Adhyāya 78

वैशंपायन उवाच । श्रुत्वा कुमारं जातं तु देवयानी शुचिस्मिता । चिन्तयामास दुःखार्ता शर्मिष्ठां प्रति भारत ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । śrutvā kumāraṁ jātaṁ tu devayānī śucismitā । cintayām āsa duḥkhārtā śarmiṣṭhāṁ prati bhārata ॥

अभिगम्य च शर्मिष्ठां देवयान्यब्रवीदिदम् । किमिदं वृजिनं सुभ्रु कृतं ते कामलुब्धया ॥

abhigamya ca śarmiṣṭhāṁ devayāny abravīd idam । kim idaṁ vr̥jinaṁ subhru kr̥taṁ te kāmalubdhayā ॥

शर्मिष्ठोवाच । ऋषिरभ्यागतः कश्चिद्धर्मात्मा वेदपारगः । स मया वरदः कामं याचितो धर्मसंहितम् ॥

śarmiṣṭhovāca । r̥ṣir abhyāgataḥ kaś cid dharmātmā vedapāragaḥ । sa mayā varadaḥ kāmaṁ yācito dharmasaṁhitam ॥

नाहमन्यायतः काममाचरामि शुचिस्मिते । तस्मादृषेर्ममापत्यमिति सत्यं ब्रवीमि ते ॥

nāham anyāyataḥ kāmam ācarāmi śucismite । tasmād r̥ṣer mamāpatyam iti satyaṁ bravīmi te ॥

देवयान्युवाच । शोभनं भीरु सत्यं चेदथ स ज्ञायते द्विजः । गोत्रनामाभिजनतो वेत्तुमिच्छामि तं द्विजम् ॥

devayāny uvāca । śobhanaṁ bhīru satyaṁ ced atha sa jñāyate dvijaḥ । gotranāmābhijanato vettum icchāmi taṁ dvijam ॥

शर्मिष्ठोवाच । ओजसा तेजसा चैव दीप्यमानं रविं यथा । तं दृष्ट्वा मम संप्रष्टुं शक्तिर्नासीच्छुचिस्मिते ॥

śarmiṣṭhovāca । ojasā tejasā caiva dīpyamānaṁ raviṁ yathā । taṁ dr̥ṣṭvā mama saṁpraṣṭuṁ śaktir nāsīc chucismite ॥

देवयान्युवाच । यद्येतदेवं शर्मिष्ठे न मन्युर्विद्यते मम । अपत्यं यदि ते लब्धं ज्येष्ठाच्छ्रेष्ठाच्च वै द्विजात् ॥

devayāny uvāca । yady etad evaṁ śarmiṣṭhe na manyur vidyate mama । apatyaṁ yadi te labdhaṁ jyeṣṭhāc chreṣṭhāc ca vai dvijāt ॥

वैशंपायन उवाच । अन्योन्यमेवमुक्त्वा च संप्रहस्य च ते मिथः । जगाम भार्गवी वेश्म तथ्यमित्येव जज्ञुषी ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । anyonyam evam uktvā ca saṁprahasya ca te mithaḥ । jagāma bhārgavī veśma tathyam ity eva jajñuṣī ॥

ययातिर्देवयान्यां तु पुत्रावजनयन्नृपः । यदुं च तुर्वसुं चैव शक्रविष्णू इवापरौ ॥

yayātir devayānyāṁ tu putrāv ajanayan nr̥paḥ । yaduṁ ca turvasuṁ caiva śakraviṣṇū ivāparau ॥

तस्मादेव तु राजर्षेः शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी । द्रुह्युं चानुं च पूरुं च त्रीन्कुमारानजीजनत् ॥

tasmād eva tu rājarṣeḥ śarmiṣṭhā vārṣaparvaṇī । druhyuṁ cānuṁ ca pūruṁ ca trīn kumārān ajījanat ॥

ततः काले तु कस्मिंश्चिद्देवयानी शुचिस्मिता । ययातिसहिता राजन्निर्जगाम महावनम् ॥

tataḥ kāle tu kasmiṁś cid devayānī śucismitā । yayātisahitā rājan nirjagāma mahāvanam ॥

ददर्श च तदा तत्र कुमारान्देवरूपिणः । क्रीडमानान्सुविश्रब्धान्विस्मिता चेदमब्रवीत् ॥

dadarśa ca tadā tatra kumārān devarūpiṇaḥ । krīḍamānān suviśrabdhān vismitā cedam abravīt ॥

कस्यैते दारका राजन्देवपुत्रोपमाः शुभाः । वर्चसा रूपतश्चैव सदृशा मे मतास्तव ॥

kasyaite dārakā rājan devaputropamāḥ śubhāḥ । varcasā rūpataś caiva sadr̥śā me matās tava ॥

एवं पृष्ट्वा तु राजानं कुमारान्पर्यपृच्छत । किंनामधेयगोत्रो वः पुत्रका ब्राह्मणः पिता । विब्रूत मे यथातथ्यं श्रोतुमिच्छामि तं ह्यहम् ॥

evaṁ pr̥ṣṭvā tu rājānaṁ kumārān paryapr̥cchata । kiṁnāmadheyagotro vaḥ putrakā brāhmaṇaḥ pitā । vibrūta me yathātathyaṁ śrotum icchāmi taṁ hy aham ॥

तेऽदर्शयन्प्रदेशिन्या तमेव नृपसत्तमम् । शर्मिष्ठां मातरं चैव तस्याचख्युश्च दारकाः ॥

te ’darśayan pradeśinyā tam eva nr̥pasattamam । śarmiṣṭhāṁ mātaraṁ caiva tasyācakhyuś ca dārakāḥ ॥

इत्युक्त्वा सहितास्ते तु राजानमुपचक्रमुः । नाभ्यनन्दत तान्राजा देवयान्यास्तदान्तिके । रुदन्तस्तेऽथ शर्मिष्ठामभ्ययुर्बालकास्ततः ॥

ity uktvā sahitās te tu rājānam upacakramuḥ । nābhyanandata tān rājā devayānyās tadāntike । rudantas te ’tha śarmiṣṭhām abhyayur bālakās tataḥ ॥

दृष्ट्वा तु तेषां बालानां प्रणयं पार्थिवं प्रति । बुद्ध्वा च तत्त्वतो देवी शर्मिष्ठामिदमब्रवीत् ॥

dr̥ṣṭvā tu teṣāṁ bālānāṁ praṇayaṁ pārthivaṁ prati । buddhvā ca tattvato devī śarmiṣṭhām idam abravīt ॥

मदधीना सती कस्मादकार्षीर्विप्रियं मम । तमेवासुरधर्मं त्वमास्थिता न बिभेषि किम् ॥

madadhīnā satī kasmād akārṣīr vipriyaṁ mama । tam evāsuradharmaṁ tvam āsthitā na bibheṣi kim ॥

शर्मिष्ठोवाच । यदुक्तमृषिरित्येव तत्सत्यं चारुहासिनि । न्यायतो धर्मतश्चैव चरन्ती न बिभेमि ते ॥

śarmiṣṭhovāca । yad uktam r̥ṣir ity eva tat satyaṁ cāruhāsini । nyāyato dharmataś caiva carantī na bibhemi te ॥

यदा त्वया वृतो राजा वृत एव तदा मया । सखीभर्ता हि धर्मेण भर्ता भवति शोभने ॥

yadā tvayā vr̥to rājā vr̥ta eva tadā mayā । sakhībhartā hi dharmeṇa bhartā bhavati śobhane ॥

पूज्यासि मम मान्या च ज्येष्ठा श्रेष्ठा च ब्राह्मणी । त्वत्तोऽपि मे पूज्यतमो राजर्षिः किं न वेत्थ तत् ॥

pūjyāsi mama mānyā ca jyeṣṭhā śreṣṭhā ca brāhmaṇī । tvatto ’pi me pūjyatamo rājarṣiḥ kiṁ na vettha tat ॥

वैशंपायन उवाच । श्रुत्वा तस्यास्ततो वाक्यं देवयान्यब्रवीदिदम् । राजन्नाद्येह वत्स्यामि विप्रियं मे कृतं त्वया ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । śrutvā tasyās tato vākyaṁ devayāny abravīd idam । rājan nādyeha vatsyāmi vipriyaṁ me kr̥taṁ tvayā ॥

सहसोत्पतितां श्यामां दृष्ट्वा तां साश्रुलोचनाम् । त्वरितं सकाशं काव्यस्य प्रस्थितां व्यथितस्तदा ॥

sahasotpatitāṁ śyāmāṁ dr̥ṣṭvā tāṁ sāśrulocanām । tvaritaṁ sakāśaṁ kāvyasya prasthitāṁ vyathitas tadā ॥

अनुवव्राज संभ्रान्तः पृष्ठतः सान्त्वयन्नृपः । न्यवर्तत न चैव स्म क्रोधसंरक्तलोचना ॥

anuvavrāja saṁbhrāntaḥ pr̥ṣṭhataḥ sāntvayan nr̥paḥ । nyavartata na caiva sma krodhasaṁraktalocanā ॥

अविब्रुवन्ती किंचित्तु राजानं चारुलोचना । अचिरादिव संप्राप्ता काव्यस्योशनसोऽन्तिकम् ॥

avibruvantī kiṁ cit tu rājānaṁ cārulocanā । acirād iva saṁprāptā kāvyasyośanaso ’ntikam ॥

सा तु दृष्ट्वैव पितरमभिवाद्याग्रतः स्थिता । अनन्तरं ययातिस्तु पूजयामास भार्गवम् ॥

sā tu dr̥ṣṭvaiva pitaram abhivādyāgrataḥ sthitā । anantaraṁ yayātis tu pūjayām āsa bhārgavam ॥

देवयान्युवाच । अधर्मेण जितो धर्मः प्रवृत्तमधरोत्तरम् । शर्मिष्ठयातिवृत्तास्मि दुहित्रा वृषपर्वणः ॥

devayāny uvāca । adharmeṇa jito dharmaḥ pravr̥ttam adharottaram । śarmiṣṭhayātivr̥ttāsmi duhitrā vr̥ṣaparvaṇaḥ ॥

त्रयोऽस्यां जनिताः पुत्रा राज्ञानेन ययातिना । दुर्भगाया मम द्वौ तु पुत्रौ तात ब्रवीमि ते ॥

trayo ’syāṁ janitāḥ putrā rājñānena yayātinā । durbhagāyā mama dvau tu putrau tāta bravīmi te ॥

धर्मज्ञ इति विख्यात एष राजा भृगूद्वह । अतिक्रान्तश्च मर्यादां काव्यैतत्कथयामि ते ॥

dharmajña iti vikhyāta eṣa rājā bhr̥gūdvaha । atikrāntaś ca maryādāṁ kāvyaitat kathayāmi te ॥

शुक्र उवाच । धर्मज्ञः सन्महाराज योऽधर्ममकृथाः प्रियम् । तस्माज्जरा त्वामचिराद्धर्षयिष्यति दुर्जया ॥

śukra uvāca । dharmajñaḥ san mahārāja yo ’dharmam akr̥thāḥ priyam । tasmāj jarā tvām acirād dharṣayiṣyati durjayā ॥

ययातिरुवाच । ऋतुं वै याचमानाया भगवन्नान्यचेतसा । दुहितुर्दानवेन्द्रस्य धर्म्यमेतत्कृतं मया ॥

yayātir uvāca । r̥tuṁ vai yācamānāyā bhagavan nānyacetasā । duhitur dānavendrasya dharmyam etat kr̥taṁ mayā ॥

ऋतुं वै याचमानाया न ददाति पुमान्वृतः । भ्रूणहेत्युच्यते ब्रह्मन्स इह ब्रह्मवादिभिः ॥

r̥tuṁ vai yācamānāyā na dadāti pumān vr̥taḥ । bhrūṇahety ucyate brahman sa iha brahmavādibhiḥ ॥

अभिकामां स्त्रियं यस्तु गम्यां रहसि याचितः । नोपैति स च धर्मेषु भ्रूणहेत्युच्यते बुधैः ॥

abhikāmāṁ striyaṁ yas tu gamyāṁ rahasi yācitaḥ । nopaiti sa ca dharmeṣu bhrūṇahety ucyate budhaiḥ ॥

इत्येतानि समीक्ष्याहं कारणानि भृगूद्वह । अधर्मभयसंविग्नः शर्मिष्ठामुपजग्मिवान् ॥

ity etāni samīkṣyāhaṁ kāraṇāni bhr̥gūdvaha । adharmabhayasaṁvignaḥ śarmiṣṭhām upajagmivān ॥

शुक्र उवाच । नन्वहं प्रत्यवेक्ष्यस्ते मदधीनोऽसि पार्थिव । मिथ्याचारस्य धर्मेषु चौर्यं भवति नाहुष ॥

śukra uvāca । nanv ahaṁ pratyavekṣyas te madadhīno ’si pārthiva । mithyācārasya dharmeṣu cauryaṁ bhavati nāhuṣa ॥

वैशंपायन उवाच । क्रुद्धेनोशनसा शप्तो ययातिर्नाहुषस्तदा । पूर्वं वयः परित्यज्य जरां सद्योऽन्वपद्यत ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । kruddhenośanasā śapto yayātir nāhuṣas tadā । pūrvaṁ vayaḥ parityajya jarāṁ sadyo ’nvapadyata ॥

ययातिरुवाच । अतृप्तो यौवनस्याहं देवयान्यां भृगूद्वह । प्रसादं कुरु मे ब्रह्मञ्जरेयं मा विशेत माम् ॥

yayātir uvāca । atr̥pto yauvanasyāhaṁ devayānyāṁ bhr̥gūdvaha । prasādaṁ kuru me brahmañ jareyaṁ mā viśeta mām ॥

शुक्र उवाच । नाहं मृषा ब्रवीम्येतज्जरां प्राप्तोऽसि भूमिप । जरां त्वेतां त्वमन्यस्मै संक्रामय यदीच्छसि ॥

śukra uvāca । nāhaṁ mr̥ṣā bravīmy etaj jarāṁ prāpto ’si bhūmipa । jarāṁ tv etāṁ tvam anyasmai saṁkrāmaya yadīcchasi ॥

ययातिरुवाच । राज्यभाक्स भवेद्ब्रह्मन्पुण्यभाक्कीर्तिभाक्तथा । यो मे दद्याद्वयः पुत्रस्तद्भवाननुमन्यताम् ॥

yayātir uvāca । rājyabhāk sa bhaved brahman puṇyabhāk kīrtibhāk tathā । yo me dadyād vayaḥ putras tad bhavān anumanyatām ॥

शुक्र उवाच । संक्रामयिष्यसि जरां यथेष्टं नहुषात्मज । मामनुध्याय भावेन न च पापमवाप्स्यसि ॥

śukra uvāca । saṁkrāmayiṣyasi jarāṁ yatheṣṭaṁ nahuṣātmaja । mām anudhyāya bhāvena na ca pāpam avāpsyasi ॥

वयो दास्यति ते पुत्रो यः स राजा भविष्यति । आयुष्मान्कीर्तिमांश्चैव बह्वपत्यस्तथैव च ॥

vayo dāsyati te putro yaḥ sa rājā bhaviṣyati । āyuṣmān kīrtimāṁś caiva bahvapatyas tathaiva ca ॥