Adhyāya 117

युधिष्ठिर उवाच । इमे वै मानवा लोके भृशं मांसस्य गृद्धिनः । विसृज्य भक्षान्विविधान्यथा रक्षोगणास्तथा ॥

yudhiṣṭhira uvāca । ime vai mānavā loke bhr̥śaṁ māṁsasya gr̥ddhinaḥ । visr̥jya bhakṣān vividhān yathā rakṣogaṇās tathā ॥

नापूपान्विविधाकाराञ्शाकानि विविधानि च । षाडवान्रसयोगांश्च तथेच्छन्ति यथामिषम् ॥

nāpūpān vividhākārāñ śākāni vividhāni ca । ṣāḍavān rasayogāṁś ca tathecchanti yathāmiṣam ॥

तत्र मे बुद्धिरत्रैव विसर्गे परिमुह्यते । न मन्ये रसतः किंचिन्मांसतोऽस्तीह किंचन ॥

tatra me buddhir atraiva visarge parimuhyate । na manye rasataḥ kiṁ cin māṁsato ’stīha kiṁ cana ॥

तदिच्छामि गुणाञ्श्रोतुं मांसस्याभक्षणेऽपि वा । भक्षणे चैव ये दोषास्तांश्चैव पुरुषर्षभ ॥

tad icchāmi guṇāñ śrotuṁ māṁsasyābhakṣaṇe ’pi vā । bhakṣaṇe caiva ye doṣās tāṁś caiva puruṣarṣabha ॥

सर्वं तत्त्वेन धर्मज्ञ यथावदिह धर्मतः । किं वा भक्ष्यमभक्ष्यं वा सर्वमेतद्वदस्व मे ॥

sarvaṁ tattvena dharmajña yathāvad iha dharmataḥ । kiṁ vā bhakṣyam abhakṣyaṁ vā sarvam etad vadasva me ॥

भीष्म उवाच । एवमेतन्महाबाहो यथा वदसि भारत । न मांसात्परमत्रान्यद्रसतो विद्यते भुवि ॥

bhīṣma uvāca । evam etan mahābāho yathā vadasi bhārata । na māṁsāt param atrānyad rasato vidyate bhuvi ॥

क्षतक्षीणाभितप्तानां ग्राम्यधर्मरताश्च ये । अध्वना कर्शितानां च न मांसाद्विद्यते परम् ॥

kṣatakṣīṇābhitaptānāṁ grāmyadharmaratāś ca ye । adhvanā karśitānāṁ ca na māṁsād vidyate param ॥

सद्यो वर्धयति प्राणान्पुष्टिमग्र्यां ददाति च । न भक्षोऽभ्यधिकः कश्चिन्मांसादस्ति परंतप ॥

sadyo vardhayati prāṇān puṣṭim agryāṁ dadāti ca । na bhakṣo ’bhyadhikaḥ kaś cin māṁsād asti paraṁtapa ॥

विवर्जने तु बहवो गुणाः कौरवनन्दन । ये भवन्ति मनुष्याणां तान्मे निगदतः शृणु ॥

vivarjane tu bahavo guṇāḥ kauravanandana । ye bhavanti manuṣyāṇāṁ tān me nigadataḥ śr̥ṇu ॥

स्वमांसं परमांसैर्यो विवर्धयितुमिच्छति । नास्ति क्षुद्रतरस्तस्मान्न नृशंसतरो नरः ॥

svamāṁsaṁ paramāṁsair yo vivardhayitum icchati । nāsti kṣudrataras tasmān na nr̥śaṁsataro naraḥ ॥

न हि प्राणात्प्रियतरं लोके किंचन विद्यते । तस्माद्दयां नरः कुर्याद्यथात्मनि तथा परे ॥

na hi prāṇāt priyataraṁ loke kiṁ cana vidyate । tasmād dayāṁ naraḥ kuryād yathātmani tathā pare ॥

शुक्राच्च तात संभूतिर्मांसस्येह न संशयः । भक्षणे तु महान्दोषो वधेन सह कल्पते ॥

śukrāc ca tāta saṁbhūtir māṁsasyeha na saṁśayaḥ । bhakṣaṇe tu mahān doṣo vadhena saha kalpate ॥

अहिंसालक्षणो धर्म इति वेदविदो विदुः । यदहिंस्रं भवेत्कर्म तत्कुर्यादात्मवान्नरः ॥

ahiṁsālakṣaṇo dharma iti vedavido viduḥ । yad ahiṁsraṁ bhavet karma tat kuryād ātmavān naraḥ ॥

पितृदैवतयज्ञेषु प्रोक्षितं हविरुच्यते । विधिना वेददृष्टेन तद्भुक्त्वेह न दुष्यति ॥

pitr̥daivatayajñeṣu prokṣitaṁ havir ucyate । vidhinā vedadr̥ṣṭena tad bhuktveha na duṣyati ॥

यज्ञार्थे पशवः सृष्टा इत्यपि श्रूयते श्रुतिः । अतोऽन्यथा प्रवृत्तानां राक्षसो विधिरुच्यते ॥

yajñārthe paśavaḥ sr̥ṣṭā ity api śrūyate śrutiḥ । ato ’nyathā pravr̥ttānāṁ rākṣaso vidhir ucyate ॥

क्षत्रियाणां तु यो दृष्टो विधिस्तमपि मे शृणु । वीर्येणोपार्जितं मांसं यथा खादन्न दुष्यति ॥

kṣatriyāṇāṁ tu yo dr̥ṣṭo vidhis tam api me śr̥ṇu । vīryeṇopārjitaṁ māṁsaṁ yathā khādan na duṣyati ॥

आरण्याः सर्वदैवत्याः प्रोक्षिताः सर्वशो मृगाः । अगस्त्येन पुरा राजन्मृगया येन पूज्यते ॥

āraṇyāḥ sarvadaivatyāḥ prokṣitāḥ sarvaśo mr̥gāḥ । agastyena purā rājan mr̥gayā yena pūjyate ॥

नात्मानमपरित्यज्य मृगया नाम विद्यते । समतामुपसंगम्य रूपं हन्यान्न वा नृप ॥

nātmānam aparityajya mr̥gayā nāma vidyate । samatām upasaṁgamya rūpaṁ hanyān na vā nr̥pa ॥

अतो राजर्षयः सर्वे मृगयां यान्ति भारत । लिप्यन्ते न हि दोषेण न चैतत्पातकं विदुः ॥

ato rājarṣayaḥ sarve mr̥gayāṁ yānti bhārata । lipyante na hi doṣeṇa na caitat pātakaṁ viduḥ ॥

न हि तत्परमं किंचिदिह लोके परत्र च । यत्सर्वेष्विह लोकेषु दया कौरवनन्दन ॥

na hi tatparamaṁ kiṁ cid iha loke paratra ca । yat sarveṣv iha lokeṣu dayā kauravanandana ॥

न भयं विद्यते जातु नरस्येह दयावतः । दयावतामिमे लोकाः परे चापि तपस्विनाम् ॥

na bhayaṁ vidyate jātu narasyeha dayāvataḥ । dayāvatām ime lokāḥ pare cāpi tapasvinām ॥

अभयं सर्वभूतेभ्यो यो ददाति दयापरः । अभयं तस्य भूतानि ददतीत्यनुशुश्रुमः ॥

abhayaṁ sarvabhūtebhyo yo dadāti dayāparaḥ । abhayaṁ tasya bhūtāni dadatīty anuśuśrumaḥ ॥

क्षतं च स्खलितं चैव पतितं क्लिष्टमाहतम् । सर्वभूतानि रक्षन्ति समेषु विषमेषु च ॥

kṣataṁ ca skhalitaṁ caiva patitaṁ kliṣṭam āhatam । sarvabhūtāni rakṣanti sameṣu viṣameṣu ca ॥

नैनं व्यालमृगा घ्नन्ति न पिशाचा न राक्षसाः । मुच्यन्ते भयकालेषु मोक्षयन्ति च ये परान् ॥

nainaṁ vyālamr̥gā ghnanti na piśācā na rākṣasāḥ । mucyante bhayakāleṣu mokṣayanti ca ye parān ॥

प्राणदानात्परं दानं न भूतं न भविष्यति । न ह्यात्मनः प्रियतरः कश्चिदस्तीति निश्चितम् ॥

prāṇadānāt paraṁ dānaṁ na bhūtaṁ na bhaviṣyati । na hy ātmanaḥ priyataraḥ kaś cid astīti niścitam ॥

अनिष्टं सर्वभूतानां मरणं नाम भारत । मृत्युकाले हि भूतानां सद्यो जायति वेपथुः ॥

aniṣṭaṁ sarvabhūtānāṁ maraṇaṁ nāma bhārata । mr̥tyukāle hi bhūtānāṁ sadyo jāyati vepathuḥ ॥

जातिजन्मजरादुःखे नित्यं संसारसागरे । जन्तवः परिवर्तन्ते मरणादुद्विजन्ति च ॥

jātijanmajarāduḥkhe nityaṁ saṁsārasāgare । jantavaḥ parivartante maraṇād udvijanti ca ॥

गर्भवासेषु पच्यन्ते क्षाराम्लकटुकै रसैः । मूत्रश्लेष्मपुरीषाणां स्पर्शैश्च भृशदारुणैः ॥

garbhavāseṣu pacyante kṣārāmlakaṭukai rasaiḥ । mūtraśleṣmapurīṣāṇāṁ sparśaiś ca bhr̥śadāruṇaiḥ ॥

जाताश्चाप्यवशास्तत्र भिद्यमानाः पुनः पुनः । पाट्यमानाश्च दृश्यन्ते विवशा मांसगृद्धिनः ॥

jātāś cāpy avaśās tatra bhidyamānāḥ punaḥ punaḥ । pāṭyamānāś ca dr̥śyante vivaśā māṁsagr̥ddhinaḥ ॥

कुम्भीपाके च पच्यन्ते तां तां योनिमुपागताः । आक्रम्य मार्यमाणाश्च भ्राम्यन्ते वै पुनः पुनः ॥

kumbhīpāke ca pacyante tāṁ tāṁ yonim upāgatāḥ । ākramya māryamāṇāś ca bhrāmyante vai punaḥ punaḥ ॥

नात्मनोऽस्ति प्रियतरः पृथिव्यामनुसृत्य ह । तस्मात्प्राणिषु सर्वेषु दयावानात्मवान्भवेत् ॥

nātmano ’sti priyataraḥ pr̥thivyām anusr̥tya ha । tasmāt prāṇiṣu sarveṣu dayāvān ātmavān bhavet ॥

सर्वमांसानि यो राजन्यावज्जीवं न भक्षयेत् । स्वर्गे स विपुलं स्थानं प्राप्नुयान्नात्र संशयः ॥

sarvamāṁsāni yo rājan yāvajjīvaṁ na bhakṣayet । svarge sa vipulaṁ sthānaṁ prāpnuyān nātra saṁśayaḥ ॥

ये भक्षयन्ति मांसानि भूतानां जीवितैषिणाम् । भक्ष्यन्ते तेऽपि तैर्भूतैरिति मे नास्ति संशयः ॥

ye bhakṣayanti māṁsāni bhūtānāṁ jīvitaiṣiṇām । bhakṣyante te ’pi tair bhūtair iti me nāsti saṁśayaḥ ॥

मां स भक्षयते यस्माद्भक्षयिष्ये तमप्यहम् । एतन्मांसस्य मांसत्वमतो बुध्यस्व भारत ॥

māṁ sa bhakṣayate yasmād bhakṣayiṣye tam apy aham । etan māṁsasya māṁsatvam ato budhyasva bhārata ॥

घातको वध्यते नित्यं तथा वध्येत बन्धकः । आक्रोष्टाक्रुश्यते राजन्द्वेष्टा द्वेष्यत्वमाप्नुते ॥

ghātako vadhyate nityaṁ tathā vadhyeta bandhakaḥ । ākroṣṭākruśyate rājan dveṣṭā dveṣyatvam āpnute ॥

येन येन शरीरेण यद्यत्कर्म करोति यः । तेन तेन शरीरेण तत्तत्फलमुपाश्नुते ॥

yena yena śarīreṇa yad yat karma karoti yaḥ । tena tena śarīreṇa tat tat phalam upāśnute ॥

अहिंसा परमो धर्मस्तथाहिंसा परो दमः । अहिंसा परमं दानमहिंसा परमं तपः ॥

ahiṁsā paramo dharmas tathāhiṁsā paro damaḥ । ahiṁsā paramaṁ dānam ahiṁsā paramaṁ tapaḥ ॥

अहिंसा परमो यज्ञस्तथाहिंसा परं बलम् । अहिंसा परमं मित्रमहिंसा परमं सुखम् । अहिंसा परमं सत्यमहिंसा परमं श्रुतम् ॥

ahiṁsā paramo yajñas tathāhiṁsā paraṁ balam । ahiṁsā paramaṁ mitram ahiṁsā paramaṁ sukham । ahiṁsā paramaṁ satyam ahiṁsā paramaṁ śrutam ॥

सर्वयज्ञेषु वा दानं सर्वतीर्थेषु चाप्लुतम् । सर्वदानफलं वापि नैतत्तुल्यमहिंसया ॥

sarvayajñeṣu vā dānaṁ sarvatīrtheṣu cāplutam । sarvadānaphalaṁ vāpi naitat tulyam ahiṁsayā ॥

अहिंस्रस्य तपोऽक्षय्यमहिंस्रो यजते सदा । अहिंस्रः सर्वभूतानां यथा माता यथा पिता ॥

ahiṁsrasya tapo ’kṣayyam ahiṁsro yajate sadā । ahiṁsraḥ sarvabhūtānāṁ yathā mātā yathā pitā ॥

एतत्फलमहिंसाया भूयश्च कुरुपुंगव । न हि शक्या गुणा वक्तुमिह वर्षशतैरपि ॥

etat phalam ahiṁsāyā bhūyaś ca kurupuṁgava । na hi śakyā guṇā vaktum iha varṣaśatair api ॥