वासव ॥

stry uvāca । strītvam eva vr̥ṇe śakra prasanne tvayi vāsava ॥

एवमुक्तस्तु देवेन्द्रस्तां स्त्रियं प्रत्युवाच ह । पुरुषत्वं कथं त्यक्त्वा स्त्रीत्वं रोचयसे विभो ॥

evam uktas tu devendras tāṁ striyaṁ pratyuvāca ha । puruṣatvaṁ kathaṁ tyaktvā strītvaṁ rocayase vibho ॥

एवमुक्तः प्रत्युवाच स्त्रीभूतो राजसत्तमः । स्त्रियाः पुरुषसंयोगे प्रीतिरभ्यधिका सदा । एतस्मात्कारणाच्छक्र स्त्रीत्वमेव वृणोम्यहम् ॥

evam uktaḥ pratyuvāca strībhūto rājasattamaḥ । striyāḥ puruṣasaṁyoge prītir abhyadhikā sadā । etasmāt kāraṇāc chakra strītvam eva vr̥ṇomy aham ॥

रमे चैवाधिकं स्त्रीत्वे सत्यं वै देवसत्तम । स्त्रीभावेन हि तुष्टोऽस्मि गम्यतां त्रिदशाधिप ॥

rame caivādhikaṁ strītve satyaṁ vai devasattama । strībhāvena hi tuṣṭo ’smi gamyatāṁ tridaśādhipa ॥

एवमस्त्विति चोक्त्वा तामापृच्छ्य त्रिदिवं गतः । एवं स्त्रिया महाराज अधिका प्रीतिरुच्यते ॥

evam astv iti coktvā tām āpr̥cchya tridivaṁ gataḥ । evaṁ striyā mahārāja adhikā prītir ucyate ॥