Adhyāya 118

युधिष्ठिर उवाच । अकामाश्च सकामाश्च हता येऽस्मिन्महाहवे । कां योनिं प्रतिपन्नास्ते तन्मे ब्रूहि पितामह ॥

yudhiṣṭhira uvāca । akāmāś ca sakāmāś ca hatā ye ’smin mahāhave । kāṁ yoniṁ pratipannās te tan me brūhi pitāmaha ॥

दुःखं प्राणपरित्यागः पुरुषाणां महामृधे । जानामि तत्त्वं धर्मज्ञ प्राणत्यागं सुदुष्करम् ॥

duḥkhaṁ prāṇaparityāgaḥ puruṣāṇāṁ mahāmr̥dhe । jānāmi tattvaṁ dharmajña prāṇatyāgaṁ suduṣkaram ॥

समृद्धे वासमृद्धे वा शुभे वा यदि वाशुभे । कारणं तत्र मे ब्रूहि सर्वज्ञो ह्यसि मे मतः ॥

samr̥ddhe vāsamr̥ddhe vā śubhe vā yadi vāśubhe । kāraṇaṁ tatra me brūhi sarvajño hy asi me mataḥ ॥

भीष्म उवाच । समृद्धे वासमृद्धे वा शुभे वा यदि वाशुभे । संसारेऽस्मिन्समाजाताः प्राणिनः पृथिवीपते ॥

bhīṣma uvāca । samr̥ddhe vāsamr̥ddhe vā śubhe vā yadi vāśubhe । saṁsāre ’smin samājātāḥ prāṇinaḥ pr̥thivīpate ॥

निरता येन भावेन तत्र मे शृणु कारणम् । सम्यक्चायमनुप्रश्नस्त्वयोक्तश्च युधिष्ठिर ॥

niratā yena bhāvena tatra me śr̥ṇu kāraṇam । samyak cāyam anupraśnas tvayoktaś ca yudhiṣṭhira ॥

अत्र ते वर्तयिष्यामि पुरावृत्तमिदं नृप । द्वैपायनस्य संवादं कीटस्य च युधिष्ठिर ॥

atra te vartayiṣyāmi purāvr̥ttam idaṁ nr̥pa । dvaipāyanasya saṁvādaṁ kīṭasya ca yudhiṣṭhira ॥

ब्रह्मभूतश्चरन्विप्रः कृष्णद्वैपायनः पुरा । ददर्श कीटं धावन्तं शीघ्रं शकटवर्त्मनि ॥

brahmabhūtaś caran vipraḥ kr̥ṣṇadvaipāyanaḥ purā । dadarśa kīṭaṁ dhāvantaṁ śīghraṁ śakaṭavartmani ॥

गतिज्ञः सर्वभूतानां रुतज्ञश्च शरीरिणाम् । सर्वज्ञः सर्वतो दृष्ट्वा कीटं वचनमब्रवीत् ॥

gatijñaḥ sarvabhūtānāṁ rutajñaś ca śarīriṇām । sarvajñaḥ sarvato dr̥ṣṭvā kīṭaṁ vacanam abravīt ॥

कीट संत्रस्तरूपोऽसि त्वरितश्चैव लक्ष्यसे । क्व धावसि तदाचक्ष्व कुतस्ते भयमागतम् ॥

kīṭa saṁtrastarūpo ’si tvaritaś caiva lakṣyase । kva dhāvasi tad ācakṣva kutas te bhayam āgatam ॥

कीट उवाच । शकटस्यास्य महतो घोषं श्रुत्वा भयं मम । आगतं वै महाबुद्धे स्वन एष हि दारुणः । श्रूयते न स मां हन्यादिति तस्मादपाक्रमे ॥

kīṭa uvāca । śakaṭasyāsya mahato ghoṣaṁ śrutvā bhayaṁ mama । āgataṁ vai mahābuddhe svana eṣa hi dāruṇaḥ । śrūyate na sa māṁ hanyād iti tasmād apākrame ॥

श्वसतां च शृणोम्येवं गोपुत्राणां प्रचोद्यताम् । वहतां सुमहाभारं संनिकर्षे स्वनं प्रभो । नृणां च संवाहयतां श्रूयते विविधः स्वनः ॥

śvasatāṁ ca śr̥ṇomy evaṁ goputrāṇāṁ pracodyatām । vahatāṁ sumahābhāraṁ saṁnikarṣe svanaṁ prabho । nr̥ṇāṁ ca saṁvāhayatāṁ śrūyate vividhaḥ svanaḥ ॥

सोढुमस्मद्विधेनैष न शक्यः कीटयोनिना । तस्मादपक्रमाम्येष भयादस्मात्सुदारुणात् ॥

soḍhum asmadvidhenaiṣa na śakyaḥ kīṭayoninā । tasmād apakramāmy eṣa bhayād asmāt sudāruṇāt ॥

दुःखं हि मृत्युर्भूतानां जीवितं च सुदुर्लभम् । अतो भीतः पलायामि गच्छेयं नासुखं सुखात् ॥

duḥkhaṁ hi mr̥tyur bhūtānāṁ jīvitaṁ ca sudurlabham । ato bhītaḥ palāyāmi gaccheyaṁ nāsukhaṁ sukhāt ॥

भीष्म उवाच । इत्युक्तः स तु तं प्राह कुतः कीट सुखं तव । मरणं ते सुखं मन्ये तिर्यग्योनौ हि वर्तसे ॥

bhīṣma uvāca । ity uktaḥ sa tu taṁ prāha kutaḥ kīṭa sukhaṁ tava । maraṇaṁ te sukhaṁ manye tiryagyonau hi vartase ॥

शब्दं स्पर्शं रसं गन्धं भोगांश्चोच्चावचान्बहून् । नाभिजानासि कीट त्वं श्रेयो मरणमेव ते ॥

śabdaṁ sparśaṁ rasaṁ gandhaṁ bhogāṁś coccāvacān bahūn । nābhijānāsi kīṭa tvaṁ śreyo maraṇam eva te ॥

कीट उवाच । सर्वत्र निरतो जीव इतीहापि सुखं मम । चेतयामि महाप्राज्ञ तस्मादिच्छामि जीवितुम् ॥

kīṭa uvāca । sarvatra nirato jīva itīhāpi sukhaṁ mama । cetayāmi mahāprājña tasmād icchāmi jīvitum ॥

इहापि विषयः सर्वो यथादेहं प्रवर्तितः । मानुषास्तिर्यगाश्चैव पृथग्भोगा विशेषतः ॥

ihāpi viṣayaḥ sarvo yathādehaṁ pravartitaḥ । mānuṣās tiryagāś caiva pr̥thagbhogā viśeṣataḥ ॥

अहमासं मनुष्यो वै शूद्रो बहुधनः पुरा । अब्रह्मण्यो नृशंसश्च कदर्यो वृद्धिजीवनः ॥

aham āsaṁ manuṣyo vai śūdro bahudhanaḥ purā । abrahmaṇyo nr̥śaṁsaś ca kadaryo vr̥ddhijīvanaḥ ॥

वाक्तीक्ष्णो निकृतिप्रज्ञो मोष्टा विश्वस्य सर्वशः । मिथःकृतोऽपनिधनः परस्वहरणे रतः ॥

vāktīkṣṇo nikr̥tiprajño moṣṭā viśvasya sarvaśaḥ । mithaḥkr̥to ’panidhanaḥ parasvaharaṇe rataḥ ॥

भृत्यातिथिजनश्चापि गृहे पर्युषितो मया । मात्सर्यात्स्वादुकामेन नृशंसेन बुभूषता ॥

bhr̥tyātithijanaś cāpi gr̥he paryuṣito mayā । mātsaryāt svādukāmena nr̥śaṁsena bubhūṣatā ॥

देवार्थं पितृयज्ञार्थमन्नं श्रद्धाकृतं मया । न दत्तमर्थकामेन देयमन्नं पुनाति ह ॥

devārthaṁ pitr̥yajñārtham annaṁ śraddhākr̥taṁ mayā । na dattam arthakāmena deyam annaṁ punāti ha ॥

गुप्तं शरणमाश्रित्य भयेषु शरणागताः । अकस्मान्नो भयात्त्यक्ता न च त्राताभयैषिणः ॥

guptaṁ śaraṇam āśritya bhayeṣu śaraṇāgatāḥ । akasmān no bhayāt tyaktā na ca trātābhayaiṣiṇaḥ ॥

धनं धान्यं प्रियान्दारान्यानं वासस्तथाद्भुतम् । श्रियं दृष्ट्वा मनुष्याणामसूयामि निरर्थकम् ॥

dhanaṁ dhānyaṁ priyān dārān yānaṁ vāsas tathādbhutam । śriyaṁ dr̥ṣṭvā manuṣyāṇām asūyāmi nirarthakam ॥

ईर्ष्युः परसुखं दृष्ट्वा आतताय्यबुभूषकः । त्रिवर्गहन्ता चान्येषामात्मकामानुवर्तकः ॥

īrṣyuḥ parasukhaṁ dr̥ṣṭvā ātatāyy abubhūṣakaḥ । trivargahantā cānyeṣām ātmakāmānuvartakaḥ ॥

नृशंसगुणभूयिष्ठं पुरा कर्म कृतं मया । स्मृत्वा तदनुतप्येऽहं त्यक्त्वा प्रियमिवात्मजम् ॥

nr̥śaṁsaguṇabhūyiṣṭhaṁ purā karma kr̥taṁ mayā । smr̥tvā tad anutapye ’haṁ tyaktvā priyam ivātmajam ॥

शुभानामपि जानामि कृतानां कर्मणां फलम् । माता च पूजिता वृद्धा ब्राह्मणश्चार्चितो मया ॥

śubhānām api jānāmi kr̥tānāṁ karmaṇāṁ phalam । mātā ca pūjitā vr̥ddhā brāhmaṇaś cārcito mayā ॥

सकृज्जातिगुणोपेतः संगत्या गृहमागतः । अतिथिः पूजितो ब्रह्मंस्तेन मां नाजहात्स्मृतिः ॥

sakr̥j jātiguṇopetaḥ saṁgatyā gr̥ham āgataḥ । atithiḥ pūjito brahmaṁs tena māṁ nājahāt smr̥tiḥ ॥

कर्मणा तेन चैवाहं सुखाशामिह लक्षये । तच्छ्रोतुमहमिच्छामि त्वत्तः श्रेयस्तपोधन ॥

karmaṇā tena caivāhaṁ sukhāśām iha lakṣaye । tac chrotum aham icchāmi tvattaḥ śreyas tapodhana ॥