Adhyāya 73

वैशंपायन उवाच । कृतविद्ये कचे प्राप्ते हृष्टरूपा दिवौकसः । कचादधीत्य तां विद्यां कृतार्था भरतर्षभ ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । kr̥tavidye kace prāpte hr̥ṣṭarūpā divaukasaḥ । kacād adhītya tāṁ vidyāṁ kr̥tārthā bharatarṣabha ॥

सर्व एव समागम्य शतक्रतुमथाब्रुवन् । कालस्ते विक्रमस्याद्य जहि शत्रून्पुरंदर ॥

sarva eva samāgamya śatakratum athābruvan । kālas te vikramasyādya jahi śatrūn puraṁdara ॥

एवमुक्तस्तु सहितैस्त्रिदशैर्मघवांस्तदा । तथेत्युक्त्वोपचक्राम सोऽपश्यत वने स्त्रियः ॥

evam uktas tu sahitais tridaśair maghavāṁs tadā । tathety uktvopacakrāma so ’paśyata vane striyaḥ ॥

क्रीडन्तीनां तु कन्यानां वने चैत्ररथोपमे । वायुभूतः स वस्त्राणि सर्वाण्येव व्यमिश्रयत् ॥

krīḍantīnāṁ tu kanyānāṁ vane caitrarathopame । vāyubhūtaḥ sa vastrāṇi sarvāṇy eva vyamiśrayat ॥

ततो जलात्समुत्तीर्य कन्यास्ताः सहितास्तदा । वस्त्राणि जगृहुस्तानि यथासन्नान्यनेकशः ॥

tato jalāt samuttīrya kanyās tāḥ sahitās tadā । vastrāṇi jagr̥hus tāni yathāsannāny anekaśaḥ ॥

तत्र वासो देवयान्याः शर्मिष्ठा जगृहे तदा । व्यतिमिश्रमजानन्ती दुहिता वृषपर्वणः ॥

tatra vāso devayānyāḥ śarmiṣṭhā jagr̥he tadā । vyatimiśram ajānantī duhitā vr̥ṣaparvaṇaḥ ॥

ततस्तयोर्मिथस्तत्र विरोधः समजायत । देवयान्याश्च राजेन्द्र शर्मिष्ठायाश्च तत्कृते ॥

tatas tayor mithas tatra virodhaḥ samajāyata । devayānyāś ca rājendra śarmiṣṭhāyāś ca tatkr̥te ॥

देवयान्युवाच । कस्माद्गृह्णासि मे वस्त्रं शिष्या भूत्वा ममासुरि । समुदाचारहीनाया न ते श्रेयो भविष्यति ॥

devayāny uvāca । kasmād gr̥hṇāsi me vastraṁ śiṣyā bhūtvā mamāsuri । samudācārahīnāyā na te śreyo bhaviṣyati ॥

शर्मिष्ठोवाच । आसीनं च शयानं च पिता ते पितरं मम । स्तौति वन्दति चाभीक्ष्णं नीचैः स्थित्वा विनीतवत् ॥

śarmiṣṭhovāca । āsīnaṁ ca śayānaṁ ca pitā te pitaraṁ mama । stauti vandati cābhīkṣṇaṁ nīcaiḥ sthitvā vinītavat ॥

याचतस्त्वं हि दुहिता स्तुवतः प्रतिगृह्णतः । सुताहं स्तूयमानस्य ददतोऽप्रतिगृह्णतः ॥

yācatas tvaṁ hi duhitā stuvataḥ pratigr̥hṇataḥ । sutāhaṁ stūyamānasya dadato ’pratigr̥hṇataḥ ॥

अनायुधा सायुधाया रिक्ता क्षुभ्यसि भिक्षुकि । लप्स्यसे प्रतियोद्धारं न हि त्वां गणयाम्यहम् ॥

anāyudhā sāyudhāyā riktā kṣubhyasi bhikṣuki । lapsyase pratiyoddhāraṁ na hi tvāṁ gaṇayāmy aham ॥

वैशंपायन उवाच । समुच्छ्रयं देवयानीं गतां सक्तां च वाससि । शर्मिष्ठा प्राक्षिपत्कूपे ततः स्वपुरमाव्रजत् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । samucchrayaṁ devayānīṁ gatāṁ saktāṁ ca vāsasi । śarmiṣṭhā prākṣipat kūpe tataḥ svapuram āvrajat ॥

हतेयमिति विज्ञाय शर्मिष्ठा पापनिश्चया । अनवेक्ष्य ययौ वेश्म क्रोधवेगपरायणा ॥

hateyam iti vijñāya śarmiṣṭhā pāpaniścayā । anavekṣya yayau veśma krodhavegaparāyaṇā ॥

अथ तं देशमभ्यागाद्ययातिर्नहुषात्मजः । श्रान्तयुग्यः श्रान्तहयो मृगलिप्सुः पिपासितः ॥

atha taṁ deśam abhyāgād yayātir nahuṣātmajaḥ । śrāntayugyaḥ śrāntahayo mr̥galipsuḥ pipāsitaḥ ॥

स नाहुषः प्रेक्षमाण उदपानं गतोदकम् । ददर्श कन्यां तां तत्र दीप्तामग्निशिखामिव ॥

sa nāhuṣaḥ prekṣamāṇa udapānaṁ gatodakam । dadarśa kanyāṁ tāṁ tatra dīptām agniśikhām iva ॥

तामपृच्छत्स दृष्ट्वैव कन्याममरवर्णिनीम् । सान्त्वयित्वा नृपश्रेष्ठः साम्ना परमवल्गुना ॥

tām apr̥cchat sa dr̥ṣṭvaiva kanyām amaravarṇinīm । sāntvayitvā nr̥paśreṣṭhaḥ sāmnā paramavalgunā ॥

का त्वं ताम्रनखी श्यामा सुमृष्टमणिकुण्डला । दीर्घं ध्यायसि चात्यर्थं कस्माच्छ्वसिषि चातुरा ॥

kā tvaṁ tāmranakhī śyāmā sumr̥ṣṭamaṇikuṇḍalā । dīrghaṁ dhyāyasi cātyarthaṁ kasmāc chvasiṣi cāturā ॥

कथं च पतितास्यस्मिन्कूपे वीरुत्तृणावृते । दुहिता चैव कस्य त्वं वद सर्वं सुमध्यमे ॥

kathaṁ ca patitāsy asmin kūpe vīruttr̥ṇāvr̥te । duhitā caiva kasya tvaṁ vada sarvaṁ sumadhyame ॥

देवयान्युवाच । योऽसौ देवैर्हतान्दैत्यानुत्थापयति विद्यया । तस्य शुक्रस्य कन्याहं स मां नूनं न बुध्यते ॥

devayāny uvāca । yo ’sau devair hatān daityān utthāpayati vidyayā । tasya śukrasya kanyāhaṁ sa māṁ nūnaṁ na budhyate ॥

एष मे दक्षिणो राजन्पाणिस्ताम्रनखाङ्गुलिः । समुद्धर गृहीत्वा मां कुलीनस्त्वं हि मे मतः ॥

eṣa me dakṣiṇo rājan pāṇis tāmranakhāṅguliḥ । samuddhara gr̥hītvā māṁ kulīnas tvaṁ hi me mataḥ ॥

जानामि हि त्वां संशान्तं वीर्यवन्तं यशस्विनम् । तस्मान्मां पतितामस्मात्कूपादुद्धर्तुमर्हसि ॥

jānāmi hi tvāṁ saṁśāntaṁ vīryavantaṁ yaśasvinam । tasmān māṁ patitām asmāt kūpād uddhartum arhasi ॥

वैशंपायन उवाच । तामथ ब्राह्मणीं स्त्रीं च विज्ञाय नहुषात्मजः । गृहीत्वा दक्षिणे पाणावुज्जहार ततोऽवटात् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tām atha brāhmaṇīṁ strīṁ ca vijñāya nahuṣātmajaḥ । gr̥hītvā dakṣiṇe pāṇāv ujjahāra tato ’vaṭāt ॥

उद्धृत्य चैनां तरसा तस्मात्कूपान्नराधिपः । आमन्त्रयित्वा सुश्रोणीं ययातिः स्वपुरं ययौ ॥

uddhr̥tya caināṁ tarasā tasmāt kūpān narādhipaḥ । āmantrayitvā suśroṇīṁ yayātiḥ svapuraṁ yayau ॥

देवयान्युवाच । त्वरितं घूर्णिके गच्छ सर्वमाचक्ष्व मे पितुः । नेदानीं हि प्रवक्ष्यामि नगरं वृषपर्वणः ॥

devayāny uvāca । tvaritaṁ ghūrṇike gaccha sarvam ācakṣva me pituḥ । nedānīṁ hi pravakṣyāmi nagaraṁ vr̥ṣaparvaṇaḥ ॥

वैशंपायन उवाच । सा तु वै त्वरितं गत्वा घूर्णिकासुरमन्दिरम् । दृष्ट्वा काव्यमुवाचेदं संभ्रमाविष्टचेतना ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । sā tu vai tvaritaṁ gatvā ghūrṇikāsuramandiram । dr̥ṣṭvā kāvyam uvācedaṁ saṁbhramāviṣṭacetanā ॥

आचक्षे ते महाप्राज्ञ देवयानी वने हता । शर्मिष्ठया महाभाग दुहित्रा वृषपर्वणः ॥

ācakṣe te mahāprājña devayānī vane hatā । śarmiṣṭhayā mahābhāga duhitrā vr̥ṣaparvaṇaḥ ॥

श्रुत्वा दुहितरं काव्यस्तत्र शर्मिष्ठया हताम् । त्वरया निर्ययौ दुःखान्मार्गमाणः सुतां वने ॥

śrutvā duhitaraṁ kāvyas tatra śarmiṣṭhayā hatām । tvarayā niryayau duḥkhān mārgamāṇaḥ sutāṁ vane ॥

दृष्ट्वा दुहितरं काव्यो देवयानीं ततो वने । बाहुभ्यां संपरिष्वज्य दुःखितो वाक्यमब्रवीत् ॥

dr̥ṣṭvā duhitaraṁ kāvyo devayānīṁ tato vane । bāhubhyāṁ saṁpariṣvajya duḥkhito vākyam abravīt ॥

आत्मदोषैर्नियच्छन्ति सर्वे दुःखसुखे जनाः । मन्ये दुश्चरितं तेऽस्ति यस्येयं निष्कृतिः कृता ॥

ātmadoṣair niyacchanti sarve duḥkhasukhe janāḥ । manye duścaritaṁ te ’sti yasyeyaṁ niṣkr̥tiḥ kr̥tā ॥

देवयान्युवाच । निष्कृतिर्मेऽस्तु वा मास्तु शृणुष्वावहितो मम । शर्मिष्ठया यदुक्तास्मि दुहित्रा वृषपर्वणः । सत्यं किलैतत्सा प्राह दैत्यानामसि गायनः ॥

devayāny uvāca । niṣkr̥tir me ’stu vā māstu śr̥ṇuṣvāvahito mama । śarmiṣṭhayā yad uktāsmi duhitrā vr̥ṣaparvaṇaḥ । satyaṁ kilaitat sā prāha daityānām asi gāyanaḥ ॥

एवं हि मे कथयति शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी । वचनं तीक्ष्णपरुषं क्रोधरक्तेक्षणा भृशम् ॥

evaṁ hi me kathayati śarmiṣṭhā vārṣaparvaṇī । vacanaṁ tīkṣṇaparuṣaṁ krodharaktekṣaṇā bhr̥śam ॥

स्तुवतो दुहिता हि त्वं याचतः प्रतिगृह्णतः । सुताहं स्तूयमानस्य ददतोऽप्रतिगृह्णतः ॥

stuvato duhitā hi tvaṁ yācataḥ pratigr̥hṇataḥ । sutāhaṁ stūyamānasya dadato ’pratigr̥hṇataḥ ॥

इति मामाह शर्मिष्ठा दुहिता वृषपर्वणः । क्रोधसंरक्तनयना दर्पपूर्णा पुनः पुनः ॥

iti mām āha śarmiṣṭhā duhitā vr̥ṣaparvaṇaḥ । krodhasaṁraktanayanā darpapūrṇā punaḥ punaḥ ॥

यद्यहं स्तुवतस्तात दुहिता प्रतिगृह्णतः । प्रसादयिष्ये शर्मिष्ठामित्युक्ता हि सखी मया ॥

yady ahaṁ stuvatas tāta duhitā pratigr̥hṇataḥ । prasādayiṣye śarmiṣṭhām ity uktā hi sakhī mayā ॥

शुक्र उवाच । स्तुवतो दुहिता न त्वं भद्रे न प्रतिगृह्णतः । अस्तोतुः स्तूयमानस्य दुहिता देवयान्यसि ॥

śukra uvāca । stuvato duhitā na tvaṁ bhadre na pratigr̥hṇataḥ । astotuḥ stūyamānasya duhitā devayāny asi ॥

वृषपर्वैव तद्वेद शक्रो राजा च नाहुषः । अचिन्त्यं ब्रह्म निर्द्वन्द्वमैश्वरं हि बलं मम ॥

vr̥ṣaparvaiva tad veda śakro rājā ca nāhuṣaḥ । acintyaṁ brahma nirdvandvam aiśvaraṁ hi balaṁ mama ॥