Adhyāya 119

व्यास उवाच । शुभेन कर्मणा यद्वै तिर्यग्योनौ न मुह्यसे । ममैव कीट तत्कर्म येन त्वं न प्रमुह्यसे ॥

vyāsa uvāca । śubhena karmaṇā yad vai tiryagyonau na muhyase । mamaiva kīṭa tat karma yena tvaṁ na pramuhyase ॥

अहं हि दर्शनादेव तारयामि तपोबलात् । तपोबलाद्धि बलवद्बलमन्यन्न विद्यते ॥

ahaṁ hi darśanād eva tārayāmi tapobalāt । tapobalād dhi balavad balam anyan na vidyate ॥

जानामि पापैः स्वकृतैर्गतं त्वां कीट कीटताम् । अवाप्स्यसि परं धर्मं धर्मस्थो यदि मन्यसे ॥

jānāmi pāpaiḥ svakr̥tair gataṁ tvāṁ kīṭa kīṭatām । avāpsyasi paraṁ dharmaṁ dharmastho yadi manyase ॥

कर्म भूमिकृतं देवा भुञ्जते तिर्यगाश्च ये । धर्मादपि मनुष्येषु कामोऽर्थश्च यथा गुणैः ॥

karma bhūmikr̥taṁ devā bhuñjate tiryagāś ca ye । dharmād api manuṣyeṣu kāmo ’rthaś ca yathā guṇaiḥ ॥

वाग्बुद्धिपाणिपादैश्चाप्युपेतस्य विपश्चितः । किं हीयते मनुष्यस्य मन्दस्यापि हि जीवतः ॥

vāgbuddhipāṇipādaiś cāpy upetasya vipaścitaḥ । kiṁ hīyate manuṣyasya mandasyāpi hi jīvataḥ ॥

जीवन्हि कुरुते पूजां विप्राग्र्यः शशिसूर्ययोः । ब्रुवन्नपि कथां पुण्यां तत्र कीट त्वमेष्यसि ॥

jīvan hi kurute pūjāṁ viprāgryaḥ śaśisūryayoḥ । bruvann api kathāṁ puṇyāṁ tatra kīṭa tvam eṣyasi ॥

गुणभूतानि भूतानि तत्र त्वमुपभोक्ष्यसे । तत्र तेऽहं विनेष्यामि ब्रह्मत्वं यत्र चेच्छसि ॥

guṇabhūtāni bhūtāni tatra tvam upabhokṣyase । tatra te ’haṁ vineṣyāmi brahmatvaṁ yatra cecchasi ॥

स तथेति प्रतिश्रुत्य कीटो वर्त्मन्यतिष्ठत । तमृषिं द्रष्टुमगमत्सर्वास्वन्यासु योनिषु ॥

sa tatheti pratiśrutya kīṭo vartmany atiṣṭhata । tam r̥ṣiṁ draṣṭum agamat sarvāsv anyāsu yoniṣu ॥

श्वाविद्गोधावराहाणां तथैव मृगपक्षिणाम् । श्वपाकवैश्यशूद्राणां क्षत्रियाणां च योनिषु ॥

śvāvidgodhāvarāhāṇāṁ tathaiva mr̥gapakṣiṇām । śvapākavaiśyaśūdrāṇāṁ kṣatriyāṇāṁ ca yoniṣu ॥

स कीटेत्येवमाभाष्य ऋषिणा सत्यवादिना । प्रतिस्मृत्याथ जग्राह पादौ मूर्ध्ना कृताञ्जलिः ॥

sa kīṭety evam ābhāṣya r̥ṣiṇā satyavādinā । pratismr̥tyātha jagrāha pādau mūrdhnā kr̥tāñjaliḥ ॥

कीट उवाच । इदं तदतुलं स्थानमीप्सितं दशभिर्गुणैः । यदहं प्राप्य कीटत्वमागतो राजपुत्रताम् ॥

kīṭa uvāca । idaṁ tad atulaṁ sthānam īpsitaṁ daśabhir guṇaiḥ । yad ahaṁ prāpya kīṭatvam āgato rājaputratām ॥

वहन्ति मामतिबलाः कुञ्जरा हेममालिनः । स्यन्दनेषु च काम्बोजा युक्ताः परमवाजिनः ॥

vahanti mām atibalāḥ kuñjarā hemamālinaḥ । syandaneṣu ca kāmbojā yuktāḥ paramavājinaḥ ॥

उष्ट्राश्वतरयुक्तानि यानानि च वहन्ति माम् । सबान्धवः सहामात्यश्चाश्नामि पिशितौदनम् ॥

uṣṭrāśvatarayuktāni yānāni ca vahanti mām । sabāndhavaḥ sahāmātyaś cāśnāmi piśitaudanam ॥

गृहेषु सुनिवासेषु सुखेषु शयनेषु च । परार्ध्येषु महाभाग स्वपामीह सुपूजितः ॥

gr̥heṣu sunivāseṣu sukheṣu śayaneṣu ca । parārdhyeṣu mahābhāga svapāmīha supūjitaḥ ॥

सर्वेष्वपररात्रेषु सूतमागधबन्दिनः । स्तुवन्ति मां यथा देवं महेन्द्रं प्रियवादिनः ॥

sarveṣv apararātreṣu sūtamāgadhabandinaḥ । stuvanti māṁ yathā devaṁ mahendraṁ priyavādinaḥ ॥

प्रसादात्सत्यसंधस्य भवतोऽमिततेजसः । यदहं कीटतां प्राप्य संप्राप्तो राजपुत्रताम् ॥

prasādāt satyasaṁdhasya bhavato ’mitatejasaḥ । yad ahaṁ kīṭatāṁ prāpya saṁprāpto rājaputratām ॥

नमस्तेऽस्तु महाप्राज्ञ किं करोमि प्रशाधि माम् । त्वत्तपोबलनिर्दिष्टमिदं ह्यधिगतं मया ॥

namas te ’stu mahāprājña kiṁ karomi praśādhi mām । tvattapobalanirdiṣṭam idaṁ hy adhigataṁ mayā ॥

व्यास उवाच । अर्चितोऽहं त्वया राजन्वाग्भिरद्य यदृच्छया । अद्य ते कीटतां प्राप्य स्मृतिर्जाताजुगुप्सिता ॥

vyāsa uvāca । arcito ’haṁ tvayā rājan vāgbhir adya yadr̥cchayā । adya te kīṭatāṁ prāpya smr̥tir jātājugupsitā ॥

न तु नाशोऽस्ति पापस्य यत्त्वयोपचितं पुरा । शूद्रेणार्थप्रधानेन नृशंसेनाततायिना ॥

na tu nāśo ’sti pāpasya yat tvayopacitaṁ purā । śūdreṇārthapradhānena nr̥śaṁsenātatāyinā ॥

मम ते दर्शनं प्राप्तं तच्चैव सुकृतं पुरा । तिर्यग्योनौ स्म जातेन मम चाप्यर्चनात्तथा ॥

mama te darśanaṁ prāptaṁ tac caiva sukr̥taṁ purā । tiryagyonau sma jātena mama cāpy arcanāt tathā ॥

इतस्त्वं राजपुत्रत्वाद्ब्राह्मण्यं समवाप्स्यसि । गोब्राह्मणकृते प्राणान्हुत्वात्मीयान्रणाजिरे ॥

itas tvaṁ rājaputratvād brāhmaṇyaṁ samavāpsyasi । gobrāhmaṇakr̥te prāṇān hutvātmīyān raṇājire ॥

राजपुत्रसुखं प्राप्य ऋतूंश्चैवाप्तदक्षिणान् । अथ मोदिष्यसे स्वर्गे ब्रह्मभूतोऽव्ययः सुखी ॥

rājaputrasukhaṁ prāpya r̥tūṁś caivāptadakṣiṇān । atha modiṣyase svarge brahmabhūto ’vyayaḥ sukhī ॥

तिर्यग्योन्याः शूद्रतामभ्युपैति; शूद्रो वैश्यत्वं क्षत्रियत्वं च वैश्यः । वृत्तश्लाघी क्षत्रियो ब्राह्मणत्वं; स्वर्गं पुण्यं ब्राह्मणः साधुवृत्तः ॥

tiryagyonyāḥ śūdratām abhyupaiti; śūdro vaiśyatvaṁ kṣatriyatvaṁ ca vaiśyaḥ । vr̥ttaślāghī kṣatriyo brāhmaṇatvaṁ; svargaṁ puṇyaṁ brāhmaṇaḥ sādhuvr̥ttaḥ ॥