Adhyāya 110

युधिष्ठिर उवाच । पितामहेन विधिवद्यज्ञाः प्रोक्ता महात्मना । गुणाश्चैषां यथातत्त्वं प्रेत्य चेह च सर्वशः ॥

yudhiṣṭhira uvāca । pitāmahena vidhivad yajñāḥ proktā mahātmanā । guṇāś caiṣāṁ yathātattvaṁ pretya ceha ca sarvaśaḥ ॥

न ते शक्या दरिद्रेण यज्ञाः प्राप्तुं पितामह । बहूपकरणा यज्ञा नानासंभारविस्तराः ॥

na te śakyā daridreṇa yajñāḥ prāptuṁ pitāmaha । bahūpakaraṇā yajñā nānāsaṁbhāravistarāḥ ॥

पार्थिवै राजपुत्रैर्वा शक्याः प्राप्तुं पितामह । नार्थन्यूनैरवगुणैरेकात्मभिरसंहतैः ॥

pārthivai rājaputrair vā śakyāḥ prāptuṁ pitāmaha । nārthanyūnair avaguṇair ekātmabhir asaṁhataiḥ ॥

यो दरिद्रैरपि विधिः शक्यः प्राप्तुं सदा भवेत् । तुल्यो यज्ञफलैरेतैस्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥

yo daridrair api vidhiḥ śakyaḥ prāptuṁ sadā bhavet । tulyo yajñaphalair etais tan me brūhi pitāmaha ॥

भीष्म उवाच । इदमङ्गिरसा प्रोक्तमुपवासफलात्मकम् । विधिं यज्ञफलैस्तुल्यं तन्निबोध युधिष्ठिर ॥

bhīṣma uvāca । idam aṅgirasā proktam upavāsaphalātmakam । vidhiṁ yajñaphalais tulyaṁ tan nibodha yudhiṣṭhira ॥

यस्तु कल्यं तथा सायं भुञ्जानो नान्तरा पिबेत् । अहिंसानिरतो नित्यं जुह्वानो जातवेदसम् ॥

yas tu kalyaṁ tathā sāyaṁ bhuñjāno nāntarā pibet । ahiṁsānirato nityaṁ juhvāno jātavedasam ॥

षड्भिरेव तु वर्षैः स सिध्यते नात्र संशयः । तप्तकाञ्चनवर्णं च विमानं लभते नरः ॥

ṣaḍbhir eva tu varṣaiḥ sa sidhyate nātra saṁśayaḥ । taptakāñcanavarṇaṁ ca vimānaṁ labhate naraḥ ॥

देवस्त्रीणामधीवासे नृत्यगीतनिनादिते । प्राजापत्ये वसेत्पद्मं वर्षाणामग्निसंनिभे ॥

devastrīṇām adhīvāse nr̥tyagītaninādite । prājāpatye vaset padmaṁ varṣāṇām agnisaṁnibhe ॥

त्रीणि वर्षाणि यः प्राशेत्सततं त्वेकभोजनम् । धर्मपत्नीरतो नित्यमग्निष्टोमफलं लभेत् ॥

trīṇi varṣāṇi yaḥ prāśet satataṁ tv ekabhojanam । dharmapatnīrato nityam agniṣṭomaphalaṁ labhet ॥

द्वितीये दिवसे यस्तु प्राश्नीयादेकभोजनम् । सदा द्वादशमासांस्तु जुह्वानो जातवेदसम् । यज्ञं बहुसुवर्णं वा वासवप्रियमाहरेत् ॥

dvitīye divase yas tu prāśnīyād ekabhojanam । sadā dvādaśamāsāṁs tu juhvāno jātavedasam । yajñaṁ bahusuvarṇaṁ vā vāsavapriyam āharet ॥

सत्यवाग्दानशीलश्च ब्रह्मण्यश्चानसूयकः । क्षान्तो दान्तो जितक्रोधः स गच्छति परां गतिम् ॥

satyavāg dānaśīlaś ca brahmaṇyaś cānasūyakaḥ । kṣānto dānto jitakrodhaḥ sa gacchati parāṁ gatim ॥

पाण्डुराभ्रप्रतीकाशे विमाने हंसलक्षणे । द्वे समाप्ते ततः पद्मे सोऽप्सरोभिर्वसेत्सह ॥

pāṇḍurābhrapratīkāśe vimāne haṁsalakṣaṇe । dve samāpte tataḥ padme so ’psarobhir vaset saha ॥

तृतीये दिवसे यस्तु प्राश्नीयादेकभोजनम् । सदा द्वादशमासांस्तु जुह्वानो जातवेदसम् ॥

tr̥tīye divase yas tu prāśnīyād ekabhojanam । sadā dvādaśamāsāṁs tu juhvāno jātavedasam ॥

अतिरात्रस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोत्यनुत्तमम् । मयूरहंससंयुक्तं विमानं लभते नरः ॥

atirātrasya yajñasya phalaṁ prāpnoty anuttamam । mayūrahaṁsasaṁyuktaṁ vimānaṁ labhate naraḥ ॥

सप्तर्षीणां सदा लोके सोऽप्सरोभिर्वसेत्सह । निवर्तनं च तत्रास्य त्रीणि पद्मानि वै विदुः ॥

saptarṣīṇāṁ sadā loke so ’psarobhir vaset saha । nivartanaṁ ca tatrāsya trīṇi padmāni vai viduḥ ॥

दिवसे यश्चतुर्थे तु प्राश्नीयादेकभोजनम् । सदा द्वादशमासान्वै जुह्वानो जातवेदसम् ॥

divase yaś caturthe tu prāśnīyād ekabhojanam । sadā dvādaśamāsān vai juhvāno jātavedasam ॥

वाजपेयस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोत्यनुत्तमम् । इन्द्रकन्याभिरूढं च विमानं लभते नरः ॥

vājapeyasya yajñasya phalaṁ prāpnoty anuttamam । indrakanyābhirūḍhaṁ ca vimānaṁ labhate naraḥ ॥

सागरस्य च पर्यन्ते वासवं लोकमावसेत् । देवराजस्य च क्रीडां नित्यकालमवेक्षते ॥

sāgarasya ca paryante vāsavaṁ lokam āvaset । devarājasya ca krīḍāṁ nityakālam avekṣate ॥

दिवसे पञ्चमे यस्तु प्राश्नीयादेकभोजनम् । सदा द्वादशमासांस्तु जुह्वानो जातवेदसम् ॥

divase pañcame yas tu prāśnīyād ekabhojanam । sadā dvādaśamāsāṁs tu juhvāno jātavedasam ॥

अलुब्धः सत्यवादी च ब्रह्मण्यश्चाविहिंसकः । अनसूयुरपापस्थो द्वादशाहफलं लभेत् ॥

alubdhaḥ satyavādī ca brahmaṇyaś cāvihiṁsakaḥ । anasūyur apāpastho dvādaśāhaphalaṁ labhet ॥

जाम्बूनदमयं दिव्यं विमानं हंसलक्षणम् । सूर्यमालासमाभासमारोहेत्पाण्डुरं गृहम् ॥

jāmbūnadamayaṁ divyaṁ vimānaṁ haṁsalakṣaṇam । sūryamālāsamābhāsam ārohet pāṇḍuraṁ gr̥ham ॥

आवर्तनानि चत्वारि तथा पद्मानि द्वादश । शराग्निपरिमाणं च तत्रासौ वसते सुखम् ॥

āvartanāni catvāri tathā padmāni dvādaśa । śarāgniparimāṇaṁ ca tatrāsau vasate sukham ॥

दिवसे यस्तु षष्ठे वै मुनिः प्राशेत भोजनम् । सदा द्वादशमासान्वै जुह्वानो जातवेदसम् ॥

divase yas tu ṣaṣṭhe vai muniḥ prāśeta bhojanam । sadā dvādaśamāsān vai juhvāno jātavedasam ॥

सदा त्रिषवणस्नायी ब्रह्मचार्यनसूयकः । गवामयस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोत्यनुत्तमम् ॥

sadā triṣavaṇasnāyī brahmacāry anasūyakaḥ । gavāmayasya yajñasya phalaṁ prāpnoty anuttamam ॥

अग्निज्वालासमाभासं हंसबर्हिणसेवितम् । शातकुम्भमयं युक्तं साधयेद्यानमुत्तमम् ॥

agnijvālāsamābhāsaṁ haṁsabarhiṇasevitam । śātakumbhamayaṁ yuktaṁ sādhayed yānam uttamam ॥

तथैवाप्सरसामङ्के प्रसुप्तः प्रतिबुध्यते । नूपुराणां निनादेन मेखलानां च निस्वनैः ॥

tathaivāpsarasām aṅke prasuptaḥ pratibudhyate । nūpurāṇāṁ ninādena mekhalānāṁ ca nisvanaiḥ ॥

कोटीसहस्रं वर्षाणां त्रीणि कोटिशतानि च । पद्मान्यष्टादश तथा पताके द्वे तथैव च ॥

koṭīsahasraṁ varṣāṇāṁ trīṇi koṭiśatāni ca । padmāny aṣṭādaśa tathā patāke dve tathaiva ca ॥

अयुतानि च पञ्चाशदृक्षचर्मशतस्य च । लोम्नां प्रमाणेन समं ब्रह्मलोके महीयते ॥

ayutāni ca pañcāśad r̥kṣacarmaśatasya ca । lomnāṁ pramāṇena samaṁ brahmaloke mahīyate ॥

दिवसे सप्तमे यस्तु प्राश्नीयादेकभोजनम् । सदा द्वादशमासान्वै जुह्वानो जातवेदसम् ॥

divase saptame yas tu prāśnīyād ekabhojanam । sadā dvādaśamāsān vai juhvāno jātavedasam ॥

सरस्वतीं गोपयानो ब्रह्मचर्यं समाचरन् । सुमनोवर्णकं चैव मधुमांसं च वर्जयेत् ॥

sarasvatīṁ gopayāno brahmacaryaṁ samācaran । sumanovarṇakaṁ caiva madhumāṁsaṁ ca varjayet ॥

पुरुषो मरुतां लोकमिन्द्रलोकं च गच्छति । तत्र तत्र च सिद्धार्थो देवकन्याभिरुह्यते ॥

puruṣo marutāṁ lokam indralokaṁ ca gacchati । tatra tatra ca siddhārtho devakanyābhir uhyate ॥

फलं बहुसुवर्णस्य यज्ञस्य लभते नरः । संख्यामतिगुणां चापि तेषु लोकेषु मोदते ॥

phalaṁ bahusuvarṇasya yajñasya labhate naraḥ । saṁkhyām atiguṇāṁ cāpi teṣu lokeṣu modate ॥

यस्तु संवत्सरं क्षान्तो भुङ्क्तेऽहन्यष्टमे नरः । देवकार्यपरो नित्यं जुह्वानो जातवेदसम् ॥

yas tu saṁvatsaraṁ kṣānto bhuṅkte ’hany aṣṭame naraḥ । devakāryaparo nityaṁ juhvāno jātavedasam ॥

पौण्डरीकस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोत्यनुत्तमम् । पद्मवर्णनिभं चैव विमानमधिरोहति ॥

pauṇḍarīkasya yajñasya phalaṁ prāpnoty anuttamam । padmavarṇanibhaṁ caiva vimānam adhirohati ॥

कृष्णाः कनकगौर्यश्च नार्यः श्यामास्तथापराः । वयोरूपविलासिन्यो लभते नात्र संशयः ॥

kr̥ṣṇāḥ kanakagauryaś ca nāryaḥ śyāmās tathāparāḥ । vayorūpavilāsinyo labhate nātra saṁśayaḥ ॥

यस्तु संवत्सरं भुङ्क्ते नवमे नवमेऽहनि । सदा द्वादशमासान्वै जुह्वानो जातवेदसम् ॥

yas tu saṁvatsaraṁ bhuṅkte navame navame ’hani । sadā dvādaśamāsān vai juhvāno jātavedasam ॥

अश्वमेधस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः । पुण्डरीकप्रकाशं च विमानं लभते नरः ॥

aśvamedhasya yajñasya phalaṁ prāpnoti mānavaḥ । puṇḍarīkaprakāśaṁ ca vimānaṁ labhate naraḥ ॥

दीप्तसूर्याग्नितेजोभिर्दिव्यमालाभिरेव च । नीयते रुद्रकन्याभिः सोऽन्तरिक्षं सनातनम् ॥

dīptasūryāgnitejobhir divyamālābhir eva ca । nīyate rudrakanyābhiḥ so ’ntarikṣaṁ sanātanam ॥

अष्टादशसहस्राणि वर्षाणां कल्पमेव च । कोटीशतसहस्रं च तेषु लोकेषु मोदते ॥

aṣṭādaśasahasrāṇi varṣāṇāṁ kalpam eva ca । koṭīśatasahasraṁ ca teṣu lokeṣu modate ॥

यस्तु संवत्सरं भुङ्क्ते दशाहे वै गते गते । सदा द्वादशमासान्वै जुह्वानो जातवेदसम् ॥

yas tu saṁvatsaraṁ bhuṅkte daśāhe vai gate gate । sadā dvādaśamāsān vai juhvāno jātavedasam ॥

ब्रह्मकन्यानिवेशे च सर्वभूतमनोहरे । अश्वमेधसहस्रस्य फलं प्राप्नोत्यनुत्तमम् ॥

brahmakanyāniveśe ca sarvabhūtamanohare । aśvamedhasahasrasya phalaṁ prāpnoty anuttamam ॥

रूपवत्यश्च तं कन्या रमयन्ति सदा नरम् । नीलोत्पलनिभैर्वर्णै रक्तोत्पलनिभैस्तथा ॥

rūpavatyaś ca taṁ kanyā ramayanti sadā naram । nīlotpalanibhair varṇai raktotpalanibhais tathā ॥

विमानं मण्डलावर्तमावर्तगहनावृतम् । सागरोर्मिप्रतीकाशं साधयेद्यानमुत्तमम् ॥

vimānaṁ maṇḍalāvartam āvartagahanāvr̥tam । sāgarormipratīkāśaṁ sādhayed yānam uttamam ॥

विचित्रमणिमालाभिर्नादितं शङ्खपुष्करैः । स्फाटिकैर्वज्रसारैश्च स्तम्भैः सुकृतवेदिकम् । आरोहति महद्यानं हंससारसवाहनम् ॥

vicitramaṇimālābhir nāditaṁ śaṅkhapuṣkaraiḥ । sphāṭikair vajrasāraiś ca stambhaiḥ sukr̥tavedikam । ārohati mahad yānaṁ haṁsasārasavāhanam ॥

एकादशे तु दिवसे यः प्राप्ते प्राशते हविः । सदा द्वादशमासान्वै जुह्वानो जातवेदसम् ॥

ekādaśe tu divase yaḥ prāpte prāśate haviḥ । sadā dvādaśamāsān vai juhvāno jātavedasam ॥

परस्त्रियो नाभिलषेद्वाचाथ मनसापि वा । अनृतं च न भाषेत मातापित्रोः कृतेऽपि वा ॥

parastriyo nābhilaṣed vācātha manasāpi vā । anr̥taṁ ca na bhāṣeta mātāpitroḥ kr̥te ’pi vā ॥

अभिगच्छेन्महादेवं विमानस्थं महाबलम् । स्वयंभुवं च पश्येत विमानं समुपस्थितम् ॥

abhigacchen mahādevaṁ vimānasthaṁ mahābalam । svayaṁbhuvaṁ ca paśyeta vimānaṁ samupasthitam ॥

कुमार्यः काञ्चनाभासा रूपवत्यो नयन्ति तम् । रुद्राणां तमधीवासं दिवि दिव्यं मनोहरम् ॥

kumāryaḥ kāñcanābhāsā rūpavatyo nayanti tam । rudrāṇāṁ tam adhīvāsaṁ divi divyaṁ manoharam ॥

वर्षाण्यपरिमेयानि युगान्तमपि चावसेत् । कोटीशतसहस्रं च दश कोटिशतानि च ॥

varṣāṇy aparimeyāni yugāntam api cāvaset । koṭīśatasahasraṁ ca daśa koṭiśatāni ca ॥

रुद्रं नित्यं प्रणमते देवदानवसंमतम् । स तस्मै दर्शनं प्राप्तो दिवसे दिवसे भवेत् ॥

rudraṁ nityaṁ praṇamate devadānavasaṁmatam । sa tasmai darśanaṁ prāpto divase divase bhavet ॥

दिवसे द्वादशे यस्तु प्राप्ते वै प्राशते हविः । सदा द्वादशमासान्वै सर्वमेधफलं लभेत् ॥

divase dvādaśe yas tu prāpte vai prāśate haviḥ । sadā dvādaśamāsān vai sarvamedhaphalaṁ labhet ॥

आदित्यैर्द्वादशैस्तस्य विमानं संविधीयते । मणिमुक्ताप्रवालैश्च महार्हैरुपशोभितम् ॥

ādityair dvādaśais tasya vimānaṁ saṁvidhīyate । maṇimuktāpravālaiś ca mahārhair upaśobhitam ॥

हंसमालापरिक्षिप्तं नागवीथीसमाकुलम् । मयूरैश्चक्रवाकैश्च कूजद्भिरुपशोभितम् ॥

haṁsamālāparikṣiptaṁ nāgavīthīsamākulam । mayūraiś cakravākaiś ca kūjadbhir upaśobhitam ॥

अट्टैर्महद्भिः संयुक्तं ब्रह्मलोके प्रतिष्ठितम् । नित्यमावसते राजन्नरनारीसमावृतम् । ऋषिरेवं महाभागस्त्वङ्गिराः प्राह धर्मवित् ॥

aṭṭair mahadbhiḥ saṁyuktaṁ brahmaloke pratiṣṭhitam । nityam āvasate rājan naranārīsamāvr̥tam । r̥ṣir evaṁ mahābhāgas tv aṅgirāḥ prāha dharmavit ॥

त्रयोदशे तु दिवसे यः प्राप्ते प्राशते हविः । सदा द्वादश मासान्वै देवसत्रफलं लभेत् ॥

trayodaśe tu divase yaḥ prāpte prāśate haviḥ । sadā dvādaśa māsān vai devasatraphalaṁ labhet ॥

रक्तपद्मोदयं नाम विमानं साधयेन्नरः । जातरूपप्रयुक्तं च रत्नसंचयभूषितम् ॥

raktapadmodayaṁ nāma vimānaṁ sādhayen naraḥ । jātarūpaprayuktaṁ ca ratnasaṁcayabhūṣitam ॥

देवकन्याभिराकीर्णं दिव्याभरणभूषितम् । पुण्यगन्धोदयं दिव्यं वायव्यैरुपशोभितम् ॥

devakanyābhir ākīrṇaṁ divyābharaṇabhūṣitam । puṇyagandhodayaṁ divyaṁ vāyavyair upaśobhitam ॥

तत्र शङ्कुपताकं च युगान्तं कल्पमेव च । अयुतायुतं तथा पद्मं समुद्रं च तथा वसेत् ॥

tatra śaṅkupatākaṁ ca yugāntaṁ kalpam eva ca । ayutāyutaṁ tathā padmaṁ samudraṁ ca tathā vaset ॥

गीतगन्धर्वघोषैश्च भेरीपणवनिस्वनैः । सदा प्रमुदितस्ताभिर्देवकन्याभिरीड्यते ॥

gītagandharvaghoṣaiś ca bherīpaṇavanisvanaiḥ । sadā pramuditas tābhir devakanyābhir īḍyate ॥

चतुर्दशे तु दिवसे यः पूर्णे प्राशते हविः । सदा द्वादश मासान्वै महामेधफलं लभेत् ॥

caturdaśe tu divase yaḥ pūrṇe prāśate haviḥ । sadā dvādaśa māsān vai mahāmedhaphalaṁ labhet ॥

अनिर्देश्यवयोरूपा देवकन्याः स्वलंकृताः । मृष्टतप्ताङ्गदधरा विमानैरनुयान्ति तम् ॥

anirdeśyavayorūpā devakanyāḥ svalaṁkr̥tāḥ । mr̥ṣṭataptāṅgadadharā vimānair anuyānti tam ॥

कलहंसविनिर्घोषैर्नूपुराणां च निस्वनैः । काञ्चीनां च समुत्कर्षैस्तत्र तत्र विबोध्यते ॥

kalahaṁsavinirghoṣair nūpurāṇāṁ ca nisvanaiḥ । kāñcīnāṁ ca samutkarṣais tatra tatra vibodhyate ॥

देवकन्यानिवासे च तस्मिन्वसति मानवः । जाह्नवीवालुकाकीर्णे पूर्णं संवत्सरं नरः ॥

devakanyānivāse ca tasmin vasati mānavaḥ । jāhnavīvālukākīrṇe pūrṇaṁ saṁvatsaraṁ naraḥ ॥

यस्तु पक्षे गते भुङ्क्ते एकभक्तं जितेन्द्रियः । सदा द्वादश मासांस्तु जुह्वानो जातवेदसम् । राजसूयसहस्रस्य फलं प्राप्नोत्यनुत्तमम् ॥

yas tu pakṣe gate bhuṅkte ekabhaktaṁ jitendriyaḥ । sadā dvādaśa māsāṁs tu juhvāno jātavedasam । rājasūyasahasrasya phalaṁ prāpnoty anuttamam ॥

यानमारोहते नित्यं हंसबर्हिणसेवितम् । मणिमण्डलकैश्चित्रं जातरूपसमावृतम् ॥

yānam ārohate nityaṁ haṁsabarhiṇasevitam । maṇimaṇḍalakaiś citraṁ jātarūpasamāvr̥tam ॥

दिव्याभरणशोभाभिर्वरस्त्रीभिरलंकृतम् । एकस्तम्भं चतुर्द्वारं सप्तभौमं सुमङ्गलम् । वैजयन्तीसहस्रैश्च शोभितं गीतनिस्वनैः ॥

divyābharaṇaśobhābhir varastrībhir alaṁkr̥tam । ekastambhaṁ caturdvāraṁ saptabhaumaṁ sumaṅgalam । vaijayantīsahasraiś ca śobhitaṁ gītanisvanaiḥ ॥

दिव्यं दिव्यगुणोपेतं विमानमधिरोहति । मणिमुक्ताप्रवालैश्च भूषितं वैद्युतप्रभम् । वसेद्युगसहस्रं च खड्गकुञ्जरवाहनः ॥

divyaṁ divyaguṇopetaṁ vimānam adhirohati । maṇimuktāpravālaiś ca bhūṣitaṁ vaidyutaprabham । vased yugasahasraṁ ca khaḍgakuñjaravāhanaḥ ॥

षोडशे दिवसे यस्तु संप्राप्ते प्राशते हविः । सदा द्वादश मासान्वै सोमयज्ञफलं लभेत् ॥

ṣoḍaśe divase yas tu saṁprāpte prāśate haviḥ । sadā dvādaśa māsān vai somayajñaphalaṁ labhet ॥

सोमकन्यानिवासेषु सोऽध्यावसति नित्यदा । सौम्यगन्धानुलिप्तश्च कामचारगतिर्भवेत् ॥

somakanyānivāseṣu so ’dhyāvasati nityadā । saumyagandhānuliptaś ca kāmacāragatir bhavet ॥

सुदर्शनाभिर्नारीभिर्मधुराभिस्तथैव च । अर्च्यते वै विमानस्थः कामभोगैश्च सेव्यते ॥

sudarśanābhir nārībhir madhurābhis tathaiva ca । arcyate vai vimānasthaḥ kāmabhogaiś ca sevyate ॥

फलं पद्मशतप्रख्यं महाकल्पं दशाधिकम् । आवर्तनानि चत्वारि सागरे यात्यसौ नरः ॥

phalaṁ padmaśataprakhyaṁ mahākalpaṁ daśādhikam । āvartanāni catvāri sāgare yāty asau naraḥ ॥

दिवसे सप्तदशमे यः प्राप्ते प्राशते हविः । सदा द्वादश मासान्वै जुह्वानो जातवेदसम् ॥

divase saptadaśame yaḥ prāpte prāśate haviḥ । sadā dvādaśa māsān vai juhvāno jātavedasam ॥

स्थानं वारुणमैन्द्रं च रौद्रं चैवाधिगच्छति । मारुतौशनसे चैव ब्रह्मलोकं च गच्छति ॥

sthānaṁ vāruṇam aindraṁ ca raudraṁ caivādhigacchati । mārutauśanase caiva brahmalokaṁ ca gacchati ॥

तत्र दैवतकन्याभिरासनेनोपचर्यते । भूर्भुवं चापि देवर्षिं विश्वरूपमवेक्षते ॥

tatra daivatakanyābhir āsanenopacaryate । bhūr bhuvaṁ cāpi devarṣiṁ viśvarūpam avekṣate ॥

तत्र देवाधिदेवस्य कुमार्यो रमयन्ति तम् । द्वात्रिंशद्रूपधारिण्यो मधुराः समलंकृताः ॥

tatra devādhidevasya kumāryo ramayanti tam । dvātriṁśad rūpadhāriṇyo madhurāḥ samalaṁkr̥tāḥ ॥

चन्द्रादित्यावुभौ यावद्गगने चरतः प्रभो । तावच्चरत्यसौ वीरः सुधामृतरसाशनः ॥

candrādityāv ubhau yāvad gagane carataḥ prabho । tāvac caraty asau vīraḥ sudhāmr̥tarasāśanaḥ ॥

अष्टादशे तु दिवसे प्राश्नीयादेकभोजनम् । सदा द्वादश मासान्वै सप्त लोकान्स पश्यति ॥

aṣṭādaśe tu divase prāśnīyād ekabhojanam । sadā dvādaśa māsān vai sapta lokān sa paśyati ॥

रथैः सनन्दिघोषैश्च पृष्ठतः सोऽनुगम्यते । देवकन्याधिरूढैस्तु भ्राजमानैः स्वलंकृतैः ॥

rathaiḥ sanandighoṣaiś ca pr̥ṣṭhataḥ so ’nugamyate । devakanyādhirūḍhais tu bhrājamānaiḥ svalaṁkr̥taiḥ ॥

व्याघ्रसिंहप्रयुक्तं च मेघस्वननिनादितम् । विमानमुत्तमं दिव्यं सुसुखी ह्यधिरोहति ॥

vyāghrasiṁhaprayuktaṁ ca meghasvananināditam । vimānam uttamaṁ divyaṁ susukhī hy adhirohati ॥

तत्र कल्पसहस्रं स कान्ताभिः सह मोदते । सुधारसं च भुञ्जीत अमृतोपममुत्तमम् ॥

tatra kalpasahasraṁ sa kāntābhiḥ saha modate । sudhārasaṁ ca bhuñjīta amr̥topamam uttamam ॥

एकोनविंशे दिवसे यो भुङ्क्ते एकभोजनम् । सदा द्वादश मासान्वै सप्त लोकान्स पश्यति ॥

ekonaviṁśe divase yo bhuṅkte ekabhojanam । sadā dvādaśa māsān vai sapta lokān sa paśyati ॥

उत्तमं लभते स्थानमप्सरोगणसेवितम् । गन्धर्वैरुपगीतं च विमानं सूर्यवर्चसम् ॥

uttamaṁ labhate sthānam apsarogaṇasevitam । gandharvair upagītaṁ ca vimānaṁ sūryavarcasam ॥

तत्रामरवरस्त्रीभिर्मोदते विगतज्वरः । दिव्याम्बरधरः श्रीमानयुतानां शतं समाः ॥

tatrāmaravarastrībhir modate vigatajvaraḥ । divyāmbaradharaḥ śrīmān ayutānāṁ śataṁ samāḥ ॥

पूर्णेऽथ दिवसे विंशे यो भुङ्क्ते ह्येकभोजनम् । सदा द्वादश मासांस्तु सत्यवादी धृतव्रतः ॥

pūrṇe ’tha divase viṁśe yo bhuṅkte hy ekabhojanam । sadā dvādaśa māsāṁs tu satyavādī dhr̥tavrataḥ ॥

अमांसाशी ब्रह्मचारी सर्वभूतहिते रतः । स लोकान्विपुलान्दिव्यानादित्यानामुपाश्नुते ॥

amāṁsāśī brahmacārī sarvabhūtahite rataḥ । sa lokān vipulān divyān ādityānām upāśnute ॥

गन्धर्वैरप्सरोभिश्च दिव्यमाल्यानुलेपनैः । विमानैः काञ्चनैर्दिव्यैः पृष्ठतश्चानुगम्यते ॥

gandharvair apsarobhiś ca divyamālyānulepanaiḥ । vimānaiḥ kāñcanair divyaiḥ pr̥ṣṭhataś cānugamyate ॥

एकविंशे तु दिवसे यो भुङ्क्ते ह्येकभोजनम् । सदा द्वादश मासान्वै जुह्वानो जातवेदसम् ॥

ekaviṁśe tu divase yo bhuṅkte hy ekabhojanam । sadā dvādaśa māsān vai juhvāno jātavedasam ॥

लोकमौशनसं दिव्यं शक्रलोकं च गच्छति । अश्विनोर्मरुतां चैव सुखेष्वभिरतः सदा ॥

lokam auśanasaṁ divyaṁ śakralokaṁ ca gacchati । aśvinor marutāṁ caiva sukheṣv abhirataḥ sadā ॥

अनभिज्ञश्च दुःखानां विमानवरमास्थितः । सेव्यमानो वरस्त्रीभिः क्रीडत्यमरवत्प्रभुः ॥

anabhijñaś ca duḥkhānāṁ vimānavaram āsthitaḥ । sevyamāno varastrībhiḥ krīḍaty amaravat prabhuḥ ॥

द्वाविंशे दिवसे प्राप्ते यो भुङ्क्ते ह्येकभोजनम् । सदा द्वादश मासान्वै जुह्वानो जातवेदसम् ॥

dvāviṁśe divase prāpte yo bhuṅkte hy ekabhojanam । sadā dvādaśa māsān vai juhvāno jātavedasam ॥

धृतिमानहिंसानिरतः सत्यवागनसूयकः । लोकान्वसूनामाप्नोति दिवाकरसमप्रभः ॥

dhr̥timān ahiṁsānirataḥ satyavāg anasūyakaḥ । lokān vasūnām āpnoti divākarasamaprabhaḥ ॥

कामचारी सुधाहारो विमानवरमास्थितः । रमते देवकन्याभिर्दिव्याभरणभूषितः ॥

kāmacārī sudhāhāro vimānavaram āsthitaḥ । ramate devakanyābhir divyābharaṇabhūṣitaḥ ॥

त्रयोविंशे तु दिवसे प्राशेद्यस्त्वेकभोजनम् । सदा द्वादश मासांस्तु मिताहारो जितेन्द्रियः ॥

trayoviṁśe tu divase prāśed yas tv ekabhojanam । sadā dvādaśa māsāṁs tu mitāhāro jitendriyaḥ ॥

वायोरुशनसश्चैव रुद्रलोकं च गच्छति । कामचारी कामगमः पूज्यमानोऽप्सरोगणैः ॥

vāyor uśanasaś caiva rudralokaṁ ca gacchati । kāmacārī kāmagamaḥ pūjyamāno ’psarogaṇaiḥ ॥

अनेकगुणपर्यन्तं विमानवरमास्थितः । रमते देवकन्याभिर्दिव्याभरणभूषितः ॥

anekaguṇaparyantaṁ vimānavaram āsthitaḥ । ramate devakanyābhir divyābharaṇabhūṣitaḥ ॥

चतुर्विंशे तु दिवसे यः प्राशेदेकभोजनम् । सदा द्वादश मासान्वै जुह्वानो जातवेदसम् ॥

caturviṁśe tu divase yaḥ prāśed ekabhojanam । sadā dvādaśa māsān vai juhvāno jātavedasam ॥

आदित्यानामधीवासे मोदमानो वसेच्चिरम् । दिव्यमाल्याम्बरधरो दिव्यगन्धानुलेपनः ॥

ādityānām adhīvāse modamāno vasec ciram । divyamālyāmbaradharo divyagandhānulepanaḥ ॥

विमाने काञ्चने दिव्ये हंसयुक्ते मनोरमे । रमते देवकन्यानां सहस्रैरयुतैस्तथा ॥

vimāne kāñcane divye haṁsayukte manorame । ramate devakanyānāṁ sahasrair ayutais tathā ॥

पञ्चविंशे तु दिवसे यः प्राशेदेकभोजनम् । सदा द्वादश मासांस्तु पुष्कलं यानमारुहेत् ॥

pañcaviṁśe tu divase yaḥ prāśed ekabhojanam । sadā dvādaśa māsāṁs tu puṣkalaṁ yānam āruhet ॥

सिंहव्याघ्रप्रयुक्तैश्च मेघस्वननिनादितैः । रथैः सनन्दिघोषैश्च पृष्ठतः सोऽनुगम्यते ॥

siṁhavyāghraprayuktaiś ca meghasvananināditaiḥ । rathaiḥ sanandighoṣaiś ca pr̥ṣṭhataḥ so ’nugamyate ॥

देवकन्यासमारूढै राजतैर्विमलैः शुभैः । विमानमुत्तमं दिव्यमास्थाय सुमनोहरम् ॥

devakanyāsamārūḍhai rājatair vimalaiḥ śubhaiḥ । vimānam uttamaṁ divyam āsthāya sumanoharam ॥

तत्र कल्पसहस्रं वै वसते स्त्रीशतावृते । सुधारसं चोपजीवन्नमृतोपममुत्तमम् ॥

tatra kalpasahasraṁ vai vasate strīśatāvr̥te । sudhārasaṁ copajīvann amr̥topamam uttamam ॥

षड्विंशे दिवसे यस्तु प्राश्नीयादेकभोजनम् । सदा द्वादश मासांस्तु नियतो नियताशनः ॥

ṣaḍviṁśe divase yas tu prāśnīyād ekabhojanam । sadā dvādaśa māsāṁs tu niyato niyatāśanaḥ ॥

जितेन्द्रियो वीतरागो जुह्वानो जातवेदसम् । स प्राप्नोति महाभागः पूज्यमानोऽप्सरोगणैः ॥

jitendriyo vītarāgo juhvāno jātavedasam । sa prāpnoti mahābhāgaḥ pūjyamāno ’psarogaṇaiḥ ॥

सप्तानां मरुतां लोकान्वसूनां चापि सोऽश्नुते । विमाने स्फाटिके दिव्ये सर्वरत्नैरलंकृते ॥

saptānāṁ marutāṁ lokān vasūnāṁ cāpi so ’śnute । vimāne sphāṭike divye sarvaratnair alaṁkr̥te ॥

गन्धर्वैरप्सरोभिश्च पूज्यमानः प्रमोदते । द्वे युगानां सहस्रे तु दिव्ये दिव्येन तेजसा ॥

gandharvair apsarobhiś ca pūjyamānaḥ pramodate । dve yugānāṁ sahasre tu divye divyena tejasā ॥

सप्तविंशे तु दिवसे यः प्राशेदेकभोजनम् । सदा द्वादश मासांस्तु जुह्वानो जातवेदसम् ॥

saptaviṁśe tu divase yaḥ prāśed ekabhojanam । sadā dvādaśa māsāṁs tu juhvāno jātavedasam ॥

फलं प्राप्नोति विपुलं देवलोके च पूज्यते । अमृताशी वसंस्तत्र स वितृप्तः प्रमोदते ॥

phalaṁ prāpnoti vipulaṁ devaloke ca pūjyate । amr̥tāśī vasaṁs tatra sa vitr̥ptaḥ pramodate ॥

देवर्षिचरितं राजन्राजर्षिभिरधिष्ठितम् । अध्यावसति दिव्यात्मा विमानवरमास्थितः ॥

devarṣicaritaṁ rājan rājarṣibhir adhiṣṭhitam । adhyāvasati divyātmā vimānavaram āsthitaḥ ॥

स्त्रीभिर्मनोभिरामाभी रममाणो मदोत्कटः । युगकल्पसहस्राणि त्रीण्यावसति वै सुखम् ॥

strībhir manobhirāmābhī ramamāṇo madotkaṭaḥ । yugakalpasahasrāṇi trīṇy āvasati vai sukham ॥

योऽष्टाविंशे तु दिवसे प्राश्नीयादेकभोजनम् । सदा द्वादश मासांस्तु जितात्मा विजितेन्द्रियः ॥

yo ’ṣṭāviṁśe tu divase prāśnīyād ekabhojanam । sadā dvādaśa māsāṁs tu jitātmā vijitendriyaḥ ॥

फलं देवर्षिचरितं विपुलं समुपाश्नुते । भोगवांस्तेजसा भाति सहस्रांशुरिवामलः ॥

phalaṁ devarṣicaritaṁ vipulaṁ samupāśnute । bhogavāṁs tejasā bhāti sahasrāṁśur ivāmalaḥ ॥

सुकुमार्यश्च नार्यस्तं रममाणाः सुवर्चसः । पीनस्तनोरुजघना दिव्याभरणभूषिताः ॥

sukumāryaś ca nāryas taṁ ramamāṇāḥ suvarcasaḥ । pīnastanorujaghanā divyābharaṇabhūṣitāḥ ॥

रमयन्ति मनः कान्ता विमाने सूर्यसंनिभे । सर्वकामगमे दिव्ये कल्पायुतशतं समाः ॥

ramayanti manaḥ kāntā vimāne sūryasaṁnibhe । sarvakāmagame divye kalpāyutaśataṁ samāḥ ॥

एकोनत्रिंशे दिवसे यः प्राशेदेकभोजनम् । सदा द्वादश मासान्वै सत्यव्रतपरायणः ॥

ekonatriṁśe divase yaḥ prāśed ekabhojanam । sadā dvādaśa māsān vai satyavrataparāyaṇaḥ ॥

तस्य लोकाः शुभा दिव्या देवराजर्षिपूजिताः । विमानं चन्द्रशुभ्राभं दिव्यं समधिगच्छति ॥

tasya lokāḥ śubhā divyā devarājarṣipūjitāḥ । vimānaṁ candraśubhrābhaṁ divyaṁ samadhigacchati ॥

जातरूपमयं युक्तं सर्वरत्नविभूषितम् । अप्सरोगणसंपूर्णं गन्धर्वैरभिनादितम् ॥

jātarūpamayaṁ yuktaṁ sarvaratnavibhūṣitam । apsarogaṇasaṁpūrṇaṁ gandharvair abhināditam ॥

तत्र चैनं शुभा नार्यो दिव्याभरणभूषिताः । मनोभिरामा मधुरा रमयन्ति मदोत्कटाः ॥

tatra cainaṁ śubhā nāryo divyābharaṇabhūṣitāḥ । manobhirāmā madhurā ramayanti madotkaṭāḥ ॥

भोगवांस्तेजसा युक्तो वैश्वानरसमप्रभः । दिव्यो दिव्येन वपुषा भ्राजमान इवामरः ॥

bhogavāṁs tejasā yukto vaiśvānarasamaprabhaḥ । divyo divyena vapuṣā bhrājamāna ivāmaraḥ ॥

वसूनां मरुतां चैव साध्यानामश्विनोस्तथा । रुद्राणां च तथा लोकान्ब्रह्मलोकं च गच्छति ॥

vasūnāṁ marutāṁ caiva sādhyānām aśvinos tathā । rudrāṇāṁ ca tathā lokān brahmalokaṁ ca gacchati ॥

यस्तु मासे गते भुङ्क्ते एकभक्तं शमात्मकः । सदा द्वादश मासान्वै ब्रह्मलोकमवाप्नुयात् ॥

yas tu māse gate bhuṅkte ekabhaktaṁ śamātmakaḥ । sadā dvādaśa māsān vai brahmalokam avāpnuyāt ॥

सुधारसकृताहारः श्रीमान्सर्वमनोहरः । तेजसा वपुषा लक्ष्म्या भ्राजते रश्मिवानिव ॥

sudhārasakr̥tāhāraḥ śrīmān sarvamanoharaḥ । tejasā vapuṣā lakṣmyā bhrājate raśmivān iva ॥

दिव्यमाल्याम्बरधरो दिव्यगन्धानुलेपनः । सुखेष्वभिरतो योगी दुःखानामविजानकः ॥

divyamālyāmbaradharo divyagandhānulepanaḥ । sukheṣv abhirato yogī duḥkhānām avijānakaḥ ॥

स्वयंप्रभाभिर्नारीभिर्विमानस्थो महीयते । रुद्रदेवर्षिकन्याभिः सततं चाभिपूज्यते ॥

svayaṁprabhābhir nārībhir vimānastho mahīyate । rudradevarṣikanyābhiḥ satataṁ cābhipūjyate ॥

नानाविधसुरूपाभिर्नानारागाभिरेव च । नानामधुरभाषाभिर्नानारतिभिरेव च ॥

nānāvidhasurūpābhir nānārāgābhir eva ca । nānāmadhurabhāṣābhir nānāratibhir eva ca ॥

विमाने नगराकारे सूर्यवत्सूर्यसंनिभे । पृष्ठतः सोमसंकाशे उदक्चैवाभ्रसंनिभे ॥

vimāne nagarākāre sūryavat sūryasaṁnibhe । pr̥ṣṭhataḥ somasaṁkāśe udak caivābhrasaṁnibhe ॥

दक्षिणायां तु रक्ताभे अधस्तान्नीलमण्डले । ऊर्ध्वं चित्राभिसंकाशे नैको वसति पूजितः ॥

dakṣiṇāyāṁ tu raktābhe adhastān nīlamaṇḍale । ūrdhvaṁ citrābhisaṁkāśe naiko vasati pūjitaḥ ॥

यावद्वर्षसहस्रं तु जम्बूद्वीपे प्रवर्षति । तावत्संवत्सराः प्रोक्ता ब्रह्मलोकस्य धीमतः ॥

yāvad varṣasahasraṁ tu jambūdvīpe pravarṣati । tāvat saṁvatsarāḥ proktā brahmalokasya dhīmataḥ ॥

विप्रुषश्चैव यावन्त्यो निपतन्ति नभस्तलात् । वर्षासु वर्षतस्तावन्निवसत्यमरप्रभः ॥

vipruṣaś caiva yāvantyo nipatanti nabhastalāt । varṣāsu varṣatas tāvan nivasaty amaraprabhaḥ ॥

मासोपवासी वर्षैस्तु दशभिः स्वर्गमुत्तमम् । महर्षित्वमथासाद्य सशरीरगतिर्भवेत् ॥

māsopavāsī varṣais tu daśabhiḥ svargam uttamam । maharṣitvam athāsādya saśarīragatir bhavet ॥

मुनिर्दान्तो जितक्रोधो जितशिश्नोदरः सदा । जुह्वन्नग्नींश्च नियतः संध्योपासनसेविता ॥

munir dānto jitakrodho jitaśiśnodaraḥ sadā । juhvann agnīṁś ca niyataḥ saṁdhyopāsanasevitā ॥

बहुभिर्नियमैरेवं मासानश्नाति यो नरः । अभ्रावकाशशीलश्च तस्य वासो निरुच्यते ॥

bahubhir niyamair evaṁ māsān aśnāti yo naraḥ । abhrāvakāśaśīlaś ca tasya vāso nirucyate ॥

दिवं गत्वा शरीरेण स्वेन राजन्यथामरः । स्वर्गं पुण्यं यथाकाममुपभुङ्क्ते यथाविधि ॥

divaṁ gatvā śarīreṇa svena rājan yathāmaraḥ । svargaṁ puṇyaṁ yathākāmam upabhuṅkte yathāvidhi ॥

एष ते भरतश्रेष्ठ यज्ञानां विधिरुत्तमः । व्याख्यातो ह्यानुपूर्व्येण उपवासफलात्मकः ॥

eṣa te bharataśreṣṭha yajñānāṁ vidhir uttamaḥ । vyākhyāto hy ānupūrvyeṇa upavāsaphalātmakaḥ ॥

दरिद्रैर्मनुजैः पार्थ प्राप्यं यज्ञफलं यथा । उपवासमिमं कृत्वा गच्छेच्च परमां गतिम् । देवद्विजातिपूजायां रतो भरतसत्तम ॥

daridrair manujaiḥ pārtha prāpyaṁ yajñaphalaṁ yathā । upavāsam imaṁ kr̥tvā gacchec ca paramāṁ gatim । devadvijātipūjāyāṁ rato bharatasattama ॥

उपवासविधिस्त्वेष विस्तरेण प्रकीर्तितः । नियतेष्वप्रमत्तेषु शौचवत्सु महात्मसु ॥

upavāsavidhis tv eṣa vistareṇa prakīrtitaḥ । niyateṣv apramatteṣu śaucavatsu mahātmasu ॥

दम्भद्रोहनिवृत्तेषु कृतबुद्धिषु भारत । अचलेष्वप्रकम्पेषु मा ते भूदत्र संशयः ॥

dambhadrohanivr̥tteṣu kr̥tabuddhiṣu bhārata । acaleṣv aprakampeṣu mā te bhūd atra saṁśayaḥ ॥