Adhyāya 96

वैशंपायन उवाच । हते चित्राङ्गदे भीष्मो बाले भ्रातरि चानघ । पालयामास तद्राज्यं सत्यवत्या मते स्थितः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । hate citrāṅgade bhīṣmo bāle bhrātari cānagha । pālayām āsa tad rājyaṁ satyavatyā mate sthitaḥ ॥

संप्राप्तयौवनं पश्यन्भ्रातरं धीमतां वरम् । भीष्मो विचित्रवीर्यस्य विवाहायाकरोन्मतिम् ॥

saṁprāptayauvanaṁ paśyan bhrātaraṁ dhīmatāṁ varam । bhīṣmo vicitravīryasya vivāhāyākaron matim ॥

अथ काशिपतेर्भीष्मः कन्यास्तिस्रोऽप्सरःसमाः । शुश्राव सहिता राजन्वृण्वतीर्वै स्वयं वरम् ॥

atha kāśipater bhīṣmaḥ kanyās tisro ’psaraḥsamāḥ । śuśrāva sahitā rājan vr̥ṇvatīr vai svayaṁ varam ॥

ततः स रथिनां श्रेष्ठो रथेनैकेन वर्मभृत् । जगामानुमते मातुः पुरीं वाराणसीं प्रति ॥

tataḥ sa rathināṁ śreṣṭho rathenaikena varmabhr̥t । jagāmānumate mātuḥ purīṁ vārāṇasīṁ prati ॥

तत्र राज्ञः समुदितान्सर्वतः समुपागतान् । ददर्श कन्यास्ताश्चैव भीष्मः शंतनुनन्दनः ॥

tatra rājñaḥ samuditān sarvataḥ samupāgatān । dadarśa kanyās tāś caiva bhīṣmaḥ śaṁtanunandanaḥ ॥

कीर्त्यमानेषु राज्ञां तु नामस्वथ सहस्रशः । भीष्मः स्वयं तदा राजन्वरयामास ताः प्रभुः ॥

kīrtyamāneṣu rājñāṁ tu nāmasv atha sahasraśaḥ । bhīṣmaḥ svayaṁ tadā rājan varayām āsa tāḥ prabhuḥ ॥

उवाच च महीपालान्राजञ्जलदनिःस्वनः । रथमारोप्य ताः कन्या भीष्मः प्रहरतां वरः ॥

uvāca ca mahīpālān rājañ jaladaniḥsvanaḥ । ratham āropya tāḥ kanyā bhīṣmaḥ praharatāṁ varaḥ ॥

आहूय दानं कन्यानां गुणवद्भ्यः स्मृतं बुधैः । अलंकृत्य यथाशक्ति प्रदाय च धनान्यपि ॥

āhūya dānaṁ kanyānāṁ guṇavadbhyaḥ smr̥taṁ budhaiḥ । alaṁkr̥tya yathāśakti pradāya ca dhanāny api ॥

प्रयच्छन्त्यपरे कन्यां मिथुनेन गवामपि । वित्तेन कथितेनान्ये बलेनान्येऽनुमान्य च ॥

prayacchanty apare kanyāṁ mithunena gavām api । vittena kathitenānye balenānye ’numānya ca ॥

प्रमत्तामुपयान्त्यन्ये स्वयमन्ये च विन्दते । अष्टमं तमथो वित्त विवाहं कविभिः स्मृतम् ॥

pramattām upayānty anye svayam anye ca vindate । aṣṭamaṁ tam atho vitta vivāhaṁ kavibhiḥ smr̥tam ॥

स्वयंवरं तु राजन्याः प्रशंसन्त्युपयान्ति च । प्रमथ्य तु हृतामाहुर्ज्यायसीं धर्मवादिनः ॥

svayaṁvaraṁ tu rājanyāḥ praśaṁsanty upayānti ca । pramathya tu hr̥tām āhur jyāyasīṁ dharmavādinaḥ ॥

ता इमाः पृथिवीपाला जिहीर्षामि बलादितः । ते यतध्वं परं शक्त्या विजयायेतराय वा । स्थितोऽहं पृथिवीपाला युद्धाय कृतनिश्चयः ॥

tā imāḥ pr̥thivīpālā jihīrṣāmi balād itaḥ । te yatadhvaṁ paraṁ śaktyā vijayāyetarāya vā । sthito ’haṁ pr̥thivīpālā yuddhāya kr̥taniścayaḥ ॥

एवमुक्त्वा महीपालान्काशिराजं च वीर्यवान् । सर्वाः कन्याः स कौरव्यो रथमारोपयत्स्वकम् । आमन्त्र्य च स तान्प्रायाच्छीघ्रं कन्याः प्रगृह्य ताः ॥

evam uktvā mahīpālān kāśirājaṁ ca vīryavān । sarvāḥ kanyāḥ sa kauravyo ratham āropayat svakam । āmantrya ca sa tān prāyāc chīghraṁ kanyāḥ pragr̥hya tāḥ ॥

ततस्ते पार्थिवाः सर्वे समुत्पेतुरमर्षिताः । संस्पृशन्तः स्वकान्बाहून्दशन्तो दशनच्छदान् ॥

tatas te pārthivāḥ sarve samutpetur amarṣitāḥ । saṁspr̥śantaḥ svakān bāhūn daśanto daśanacchadān ॥

तेषामाभरणान्याशु त्वरितानां विमुञ्चताम् । आमुञ्चतां च वर्माणि संभ्रमः सुमहानभूत् ॥

teṣām ābharaṇāny āśu tvaritānāṁ vimuñcatām । āmuñcatāṁ ca varmāṇi saṁbhramaḥ sumahān abhūt ॥

ताराणामिव संपातो बभूव जनमेजय । भूषणानां च शुभ्राणां कवचानां च सर्वशः ॥

tārāṇām iva saṁpāto babhūva janamejaya । bhūṣaṇānāṁ ca śubhrāṇāṁ kavacānāṁ ca sarvaśaḥ ॥

सवर्मभिर्भूषणैस्ते द्राग्भ्राजद्भिरितस्ततः । सक्रोधामर्षजिह्मभ्रूसकषायदृशस्तथा ॥

savarmabhir bhūṣaṇais te drāg bhrājadbhir itas tataḥ । sakrodhāmarṣajihmabhrūsakaṣāyadr̥śas tathā ॥

सूतोपकॢप्तान्रुचिरान्सदश्वोद्यतधूर्गतान् । रथानास्थाय ते वीराः सर्वप्रहरणान्विताः । प्रयान्तमेकं कौरव्यमनुसस्रुरुदायुधाः ॥

sūtopakl̥ptān rucirān sadaśvodyatadhūrgatān । rathān āsthāya te vīrāḥ sarvapraharaṇānvitāḥ । prayāntam ekaṁ kauravyam anusasrur udāyudhāḥ ॥

ततः समभवद्युद्धं तेषां तस्य च भारत । एकस्य च बहूनां च तुमुलं लोमहर्षणम् ॥

tataḥ samabhavad yuddhaṁ teṣāṁ tasya ca bhārata । ekasya ca bahūnāṁ ca tumulaṁ lomaharṣaṇam ॥

ते त्विषून्दशसाहस्रांस्तस्मै युगपदाक्षिपन् । अप्राप्तांश्चैव तानाशु भीष्मः सर्वांस्तदाच्छिनत् ॥

te tv iṣūn daśasāhasrāṁs tasmai yugapad ākṣipan । aprāptāṁś caiva tān āśu bhīṣmaḥ sarvāṁs tadācchinat ॥

ततस्ते पार्थिवाः सर्वे सर्वतः परिवारयन् । ववर्षुः शरवर्षेण वर्षेणेवाद्रिमम्बुदाः ॥

tatas te pārthivāḥ sarve sarvataḥ parivārayan । vavarṣuḥ śaravarṣeṇa varṣeṇevādrim ambudāḥ ॥

स तद्बाणमयं वर्षं शरैरावार्य सर्वतः । ततः सर्वान्महीपालान्प्रत्यविध्यत्त्रिभिस्त्रिभिः ॥

sa tad bāṇamayaṁ varṣaṁ śarair āvārya sarvataḥ । tataḥ sarvān mahīpālān pratyavidhyat tribhis tribhiḥ ॥

तस्याति पुरुषानन्याँल्लाघवं रथचारिणः । रक्षणं चात्मनः संख्ये शत्रवोऽप्यभ्यपूजयन् ॥

tasyāti puruṣān anyām̐l lāghavaṁ rathacāriṇaḥ । rakṣaṇaṁ cātmanaḥ saṁkhye śatravo ’py abhyapūjayan ॥

तान्विनिर्जित्य तु रणे सर्वशस्त्रविशारदः । कन्याभिः सहितः प्रायाद्भारतो भारतान्प्रति ॥

tān vinirjitya tu raṇe sarvaśastraviśāradaḥ । kanyābhiḥ sahitaḥ prāyād bhārato bhāratān prati ॥

ततस्तं पृष्ठतो राजञ्शाल्वराजो महारथः । अभ्याहनदमेयात्मा भीष्मं शांतनवं रणे ॥

tatas taṁ pr̥ṣṭhato rājañ śālvarājo mahārathaḥ । abhyāhanad ameyātmā bhīṣmaṁ śāṁtanavaṁ raṇe ॥

वारणं जघने निघ्नन्दन्ताभ्यामपरो यथा । वाशितामनुसंप्राप्तो यूथपो बलिनां वरः ॥

vāraṇaṁ jaghane nighnan dantābhyām aparo yathā । vāśitām anusaṁprāpto yūthapo balināṁ varaḥ ॥

स्त्रीकाम तिष्ठ तिष्ठेति भीष्ममाह स पार्थिवः । शाल्वराजो महाबाहुरमर्षेणाभिचोदितः ॥

strīkāma tiṣṭha tiṣṭheti bhīṣmam āha sa pārthivaḥ । śālvarājo mahābāhur amarṣeṇābhicoditaḥ ॥

ततः स पुरुषव्याघ्रो भीष्मः परबलार्दनः । तद्वाक्याकुलितः क्रोधाद्विधूमोऽग्निरिव ज्वलन् ॥

tataḥ sa puruṣavyāghro bhīṣmaḥ parabalārdanaḥ । tadvākyākulitaḥ krodhād vidhūmo ’gnir iva jvalan ॥

क्षत्रधर्मं समास्थाय व्यपेतभयसंभ्रमः । निवर्तयामास रथं शाल्वं प्रति महारथः ॥

kṣatradharmaṁ samāsthāya vyapetabhayasaṁbhramaḥ । nivartayām āsa rathaṁ śālvaṁ prati mahārathaḥ ॥

निवर्तमानं तं दृष्ट्वा राजानः सर्व एव ते । प्रेक्षकाः समपद्यन्त भीष्मशाल्वसमागमे ॥

nivartamānaṁ taṁ dr̥ṣṭvā rājānaḥ sarva eva te । prekṣakāḥ samapadyanta bhīṣmaśālvasamāgame ॥

तौ वृषाविव नर्दन्तौ बलिनौ वाशितान्तरे । अन्योन्यमभिवर्तेतां बलविक्रमशालिनौ ॥

tau vr̥ṣāv iva nardantau balinau vāśitāntare । anyonyam abhivartetāṁ balavikramaśālinau ॥

ततो भीष्मं शांतनवं शरैः शतसहस्रशः । शाल्वराजो नरश्रेष्ठः समवाकिरदाशुगैः ॥

tato bhīṣmaṁ śāṁtanavaṁ śaraiḥ śatasahasraśaḥ । śālvarājo naraśreṣṭhaḥ samavākirad āśugaiḥ ॥

पूर्वमभ्यर्दितं दृष्ट्वा भीष्मं शाल्वेन ते नृपाः । विस्मिताः समपद्यन्त साधु साध्विति चाब्रुवन् ॥

pūrvam abhyarditaṁ dr̥ṣṭvā bhīṣmaṁ śālvena te nr̥pāḥ । vismitāḥ samapadyanta sādhu sādhv iti cābruvan ॥

लाघवं तस्य ते दृष्ट्वा संयुगे सर्वपार्थिवाः । अपूजयन्त संहृष्टा वाग्भिः शाल्वं नराधिपाः ॥

lāghavaṁ tasya te dr̥ṣṭvā saṁyuge sarvapārthivāḥ । apūjayanta saṁhr̥ṣṭā vāgbhiḥ śālvaṁ narādhipāḥ ॥

क्षत्रियाणां तदा वाचः श्रुत्वा परपुरंजयः । क्रुद्धः शांतनवो भीष्मस्तिष्ठ तिष्ठेत्यभाषत ॥

kṣatriyāṇāṁ tadā vācaḥ śrutvā parapuraṁjayaḥ । kruddhaḥ śāṁtanavo bhīṣmas tiṣṭha tiṣṭhety abhāṣata ॥

सारथिं चाब्रवीत्क्रुद्धो याहि यत्रैष पार्थिवः । यावदेनं निहन्म्यद्य भुजंगमिव पक्षिराट् ॥

sārathiṁ cābravīt kruddho yāhi yatraiṣa pārthivaḥ । yāvad enaṁ nihanmy adya bhujaṁgam iva pakṣirāṭ ॥

ततोऽस्त्रं वारुणं सम्यग्योजयामास कौरवः । तेनाश्वांश्चतुरोऽमृद्नाच्छाल्वराज्ञो नराधिप ॥

tato ’straṁ vāruṇaṁ samyag yojayām āsa kauravaḥ । tenāśvāṁś caturo ’mr̥dnāc chālvarājño narādhipa ॥

अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य शाल्वराज्ञः स कौरवः । भीष्मो नृपतिशार्दूल न्यवधीत्तस्य सारथिम् । अस्त्रेण चाप्यथैकेन न्यवधीत्तुरगोत्तमान् ॥

astrair astrāṇi saṁvārya śālvarājñaḥ sa kauravaḥ । bhīṣmo nr̥patiśārdūla nyavadhīt tasya sārathim । astreṇa cāpy athaikena nyavadhīt turagottamān ॥

कन्याहेतोर्नरश्रेष्ठ भीष्मः शांतनवस्तदा । जित्वा विसर्जयामास जीवन्तं नृपसत्तमम् । ततः शाल्वः स्वनगरं प्रययौ भरतर्षभ ॥

kanyāhetor naraśreṣṭha bhīṣmaḥ śāṁtanavas tadā । jitvā visarjayām āsa jīvantaṁ nr̥pasattamam । tataḥ śālvaḥ svanagaraṁ prayayau bharatarṣabha ॥

राजानो ये च तत्रासन्स्वयंवरदिदृक्षवः । स्वान्येव तेऽपि राष्ट्राणि जग्मुः परपुरंजय ॥

rājāno ye ca tatrāsan svayaṁvaradidr̥kṣavaḥ । svāny eva te ’pi rāṣṭrāṇi jagmuḥ parapuraṁjaya ॥

एवं विजित्य ताः कन्या भीष्मः प्रहरतां वरः । प्रययौ हास्तिनपुरं यत्र राजा स कौरवः ॥

evaṁ vijitya tāḥ kanyā bhīṣmaḥ praharatāṁ varaḥ । prayayau hāstinapuraṁ yatra rājā sa kauravaḥ ॥

सोऽचिरेणैव कालेन अत्यक्रामन्नराधिप । वनानि सरितश्चैव शैलांश्च विविधद्रुमान् ॥

so ’cireṇaiva kālena atyakrāman narādhipa । vanāni saritaś caiva śailāṁś ca vividhadrumān ॥

अक्षतः क्षपयित्वारीन्संख्येऽसंख्येयविक्रमः । आनयामास काश्यस्य सुताः सागरगासुतः ॥

akṣataḥ kṣapayitvārīn saṁkhye ’saṁkhyeyavikramaḥ । ānayām āsa kāśyasya sutāḥ sāgaragāsutaḥ ॥

स्नुषा इव स धर्मात्मा भगिन्य इव चानुजाः । यथा दुहितरश्चैव प्रतिगृह्य ययौ कुरून् ॥

snuṣā iva sa dharmātmā bhaginya iva cānujāḥ । yathā duhitaraś caiva pratigr̥hya yayau kurūn ॥

ताः सर्वा गुणसंपन्ना भ्राता भ्रात्रे यवीयसे । भीष्मो विचित्रवीर्याय प्रददौ विक्रमाहृताः ॥

tāḥ sarvā guṇasaṁpannā bhrātā bhrātre yavīyase । bhīṣmo vicitravīryāya pradadau vikramāhr̥tāḥ ॥

सतां धर्मेण धर्मज्ञः कृत्वा कर्मातिमानुषम् । भ्रातुर्विचित्रवीर्यस्य विवाहायोपचक्रमे । सत्यवत्या सह मिथः कृत्वा निश्चयमात्मवान् ॥

satāṁ dharmeṇa dharmajñaḥ kr̥tvā karmātimānuṣam । bhrātur vicitravīryasya vivāhāyopacakrame । satyavatyā saha mithaḥ kr̥tvā niścayam ātmavān ॥

विवाहं कारयिष्यन्तं भीष्मं काशिपतेः सुता । ज्येष्ठा तासामिदं वाक्यमब्रवीद्ध सती तदा ॥

vivāhaṁ kārayiṣyantaṁ bhīṣmaṁ kāśipateḥ sutā । jyeṣṭhā tāsām idaṁ vākyam abravīd dha satī tadā ॥

मया सौभपतिः पूर्वं मनसाभिवृतः पतिः । तेन चास्मि वृता पूर्वमेष कामश्च मे पितुः ॥

mayā saubhapatiḥ pūrvaṁ manasābhivr̥taḥ patiḥ । tena cāsmi vr̥tā pūrvam eṣa kāmaś ca me pituḥ ॥

मया वरयितव्योऽभूच्छाल्वस्तस्मिन्स्वयंवरे । एतद्विज्ञाय धर्मज्ञ ततस्त्वं धर्ममाचर ॥

mayā varayitavyo ’bhūc chālvas tasmin svayaṁvare । etad vijñāya dharmajña tatas tvaṁ dharmam ācara ॥

एवमुक्तस्तया भीष्मः कन्यया विप्रसंसदि । चिन्तामभ्यगमद्वीरो युक्तां तस्यैव कर्मणः ॥

evam uktas tayā bhīṣmaḥ kanyayā viprasaṁsadi । cintām abhyagamad vīro yuktāṁ tasyaiva karmaṇaḥ ॥

स विनिश्चित्य धर्मज्ञो ब्राह्मणैर्वेदपारगैः । अनुजज्ञे तदा ज्येष्टामम्बां काशिपतेः सुताम् ॥

sa viniścitya dharmajño brāhmaṇair vedapāragaiḥ । anujajñe tadā jyeṣṭām ambāṁ kāśipateḥ sutām ॥

अम्बिकाम्बालिके भार्ये प्रादाद्भ्रात्रे यवीयसे । भीष्मो विचित्रवीर्याय विधिदृष्टेन कर्मणा ॥

ambikāmbālike bhārye prādād bhrātre yavīyase । bhīṣmo vicitravīryāya vidhidr̥ṣṭena karmaṇā ॥

तयोः पाणिं गृहीत्वा स रूपयौवनदर्पितः । विचित्रवीर्यो धर्मात्मा कामात्मा समपद्यत ॥

tayoḥ pāṇiṁ gr̥hītvā sa rūpayauvanadarpitaḥ । vicitravīryo dharmātmā kāmātmā samapadyata ॥

ते चापि बृहती श्यामे नीलकुञ्चितमूर्धजे । रक्ततुङ्गनखोपेते पीनश्रोणिपयोधरे ॥

te cāpi br̥hatī śyāme nīlakuñcitamūrdhaje । raktatuṅganakhopete pīnaśroṇipayodhare ॥

आत्मनः प्रतिरूपोऽसौ लब्धः पतिरिति स्थिते । विचित्रवीर्यं कल्याणं पूजयामासतुस्तु ते ॥

ātmanaḥ pratirūpo ’sau labdhaḥ patir iti sthite । vicitravīryaṁ kalyāṇaṁ pūjayām āsatus tu te ॥

स चाश्विरूपसदृशो देवसत्त्वपराक्रमः । सर्वासामेव नारीणां चित्तप्रमथनोऽभवत् ॥

sa cāśvirūpasadr̥śo devasattvaparākramaḥ । sarvāsām eva nārīṇāṁ cittapramathano ’bhavat ॥

ताभ्यां सह समाः सप्त विहरन्पृथिवीपतिः । विचित्रवीर्यस्तरुणो यक्ष्माणं समपद्यत ॥

tābhyāṁ saha samāḥ sapta viharan pr̥thivīpatiḥ । vicitravīryas taruṇo yakṣmāṇaṁ samapadyata ॥

सुहृदां यतमानानामाप्तैः सह चिकित्सकैः । जगामास्तमिवादित्यः कौरव्यो यमसादनम् ॥

suhr̥dāṁ yatamānānām āptaiḥ saha cikitsakaiḥ । jagāmāstam ivādityaḥ kauravyo yamasādanam ॥

प्रेतकार्याणि सर्वाणि तस्य सम्यगकारयत् । राज्ञो विचित्रवीर्यस्य सत्यवत्या मते स्थितः । ऋत्विग्भिः सहितो भीष्मः सर्वैश्च कुरुपुंगवैः ॥

pretakāryāṇi sarvāṇi tasya samyag akārayat । rājño vicitravīryasya satyavatyā mate sthitaḥ । r̥tvigbhiḥ sahito bhīṣmaḥ sarvaiś ca kurupuṁgavaiḥ ॥