Adhyāya 98

भीष्म उवाच । जामदग्न्येन रामेण पितुर्वधममृष्यता । क्रुद्धेन च महाभागे हैहयाधिपतिर्हतः । शतानि दश बाहूनां निकृत्तान्यर्जुनस्य वै ॥

bhīṣma uvāca । jāmadagnyena rāmeṇa pitur vadham amr̥ṣyatā । kruddhena ca mahābhāge haihayādhipatir hataḥ । śatāni daśa bāhūnāṁ nikr̥ttāny arjunasya vai ॥

पुनश्च धनुरादाय महास्त्राणि प्रमुञ्चता । निर्दग्धं क्षत्रमसकृद्रथेन जयता महीम् ॥

punaś ca dhanur ādāya mahāstrāṇi pramuñcatā । nirdagdhaṁ kṣatram asakr̥d rathena jayatā mahīm ॥

एवमुच्चावचैरस्त्रैर्भार्गवेण महात्मना । त्रिःसप्तकृत्वः पृथिवी कृता निःक्षत्रिया पुरा ॥

evam uccāvacair astrair bhārgaveṇa mahātmanā । triḥsaptakr̥tvaḥ pr̥thivī kr̥tā niḥkṣatriyā purā ॥

ततः संभूय सर्वाभिः क्षत्रियाभिः समन्ततः । उत्पादितान्यपत्यानि ब्राह्मणैर्नियतात्मभिः ॥

tataḥ saṁbhūya sarvābhiḥ kṣatriyābhiḥ samantataḥ । utpāditāny apatyāni brāhmaṇair niyatātmabhiḥ ॥

पाणिग्राहस्य तनय इति वेदेषु निश्चितम् । धर्मं मनसि संस्थाप्य ब्राह्मणांस्ताः समभ्ययुः । लोकेऽप्याचरितो दृष्टः क्षत्रियाणां पुनर्भवः ॥

pāṇigrāhasya tanaya iti vedeṣu niścitam । dharmaṁ manasi saṁsthāpya brāhmaṇāṁs tāḥ samabhyayuḥ । loke ’py ācarito dr̥ṣṭaḥ kṣatriyāṇāṁ punarbhavaḥ ॥

अथोतथ्य इति ख्यात आसीद्धीमानृषिः पुरा । ममता नाम तस्यासीद्भार्या परमसंमता ॥

athotathya iti khyāta āsīd dhīmān r̥ṣiḥ purā । mamatā nāma tasyāsīd bhāryā paramasaṁmatā ॥

उतथ्यस्य यवीयांस्तु पुरोधास्त्रिदिवौकसाम् । बृहस्पतिर्बृहत्तेजा ममतां सोऽन्वपद्यत ॥

utathyasya yavīyāṁs tu purodhās tridivaukasām । br̥haspatir br̥hattejā mamatāṁ so ’nvapadyata ॥

उवाच ममता तं तु देवरं वदतां वरम् । अन्तर्वत्नी अहं भ्रात्रा ज्येष्ठेनारम्यतामिति ॥

uvāca mamatā taṁ tu devaraṁ vadatāṁ varam । antarvatnī ahaṁ bhrātrā jyeṣṭhenāramyatām iti ॥

अयं च मे महाभाग कुक्षावेव बृहस्पते । औतथ्यो वेदमत्रैव षडङ्गं प्रत्यधीयत ॥

ayaṁ ca me mahābhāga kukṣāv eva br̥haspate । autathyo vedam atraiva ṣaḍaṅgaṁ pratyadhīyata ॥

अमोघरेतास्त्वं चापि नूनं भवितुमर्हसि । तस्मादेवंगतेऽद्य त्वमुपारमितुमर्हसि ॥

amogharetās tvaṁ cāpi nūnaṁ bhavitum arhasi । tasmād evaṁgate ’dya tvam upāramitum arhasi ॥

एवमुक्तस्तया सम्यग्बृहत्तेजा बृहस्पतिः । कामात्मानं तदात्मानं न शशाक नियच्छितुम् ॥

evam uktas tayā samyag br̥hattejā br̥haspatiḥ । kāmātmānaṁ tadātmānaṁ na śaśāka niyacchitum ॥

संबभूव ततः कामी तया सार्धमकामया । उत्सृजन्तं तु तं रेतः स गर्भस्थोऽभ्यभाषत ॥

saṁbabhūva tataḥ kāmī tayā sārdham akāmayā । utsr̥jantaṁ tu taṁ retaḥ sa garbhastho ’bhyabhāṣata ॥

भोस्तात कन्यस वदे द्वयोर्नास्त्यत्र संभवः । अमोघशुक्रश्च भवान्पूर्वं चाहमिहागतः ॥

bhos tāta kanyasa vade dvayor nāsty atra saṁbhavaḥ । amoghaśukraś ca bhavān pūrvaṁ cāham ihāgataḥ ॥

शशाप तं ततः क्रुद्ध एवमुक्तो बृहस्पतिः । उतथ्यपुत्रं गर्भस्थं निर्भर्त्स्य भगवानृषिः ॥

śaśāpa taṁ tataḥ kruddha evam ukto br̥haspatiḥ । utathyaputraṁ garbhasthaṁ nirbhartsya bhagavān r̥ṣiḥ ॥

यस्मात्त्वमीदृशे काले सर्वभूतेप्सिते सति । एवमात्थ वचस्तस्मात्तमो दीर्घं प्रवेक्ष्यसि ॥

yasmāt tvam īdr̥śe kāle sarvabhūtepsite sati । evam āttha vacas tasmāt tamo dīrghaṁ pravekṣyasi ॥

स वै दीर्घतमा नाम शापादृषिरजायत । बृहस्पतेर्बृहत्कीर्तेर्बृहस्पतिरिवौजसा ॥

sa vai dīrghatamā nāma śāpād r̥ṣir ajāyata । br̥haspater br̥hatkīrter br̥haspatir ivaujasā ॥

स पुत्राञ्जनयामास गौतमादीन्महायशाः । ऋषेरुतथ्यस्य तदा संतानकुलवृद्धये ॥

sa putrāñ janayām āsa gautamādīn mahāyaśāḥ । r̥ṣer utathyasya tadā saṁtānakulavr̥ddhaye ॥

लोभमोहाभिभूतास्ते पुत्रास्तं गौतमादयः । काष्ठे समुद्गे प्रक्षिप्य गङ्गायां समवासृजन् ॥

lobhamohābhibhūtās te putrās taṁ gautamādayaḥ । kāṣṭhe samudge prakṣipya gaṅgāyāṁ samavāsr̥jan ॥

न स्यादन्धश्च वृद्धश्च भर्तव्योऽयमिति स्म ते । चिन्तयित्वा ततः क्रूराः प्रतिजग्मुरथो गृहान् ॥

na syād andhaś ca vr̥ddhaś ca bhartavyo ’yam iti sma te । cintayitvā tataḥ krūrāḥ pratijagmur atho gr̥hān ॥

सोऽनुस्रोतस्तदा राजन्प्लवमान ऋषिस्ततः । जगाम सुबहून्देशानन्धस्तेनोडुपेन ह ॥

so ’nusrotas tadā rājan plavamāna r̥ṣis tataḥ । jagāma subahūn deśān andhas tenoḍupena ha ॥

तं तु राजा बलिर्नाम सर्वधर्मविशारदः । अपश्यन्मज्जनगतः स्रोतसाभ्याशमागतम् ॥

taṁ tu rājā balir nāma sarvadharmaviśāradaḥ । apaśyan majjanagataḥ srotasābhyāśam āgatam ॥

जग्राह चैनं धर्मात्मा बलिः सत्यपराक्रमः । ज्ञात्वा चैनं स वव्रेऽथ पुत्रार्थं मनुजर्षभ ॥

jagrāha cainaṁ dharmātmā baliḥ satyaparākramaḥ । jñātvā cainaṁ sa vavre ’tha putrārthaṁ manujarṣabha ॥

संतानार्थं महाभाग भार्यासु मम मानद । पुत्रान्धर्मार्थकुशलानुत्पादयितुमर्हसि ॥

saṁtānārthaṁ mahābhāga bhāryāsu mama mānada । putrān dharmārthakuśalān utpādayitum arhasi ॥

एवमुक्तः स तेजस्वी तं तथेत्युक्तवानृषिः । तस्मै स राजा स्वां भार्यां सुदेष्णां प्राहिणोत्तदा ॥

evam uktaḥ sa tejasvī taṁ tathety uktavān r̥ṣiḥ । tasmai sa rājā svāṁ bhāryāṁ sudeṣṇāṁ prāhiṇot tadā ॥

अन्धं वृद्धं च तं मत्वा न सा देवी जगाम ह । स्वां तु धात्रेयिकां तस्मै वृद्धाय प्राहिणोत्तदा ॥

andhaṁ vr̥ddhaṁ ca taṁ matvā na sā devī jagāma ha । svāṁ tu dhātreyikāṁ tasmai vr̥ddhāya prāhiṇot tadā ॥

तस्यां काक्षीवदादीन्स शूद्रयोनावृषिर्वशी । जनयामास धर्मात्मा पुत्रानेकादशैव तु ॥

tasyāṁ kākṣīvadādīn sa śūdrayonāv r̥ṣir vaśī । janayām āsa dharmātmā putrān ekādaśaiva tu ॥

काक्षीवदादीन्पुत्रांस्तान्दृष्ट्वा सर्वानधीयतः । उवाच तमृषिं राजा ममैत इति वीर्यवान् ॥

kākṣīvadādīn putrāṁs tān dr̥ṣṭvā sarvān adhīyataḥ । uvāca tam r̥ṣiṁ rājā mamaita iti vīryavān ॥

नेत्युवाच महर्षिस्तं ममैवैत इति ब्रुवन् । शूद्रयोनौ मया हीमे जाताः काक्षीवदादयः ॥

nety uvāca maharṣis taṁ mamaivaita iti bruvan । śūdrayonau mayā hīme jātāḥ kākṣīvadādayaḥ ॥

अन्धं वृद्धं च मां मत्वा सुदेष्णा महिषी तव । अवमन्य ददौ मूढा शूद्रां धात्रेयिकां हि मे ॥

andhaṁ vr̥ddhaṁ ca māṁ matvā sudeṣṇā mahiṣī tava । avamanya dadau mūḍhā śūdrāṁ dhātreyikāṁ hi me ॥

ततः प्रसादयामास पुनस्तमृषिसत्तमम् । बलिः सुदेष्णां भार्यां च तस्मै तां प्राहिणोत्पुनः ॥

tataḥ prasādayām āsa punas tam r̥ṣisattamam । baliḥ sudeṣṇāṁ bhāryāṁ ca tasmai tāṁ prāhiṇot punaḥ ॥

तां स दीर्घतमाङ्गेषु स्पृष्ट्वा देवीमथाब्रवीत् । भविष्यति कुमारस्ते तेजस्वी सत्यवागिति ॥

tāṁ sa dīrghatamāṅgeṣu spr̥ṣṭvā devīm athābravīt । bhaviṣyati kumāras te tejasvī satyavāg iti ॥

तत्राङ्गो नाम राजर्षिः सुदेष्णायामजायत । एवमन्ये महेष्वासा ब्राह्मणैः क्षत्रिया भुवि ॥

tatrāṅgo nāma rājarṣiḥ sudeṣṇāyām ajāyata । evam anye maheṣvāsā brāhmaṇaiḥ kṣatriyā bhuvi ॥

जाताः परमधर्मज्ञा वीर्यवन्तो महाबलाः । एतच्छ्रुत्वा त्वमप्यत्र मातः कुरु यथेप्सितम् ॥

jātāḥ paramadharmajñā vīryavanto mahābalāḥ । etac chrutvā tvam apy atra mātaḥ kuru yathepsitam ॥