Adhyāya 11

युधिष्ठिर उवाच । कीदृशे पुरुषे तात स्त्रीषु वा भरतर्षभ । श्रीः पद्मा वसते नित्यं तन्मे ब्रूहि पितामह ॥

yudhiṣṭhira uvāca । kīdr̥śe puruṣe tāta strīṣu vā bharatarṣabha । śrīḥ padmā vasate nityaṁ tan me brūhi pitāmaha ॥

भीष्म उवाच । अत्र ते वर्तयिष्यामि यथादृष्टं यथाश्रुतम् । रुक्मिणी देवकीपुत्रसंनिधौ पर्यपृच्छत ॥

bhīṣma uvāca । atra te vartayiṣyāmi yathādr̥ṣṭaṁ yathāśrutam । rukmiṇī devakīputrasaṁnidhau paryapr̥cchata ॥

नारायणस्याङ्कगतां ज्वलन्तीं; दृष्ट्वा श्रियं पद्मसमानवक्त्राम् । कौतूहलाद्विस्मितचारुनेत्रा; पप्रच्छ माता मकरध्वजस्य ॥

nārāyaṇasyāṅkagatāṁ jvalantīṁ; dr̥ṣṭvā śriyaṁ padmasamānavaktrām । kautūhalād vismitacārunetrā; papraccha mātā makaradhvajasya ॥

कानीह भूतान्युपसेवसे त्वं; संतिष्ठती कानि न सेवसे त्वम् । तानि त्रिलोकेश्वरभूतकान्ते; तत्त्वेन मे ब्रूहि महर्षिकन्ये ॥

kānīha bhūtāny upasevase tvaṁ; saṁtiṣṭhatī kāni na sevase tvam । tāni trilokeśvarabhūtakānte; tattvena me brūhi maharṣikanye ॥

एवं तदा श्रीरभिभाष्यमाणा; देव्या समक्षं गरुडध्वजस्य । उवाच वाक्यं मधुराभिधानं; मनोहरं चन्द्रमुखी प्रसन्ना ॥

evaṁ tadā śrīr abhibhāṣyamāṇā; devyā samakṣaṁ garuḍadhvajasya । uvāca vākyaṁ madhurābhidhānaṁ; manoharaṁ candramukhī prasannā ॥

वसामि सत्ये सुभगे प्रगल्भे; दक्षे नरे कर्मणि वर्तमाने । नाकर्मशीले पुरुषे वसामि; न नास्तिके सांकरिके कृतघ्ने । न भिन्नवृत्ते न नृशंसवृत्ते; न चापि चौरे न गुरुष्वसूये ॥

vasāmi satye subhage pragalbhe; dakṣe nare karmaṇi vartamāne । nākarmaśīle puruṣe vasāmi; na nāstike sāṁkarike kr̥taghne । na bhinnavr̥tte na nr̥śaṁsavr̥tte; na cāpi caure na guruṣv asūye ॥

ये चाल्पतेजोबलसत्त्वसारा; हृष्यन्ति कुप्यन्ति च यत्र तत्र । न देवि तिष्ठामि तथाविधेषु; नरेषु संसुप्तमनोरथेषु ॥

ye cālpatejobalasattvasārā; hr̥ṣyanti kupyanti ca yatra tatra । na devi tiṣṭhāmi tathāvidheṣu; nareṣu saṁsuptamanoratheṣu ॥

यश्चात्मनि प्रार्थयते न किंचि;द्यश्च स्वभावोपहतान्तरात्मा । तेष्वल्पसंतोषरतेषु नित्यं; नरेषु नाहं निवसामि देवि ॥

yaś cātmani prārthayate na kiṁ cid; yaś ca svabhāvopahatāntarātmā । teṣv alpasaṁtoṣarateṣu nityaṁ; nareṣu nāhaṁ nivasāmi devi ॥

वसामि धर्मशीलेषु धर्मज्ञेषु महात्मसु । वृद्धसेविषु दान्तेषु सत्त्वज्ञेषु महात्मसु ॥

vasāmi dharmaśīleṣu dharmajñeṣu mahātmasu । vr̥ddhaseviṣu dānteṣu sattvajñeṣu mahātmasu ॥

स्त्रीषु क्षान्तासु दान्तासु देवद्विजपरासु च । वसामि सत्यशीलासु स्वभावनिरतासु च ॥

strīṣu kṣāntāsu dāntāsu devadvijaparāsu ca । vasāmi satyaśīlāsu svabhāvaniratāsu ca ॥

प्रकीर्णभाण्डामनवेक्ष्यकारिणीं; सदा च भर्तुः प्रतिकूलवादिनीम् । परस्य वेश्माभिरतामलज्जा;मेवंविधां स्त्रीं परिवर्जयामि ॥

prakīrṇabhāṇḍām anavekṣyakāriṇīṁ; sadā ca bhartuḥ pratikūlavādinīm । parasya veśmābhiratām alajjām; evaṁvidhāṁ strīṁ parivarjayāmi ॥

लोलामचोक्षामवलेहिनीं च; व्यपेतधैर्यां कलहप्रियां च । निद्राभिभूतां सततं शयाना;मेवंविधां स्त्रीं परिवर्जयामि ॥

lolām acokṣām avalehinīṁ ca; vyapetadhairyāṁ kalahapriyāṁ ca । nidrābhibhūtāṁ satataṁ śayānām; evaṁvidhāṁ strīṁ parivarjayāmi ॥

सत्यासु नित्यं प्रियदर्शनासु; सौभाग्ययुक्तासु गुणान्वितासु । वसामि नारीषु पतिव्रतासु; कल्याणशीलासु विभूषितासु ॥

satyāsu nityaṁ priyadarśanāsu; saubhāgyayuktāsu guṇānvitāsu । vasāmi nārīṣu pativratāsu; kalyāṇaśīlāsu vibhūṣitāsu ॥

यानेषु कन्यासु विभूषणेषु; यज्ञेषु मेघेषु च वृष्टिमत्सु । वसामि फुल्लासु च पद्मिनीषु; नक्षत्रवीथीषु च शारदीषु ॥

yāneṣu kanyāsu vibhūṣaṇeṣu; yajñeṣu megheṣu ca vr̥ṣṭimatsu । vasāmi phullāsu ca padminīṣu; nakṣatravīthīṣu ca śāradīṣu ॥

शैलेषु गोष्ठेषु तथा वनेषु; सरःसु फुल्लोत्पलपङ्कजेषु । नदीषु हंसस्वननादितासु; क्रौञ्चावघुष्टस्वरशोभितासु ॥

śaileṣu goṣṭheṣu tathā vaneṣu; saraḥsu phullotpalapaṅkajeṣu । nadīṣu haṁsasvananāditāsu; krauñcāvaghuṣṭasvaraśobhitāsu ॥

विस्तीर्णकूलह्रदशोभितासु; तपस्विसिद्धद्विजसेवितासु । वसामि नित्यं सुबहूदकासु; सिंहैर्गजैश्चाकुलितोदकासु । मत्ते गजे गोवृषभे नरेन्द्रे; सिंहासने सत्पुरुषे च नित्यम् ॥

vistīrṇakūlahradaśobhitāsu; tapasvisiddhadvijasevitāsu । vasāmi nityaṁ subahūdakāsu; siṁhair gajaiś cākulitodakāsu । matte gaje govr̥ṣabhe narendre; siṁhāsane satpuruṣe ca nityam ॥

यस्मिन्गृहे हूयते हव्यवाहो; गोब्राह्मणश्चार्च्यते देवताश्च । काले च पुष्पैर्बलयः क्रियन्ते; तस्मिन्गृहे नित्यमुपैमि वासम् ॥

yasmin gr̥he hūyate havyavāho; gobrāhmaṇaś cārcyate devatāś ca । kāle ca puṣpair balayaḥ kriyante; tasmin gr̥he nityam upaimi vāsam ॥

स्वाध्यायनित्येषु द्विजेषु नित्यं; क्षत्रे च धर्माभिरते सदैव । वैश्ये च कृष्याभिरते वसामि; शूद्रे च शुश्रूषणनित्ययुक्ते ॥

svādhyāyanityeṣu dvijeṣu nityaṁ; kṣatre ca dharmābhirate sadaiva । vaiśye ca kr̥ṣyābhirate vasāmi; śūdre ca śuśrūṣaṇanityayukte ॥

नारायणे त्वेकमना वसामि; सर्वेण भावेन शरीरभूता । तस्मिन्हि धर्मः सुमहान्निविष्टो; ब्रह्मण्यता चात्र तथा प्रियत्वम् ॥

nārāyaṇe tv ekamanā vasāmi; sarveṇa bhāvena śarīrabhūtā । tasmin hi dharmaḥ sumahān niviṣṭo; brahmaṇyatā cātra tathā priyatvam ॥

नाहं शरीरेण वसामि देवि; नैवं मया शक्यमिहाभिधातुम् । यस्मिंस्तु भावेन वसामि पुंसि; स वर्धते धर्मयशोर्थकामैः ॥

nāhaṁ śarīreṇa vasāmi devi; naivaṁ mayā śakyam ihābhidhātum । yasmiṁs tu bhāvena vasāmi puṁsi; sa vardhate dharmayaśorthakāmaiḥ ॥