Who speaks here युधिष्ठिर yudhiṣṭhira · भीष्म bhīṣma
English for this adhyāya (section level, not verse by verse): Ganguli’s translation, approximately §107–109 Ganguli follows a different edition, so the match is approximate.
युधिष्ठिर उवाच । यद्वरं सर्वतीर्थानां तद्ब्रवीहि पितामह । यत्र वै परमं शौचं तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥
yudhiṣṭhira uvāca । yad varaṁ sarvatīrthānāṁ tad bravīhi pitāmaha । yatra vai paramaṁ śaucaṁ tan me vyākhyātum arhasi ॥
भीष्म उवाच । सर्वाणि खलु तीर्थानि गुणवन्ति मनीषिणाम् । यत्तु तीर्थं च शौचं च तन्मे शृणु समाहितः ॥
bhīṣma uvāca । sarvāṇi khalu tīrthāni guṇavanti manīṣiṇām । yat tu tīrthaṁ ca śaucaṁ ca tan me śr̥ṇu samāhitaḥ ॥
अगाधे विमले शुद्धे सत्यतोये धृतिह्रदे । स्नातव्यं मानसे तीर्थे सत्त्वमालम्ब्य शाश्वतम् ॥
agādhe vimale śuddhe satyatoye dhr̥tihrade । snātavyaṁ mānase tīrthe sattvam ālambya śāśvatam ॥
तीर्थशौचमनर्थित्वमार्दवं सत्यमार्जवम् । अहिंसा सर्वभूतानामानृशंस्यं दमः शमः ॥
tīrthaśaucam anarthitvamārdavaṁ satyam ārjavam । ahiṁsā sarvabhūtānām ānr̥śaṁsyaṁ damaḥ śamaḥ ॥
निर्ममा निरहंकारा निर्द्वंद्वा निष्परिग्रहाः । शुचयस्तीर्थभूतास्ते ये भैक्षमुपभुञ्जते ॥
nirmamā nirahaṁkārā nirdvaṁdvā niṣparigrahāḥ । śucayas tīrthabhūtās te ye bhaikṣam upabhuñjate ॥
तत्त्ववित्त्वनहंबुद्धिस्तीर्थं परममुच्यते । शौचलक्षणमेतत्ते सर्वत्रैवान्ववेक्षणम् ॥
tattvavit tv anahaṁbuddhis tīrthaṁ paramam ucyate । śaucalakṣaṇam etat te sarvatraivānvavekṣaṇam ॥
रजस्तमः सत्त्वमथो येषां निर्धौतमात्मनः । शौचाशौचे न ते सक्ताः स्वकार्यपरिमार्गिणः ॥
rajas tamaḥ sattvam atho yeṣāṁ nirdhautam ātmanaḥ । śaucāśauce na te saktāḥ svakāryaparimārgiṇaḥ ॥
सर्वत्यागेष्वभिरताः सर्वज्ञाः सर्वदर्शिनः । शौचेन वृत्तशौचार्थास्ते तीर्थाः शुचयश्च ते ॥
sarvatyāgeṣv abhiratāḥ sarvajñāḥ sarvadarśinaḥ । śaucena vr̥ttaśaucārthās te tīrthāḥ śucayaś ca te ॥
नोदकक्लिन्नगात्रस्तु स्नात इत्यभिधीयते । स स्नातो यो दमस्नातः सबाह्याभ्यन्तरः शुचिः ॥
nodakaklinnagātras tu snāta ity abhidhīyate । sa snāto yo damasnātaḥ sabāhyābhyantaraḥ śuciḥ ॥
अतीतेष्वनपेक्षा ये प्राप्तेष्वर्थेषु निर्ममाः । शौचमेव परं तेषां येषां नोत्पद्यते स्पृहा ॥
atīteṣv anapekṣā ye prāpteṣv artheṣu nirmamāḥ । śaucam eva paraṁ teṣāṁ yeṣāṁ notpadyate spr̥hā ॥
प्रज्ञानं शौचमेवेह शरीरस्य विशेषतः । तथा निष्किंचनत्वं च मनसश्च प्रसन्नता ॥
prajñānaṁ śaucam eveha śarīrasya viśeṣataḥ । tathā niṣkiṁcanatvaṁ ca manasaś ca prasannatā ॥
वृत्तशौचं मनःशौचं तीर्थशौचं परं हितम् । ज्ञानोत्पन्नं च यच्छौचं तच्छौचं परमं मतम् ॥
vr̥ttaśaucaṁ manaḥśaucaṁ tīrthaśaucaṁ paraṁ hitam । jñānotpannaṁ ca yac chaucaṁ tac chaucaṁ paramaṁ matam ॥
मनसाथ प्रदीपेन ब्रह्मज्ञानबलेन च । स्नाता ये मानसे तीर्थे तज्ज्ञाः क्षेत्रज्ञदर्शिनः ॥
manasātha pradīpena brahmajñānabalena ca । snātā ye mānase tīrthe tajjñāḥ kṣetrajñadarśinaḥ ॥
समारोपितशौचस्तु नित्यं भावसमन्वितः । केवलं गुणसंपन्नः शुचिरेव नरः सदा ॥
samāropitaśaucas tu nityaṁ bhāvasamanvitaḥ । kevalaṁ guṇasaṁpannaḥ śucir eva naraḥ sadā ॥
शरीरस्थानि तीर्थानि प्रोक्तान्येतानि भारत । पृथिव्यां यानि तीर्थानि पुण्यानि शृणु तान्यपि ॥
śarīrasthāni tīrthāni proktāny etāni bhārata । pr̥thivyāṁ yāni tīrthāni puṇyāni śr̥ṇu tāny api ॥
यथा शरीरस्योद्देशाः शुचयः परिनिर्मिताः । तथा पृथिव्या भागाश्च पुण्यानि सलिलानि च ॥
yathā śarīrasyoddeśāḥ śucayaḥ parinirmitāḥ । tathā pr̥thivyā bhāgāś ca puṇyāni salilāni ca ॥
प्रार्थनाच्चैव तीर्थस्य स्नानाच्च पितृतर्पणात् । धुनन्ति पापं तीर्थेषु पूता यान्ति दिवं सुखम् ॥
prārthanāc caiva tīrthasya snānāc ca pitr̥tarpaṇāt । dhunanti pāpaṁ tīrtheṣu pūtā yānti divaṁ sukham ॥
परिग्रहाच्च साधूनां पृथिव्याश्चैव तेजसा । अतीव पुण्यास्ते भागाः सलिलस्य च तेजसा ॥
parigrahāc ca sādhūnāṁ pr̥thivyāś caiva tejasā । atīva puṇyās te bhāgāḥ salilasya ca tejasā ॥
मनसश्च पृथिव्याश्च पुण्यतीर्थास्तथापरे । उभयोरेव यः स्नातः स सिद्धिं शीघ्रमाप्नुयात् ॥
manasaś ca pr̥thivyāś ca puṇyatīrthās tathāpare । ubhayor eva yaḥ snātaḥ sa siddhiṁ śīghram āpnuyāt ॥
यथा बलं क्रियाहीनं क्रिया वा बलवर्जिता । नेह साधयते कार्यं समायुक्तस्तु सिध्यति ॥
yathā balaṁ kriyāhīnaṁ kriyā vā balavarjitā । neha sādhayate kāryaṁ samāyuktas tu sidhyati ॥
एवं शरीरशौचेन तीर्थशौचेन चान्वितः । ततः सिद्धिमवाप्नोति द्विविधं शौचमुत्तमम् ॥
evaṁ śarīraśaucena tīrthaśaucena cānvitaḥ । tataḥ siddhim avāpnoti dvividhaṁ śaucam uttamam ॥