Adhyāya 97

वैशंपायन उवाच । ततः सत्यवती दीना कृपणा पुत्रगृद्धिनी । पुत्रस्य कृत्वा कार्याणि स्नुषाभ्यां सह भारत ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tataḥ satyavatī dīnā kr̥paṇā putragr̥ddhinī । putrasya kr̥tvā kāryāṇi snuṣābhyāṁ saha bhārata ॥

धर्मं च पितृवंशं च मातृवंशं च मानिनी । प्रसमीक्ष्य महाभागा गाङ्गेयं वाक्यमब्रवीत् ॥

dharmaṁ ca pitr̥vaṁśaṁ ca mātr̥vaṁśaṁ ca māninī । prasamīkṣya mahābhāgā gāṅgeyaṁ vākyam abravīt ॥

शंतनोर्धर्मनित्यस्य कौरव्यस्य यशस्विनः । त्वयि पिण्डश्च कीर्तिश्च संतानं च प्रतिष्ठितम् ॥

śaṁtanor dharmanityasya kauravyasya yaśasvinaḥ । tvayi piṇḍaś ca kīrtiś ca saṁtānaṁ ca pratiṣṭhitam ॥

यथा कर्म शुभं कृत्वा स्वर्गोपगमनं ध्रुवम् । यथा चायुर्ध्रुवं सत्ये त्वयि धर्मस्तथा ध्रुवः ॥

yathā karma śubhaṁ kr̥tvā svargopagamanaṁ dhruvam । yathā cāyur dhruvaṁ satye tvayi dharmas tathā dhruvaḥ ॥

वेत्थ धर्मांश्च धर्मज्ञ समासेनेतरेण च । विविधास्त्वं श्रुतीर्वेत्थ वेत्थ वेदांश्च सर्वशः ॥

vettha dharmāṁś ca dharmajña samāsenetareṇa ca । vividhās tvaṁ śrutīr vettha vettha vedāṁś ca sarvaśaḥ ॥

व्यवस्थानं च ते धर्मे कुलाचारं च लक्षये । प्रतिपत्तिं च कृच्छ्रेषु शुक्राङ्गिरसयोरिव ॥

vyavasthānaṁ ca te dharme kulācāraṁ ca lakṣaye । pratipattiṁ ca kr̥cchreṣu śukrāṅgirasayor iva ॥

तस्मात्सुभृशमाश्वस्य त्वयि धर्मभृतां वर । कार्ये त्वां विनियोक्ष्यामि तच्छ्रुत्वा कर्तुमर्हसि ॥

tasmāt subhr̥śam āśvasya tvayi dharmabhr̥tāṁ vara । kārye tvāṁ viniyokṣyāmi tac chrutvā kartum arhasi ॥

मम पुत्रस्तव भ्राता वीर्यवान्सुप्रियश्च ते । बाल एव गतः स्वर्गमपुत्रः पुरुषर्षभ ॥

mama putras tava bhrātā vīryavān supriyaś ca te । bāla eva gataḥ svargam aputraḥ puruṣarṣabha ॥

इमे महिष्यौ भ्रातुस्ते काशिराजसुते शुभे । रूपयौवनसंपन्ने पुत्रकामे च भारत ॥

ime mahiṣyau bhrātus te kāśirājasute śubhe । rūpayauvanasaṁpanne putrakāme ca bhārata ॥

तयोरुत्पादयापत्यं संतानाय कुलस्य नः । मन्नियोगान्महाभाग धर्मं कर्तुमिहार्हसि ॥

tayor utpādayāpatyaṁ saṁtānāya kulasya naḥ । manniyogān mahābhāga dharmaṁ kartum ihārhasi ॥

राज्ये चैवाभिषिच्यस्व भारताननुशाधि च । दारांश्च कुरु धर्मेण मा निमज्जीः पितामहान् ॥

rājye caivābhiṣicyasva bhāratān anuśādhi ca । dārāṁś ca kuru dharmeṇa mā nimajjīḥ pitāmahān ॥

तथोच्यमानो मात्रा च सुहृद्भिश्च परंतपः । प्रत्युवाच स धर्मात्मा धर्म्यमेवोत्तरं वचः ॥

tathocyamāno mātrā ca suhr̥dbhiś ca paraṁtapaḥ । pratyuvāca sa dharmātmā dharmyam evottaraṁ vacaḥ ॥

असंशयं परो धर्मस्त्वया मातरुदाहृतः । त्वमपत्यं प्रति च मे प्रतिज्ञां वेत्थ वै पराम् ॥

asaṁśayaṁ paro dharmas tvayā mātar udāhr̥taḥ । tvam apatyaṁ prati ca me pratijñāṁ vettha vai parām ॥

जानासि च यथावृत्तं शुल्कहेतोस्त्वदन्तरे । स सत्यवति सत्यं ते प्रतिजानाम्यहं पुनः ॥

jānāsi ca yathāvr̥ttaṁ śulkahetos tvadantare । sa satyavati satyaṁ te pratijānāmy ahaṁ punaḥ ॥

परित्यजेयं त्रैलोक्यं राज्यं देवेषु वा पुनः । यद्वाप्यधिकमेताभ्यां न तु सत्यं कथंचन ॥

parityajeyaṁ trailokyaṁ rājyaṁ deveṣu vā punaḥ । yad vāpy adhikam etābhyāṁ na tu satyaṁ kathaṁ cana ॥

त्यजेच्च पृथिवी गन्धमापश्च रसमात्मनः । ज्योतिस्तथा त्यजेद्रूपं वायुः स्पर्शगुणं त्यजेत् ॥

tyajec ca pr̥thivī gandham āpaś ca rasam ātmanaḥ । jyotis tathā tyajed rūpaṁ vāyuḥ sparśaguṇaṁ tyajet ॥

प्रभां समुत्सृजेदर्को धूमकेतुस्तथोष्णताम् । त्यजेच्छब्दं तथाकाशः सोमः शीतांशुतां त्यजेत् ॥

prabhāṁ samutsr̥jed arko dhūmaketus tathoṣṇatām । tyajec chabdaṁ tathākāśaḥ somaḥ śītāṁśutāṁ tyajet ॥

विक्रमं वृत्रहा जह्याद्धर्मं जह्याच्च धर्मराट् । न त्वहं सत्यमुत्स्रष्टुं व्यवसेयं कथंचन ॥

vikramaṁ vr̥trahā jahyād dharmaṁ jahyāc ca dharmarāṭ । na tv ahaṁ satyam utsraṣṭuṁ vyavaseyaṁ kathaṁ cana ॥

एवमुक्ता तु पुत्रेण भूरिद्रविणतेजसा । माता सत्यवती भीष्ममुवाच तदनन्तरम् ॥

evam uktā tu putreṇa bhūridraviṇatejasā । mātā satyavatī bhīṣmam uvāca tadanantaram ॥

जानामि ते स्थितिं सत्ये परां सत्यपराक्रम । इच्छन्सृजेथास्त्रीँल्लोकानन्यांस्त्वं स्वेन तेजसा ॥

jānāmi te sthitiṁ satye parāṁ satyaparākrama । icchan sr̥jethās trīm̐l lokān anyāṁs tvaṁ svena tejasā ॥

जानामि चैव सत्यं तन्मदर्थं यदभाषथाः । आपद्धर्ममवेक्षस्व वह पैतामहीं धुरम् ॥

jānāmi caiva satyaṁ tan madarthaṁ yad abhāṣathāḥ । āpaddharmam avekṣasva vaha paitāmahīṁ dhuram ॥

यथा ते कुलतन्तुश्च धर्मश्च न पराभवेत् । सुहृदश्च प्रहृष्येरंस्तथा कुरु परंतप ॥

yathā te kulatantuś ca dharmaś ca na parābhavet । suhr̥daś ca prahr̥ṣyeraṁs tathā kuru paraṁtapa ॥

लालप्यमानां तामेवं कृपणां पुत्रगृद्धिनीम् । धर्मादपेतं ब्रुवतीं भीष्मो भूयोऽब्रवीदिदम् ॥

lālapyamānāṁ tām evaṁ kr̥paṇāṁ putragr̥ddhinīm । dharmād apetaṁ bruvatīṁ bhīṣmo bhūyo ’bravīd idam ॥

राज्ञि धर्मानवेक्षस्व मा नः सर्वान्व्यनीनशः । सत्याच्च्युतिः क्षत्रियस्य न धर्मेषु प्रशस्यते ॥

rājñi dharmān avekṣasva mā naḥ sarvān vyanīnaśaḥ । satyāc cyutiḥ kṣatriyasya na dharmeṣu praśasyate ॥

शंतनोरपि संतानं यथा स्यादक्षयं भुवि । तत्ते धर्मं प्रवक्ष्यामि क्षात्रं राज्ञि सनातनम् ॥

śaṁtanor api saṁtānaṁ yathā syād akṣayaṁ bhuvi । tat te dharmaṁ pravakṣyāmi kṣātraṁ rājñi sanātanam ॥

श्रुत्वा तं प्रतिपद्येथाः प्राज्ञैः सह पुरोहितैः । आपद्धर्मार्थकुशलैर्लोकतन्त्रमवेक्ष्य च ॥

śrutvā taṁ pratipadyethāḥ prājñaiḥ saha purohitaiḥ । āpaddharmārthakuśalair lokatantram avekṣya ca ॥