Adhyāya 69

शकुन्तलोवाच । राजन्सर्षपमात्राणि परच्छिद्राणि पश्यसि । आत्मनो बिल्वमात्राणि पश्यन्नपि न पश्यसि ॥

śakuntalovāca । rājan sarṣapamātrāṇi paracchidrāṇi paśyasi । ātmano bilvamātrāṇi paśyann api na paśyasi ॥

मेनका त्रिदशेष्वेव त्रिदशाश्चानु मेनकाम् । ममैवोद्रिच्यते जन्म दुःषन्त तव जन्मतः ॥

menakā tridaśeṣv eva tridaśāś cānu menakām । mamaivodricyate janma duḥṣanta tava janmataḥ ॥

क्षितावटसि राजंस्त्वमन्तरिक्षे चराम्यहम् । आवयोरन्तरं पश्य मेरुसर्षपयोरिव ॥

kṣitāv aṭasi rājaṁs tvam antarikṣe carāmy aham । āvayor antaraṁ paśya merusarṣapayor iva ॥

महेन्द्रस्य कुबेरस्य यमस्य वरुणस्य च । भवनान्यनुसंयामि प्रभावं पश्य मे नृप ॥

mahendrasya kuberasya yamasya varuṇasya ca । bhavanāny anusaṁyāmi prabhāvaṁ paśya me nr̥pa ॥

सत्यश्चापि प्रवादोऽयं यं प्रवक्ष्यामि तेऽनघ । निदर्शनार्थं न द्वेषात्तच्छ्रुत्वा क्षन्तुमर्हसि ॥

satyaś cāpi pravādo ’yaṁ yaṁ pravakṣyāmi te ’nagha । nidarśanārthaṁ na dveṣāt tac chrutvā kṣantum arhasi ॥

विरूपो यावदादर्शे नात्मनः पश्यते मुखम् । मन्यते तावदात्मानमन्येभ्यो रूपवत्तरम् ॥

virūpo yāvad ādarśe nātmanaḥ paśyate mukham । manyate tāvad ātmānam anyebhyo rūpavattaram ॥

यदा तु मुखमादर्शे विकृतं सोऽभिवीक्षते । तदेतरं विजानाति आत्मानं नेतरं जनम् ॥

yadā tu mukham ādarśe vikr̥taṁ so ’bhivīkṣate । tadetaraṁ vijānāti ātmānaṁ netaraṁ janam ॥

अतीव रूपसंपन्नो न किंचिदवमन्यते । अतीव जल्पन्दुर्वाचो भवतीह विहेठकः ॥

atīva rūpasaṁpanno na kiṁ cid avamanyate । atīva jalpan durvāco bhavatīha viheṭhakaḥ ॥

मूर्खो हि जल्पतां पुंसां श्रुत्वा वाचः शुभाशुभाः । अशुभं वाक्यमादत्ते पुरीषमिव सूकरः ॥

mūrkho hi jalpatāṁ puṁsāṁ śrutvā vācaḥ śubhāśubhāḥ । aśubhaṁ vākyam ādatte purīṣam iva sūkaraḥ ॥

प्राज्ञस्तु जल्पतां पुंसां श्रुत्वा वाचः शुभाशुभाः । गुणवद्वाक्यमादत्ते हंसः क्षीरमिवाम्भसः ॥

prājñas tu jalpatāṁ puṁsāṁ śrutvā vācaḥ śubhāśubhāḥ । guṇavad vākyam ādatte haṁsaḥ kṣīram ivāmbhasaḥ ॥

अन्यान्परिवदन्साधुर्यथा हि परितप्यते । तथा परिवदन्नन्यांस्तुष्टो भवति दुर्जनः ॥

anyān parivadan sādhur yathā hi paritapyate । tathā parivadann anyāṁs tuṣṭo bhavati durjanaḥ ॥

अभिवाद्य यथा वृद्धान्सन्तो गच्छन्ति निर्वृतिम् । एवं सज्जनमाक्रुश्य मूर्खो भवति निर्वृतः ॥

abhivādya yathā vr̥ddhān santo gacchanti nirvr̥tim । evaṁ sajjanam ākruśya mūrkho bhavati nirvr̥taḥ ॥

सुखं जीवन्त्यदोषज्ञा मूर्खा दोषानुदर्शिनः । यत्र वाच्याः परैः सन्तः परानाहुस्तथाविधान् ॥

sukhaṁ jīvanty adoṣajñā mūrkhā doṣānudarśinaḥ । yatra vācyāḥ paraiḥ santaḥ parān āhus tathāvidhān ॥

अतो हास्यतरं लोके किंचिदन्यन्न विद्यते । यत्र दुर्जन इत्याह दुर्जनः सज्जनं स्वयम् ॥

ato hāsyataraṁ loke kiṁ cid anyan na vidyate । yatra durjana ity āha durjanaḥ sajjanaṁ svayam ॥

सत्यधर्मच्युतात्पुंसः क्रुद्धादाशीविषादिव । अनास्तिकोऽप्युद्विजते जनः किं पुनरास्तिकः ॥

satyadharmacyutāt puṁsaḥ kruddhād āśīviṣād iva । anāstiko ’py udvijate janaḥ kiṁ punar āstikaḥ ॥

स्वयमुत्पाद्य वै पुत्रं सदृशं योऽवमन्यते । तस्य देवाः श्रियं घ्नन्ति न च लोकानुपाश्नुते ॥

svayam utpādya vai putraṁ sadr̥śaṁ yo ’vamanyate । tasya devāḥ śriyaṁ ghnanti na ca lokān upāśnute ॥

कुलवंशप्रतिष्ठां हि पितरः पुत्रमब्रुवन् । उत्तमं सर्वधर्माणां तस्मात्पुत्रं न संत्यजेत् ॥

kulavaṁśapratiṣṭhāṁ hi pitaraḥ putram abruvan । uttamaṁ sarvadharmāṇāṁ tasmāt putraṁ na saṁtyajet ॥

स्वपत्नीप्रभवान्पञ्च लब्धान्क्रीतान्विवर्धितान् । कृतानन्यासु चोत्पन्नान्पुत्रान्वै मनुरब्रवीत् ॥

svapatnīprabhavān pañca labdhān krītān vivardhitān । kr̥tān anyāsu cotpannān putrān vai manur abravīt ॥

धर्मकीर्त्यावहा नॄणां मनसः प्रीतिवर्धनाः । त्रायन्ते नरकाज्जाताः पुत्रा धर्मप्लवाः पितॄन् ॥

dharmakīrtyāvahā nr̥̄ṇāṁ manasaḥ prītivardhanāḥ । trāyante narakāj jātāḥ putrā dharmaplavāḥ pitr̥̄n ॥

स त्वं नृपतिशार्दूल न पुत्रं त्यक्तुमर्हसि । आत्मानं सत्यधर्मौ च पालयानो महीपते । नरेन्द्रसिंह कपटं न वोढुं त्वमिहार्हसि ॥

sa tvaṁ nr̥patiśārdūla na putraṁ tyaktum arhasi । ātmānaṁ satyadharmau ca pālayāno mahīpate । narendrasiṁha kapaṭaṁ na voḍhuṁ tvam ihārhasi ॥

वरं कूपशताद्वापी वरं वापीशतात्क्रतुः । वरं क्रतुशतात्पुत्रः सत्यं पुत्रशताद्वरम् ॥

varaṁ kūpaśatād vāpī varaṁ vāpīśatāt kratuḥ । varaṁ kratuśatāt putraḥ satyaṁ putraśatād varam ॥

अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम् । अश्वमेधसहस्राद्धि सत्यमेव विशिष्यते ॥

aśvamedhasahasraṁ ca satyaṁ ca tulayā dhr̥tam । aśvamedhasahasrād dhi satyam eva viśiṣyate ॥

सर्ववेदाधिगमनं सर्वतीर्थावगाहनम् । सत्यं च वदतो राजन्समं वा स्यान्न वा समम् ॥

sarvavedādhigamanaṁ sarvatīrthāvagāhanam । satyaṁ ca vadato rājan samaṁ vā syān na vā samam ॥

नास्ति सत्यात्परो धर्मो न सत्याद्विद्यते परम् । न हि तीव्रतरं किंचिदनृतादिह विद्यते ॥

nāsti satyāt paro dharmo na satyād vidyate param । na hi tīvrataraṁ kiṁ cid anr̥tād iha vidyate ॥

राजन्सत्यं परं ब्रह्म सत्यं च समयः परः । मा त्याक्षीः समयं राजन्सत्यं संगतमस्तु ते ॥

rājan satyaṁ paraṁ brahma satyaṁ ca samayaḥ paraḥ । mā tyākṣīḥ samayaṁ rājan satyaṁ saṁgatam astu te ॥

अनृते चेत्प्रसङ्गस्ते श्रद्दधासि न चेत्स्वयम् । आत्मनो हन्त गच्छामि त्वादृशे नास्ति संगतम् ॥

anr̥te cet prasaṅgas te śraddadhāsi na cet svayam । ātmano hanta gacchāmi tvādr̥śe nāsti saṁgatam ॥

ऋतेऽपि त्वयि दुःषन्त शैलराजावतंसकाम् । चतुरन्तामिमामुर्वीं पुत्रो मे पालयिष्यति ॥

r̥te ’pi tvayi duḥṣanta śailarājāvataṁsakām । caturantām imām urvīṁ putro me pālayiṣyati ॥

वैशंपायन उवाच । एतावदुक्त्वा वचनं प्रातिष्ठत शकुन्तला । अथान्तरिक्षे दुःषन्तं वागुवाचाशरीरिणी । ऋत्विक्पुरोहिताचार्यैर्मन्त्रिभिश्चावृतं तदा ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । etāvad uktvā vacanaṁ prātiṣṭhata śakuntalā । athāntarikṣe duḥṣantaṁ vāg uvācāśarīriṇī । r̥tvikpurohitācāryair mantribhiś cāvr̥taṁ tadā ॥

भस्त्रा माता पितुः पुत्रो येन जातः स एव सः । भरस्व पुत्रं दुःषन्त मावमंस्थाः शकुन्तलाम् ॥

bhastrā mātā pituḥ putro yena jātaḥ sa eva saḥ । bharasva putraṁ duḥṣanta māvamaṁsthāḥ śakuntalām ॥

रेतोधाः पुत्र उन्नयति नरदेव यमक्षयात् । त्वं चास्य धाता गर्भस्य सत्यमाह शकुन्तला ॥

retodhāḥ putra unnayati naradeva yamakṣayāt । tvaṁ cāsya dhātā garbhasya satyam āha śakuntalā ॥

जाया जनयते पुत्रमात्मनोऽङ्गं द्विधा कृतम् । तस्माद्भरस्व दुःषन्त पुत्रं शाकुन्तलं नृप ॥

jāyā janayate putram ātmano ’ṅgaṁ dvidhā kr̥tam । tasmād bharasva duḥṣanta putraṁ śākuntalaṁ nr̥pa ॥

अभूतिरेषा कस्त्यज्याज्जीवञ्जीवन्तमात्मजम् । शाकुन्तलं महात्मानं दौःषन्तिं भर पौरव ॥

abhūtir eṣā kas tyajyāj jīvañ jīvantam ātmajam । śākuntalaṁ mahātmānaṁ dauḥṣantiṁ bhara paurava ॥

भर्तव्योऽयं त्वया यस्मादस्माकं वचनादपि । तस्माद्भवत्वयं नाम्ना भरतो नाम ते सुतः ॥

bhartavyo ’yaṁ tvayā yasmād asmākaṁ vacanād api । tasmād bhavatv ayaṁ nāmnā bharato nāma te sutaḥ ॥

तच्छ्रुत्वा पौरवो राजा व्याहृतं वै दिवौकसाम् । पुरोहितममात्यांश्च संप्रहृष्टोऽब्रवीदिदम् ॥

tac chrutvā pauravo rājā vyāhr̥taṁ vai divaukasām । purohitam amātyāṁś ca saṁprahr̥ṣṭo ’bravīd idam ॥

शृण्वन्त्वेतद्भवन्तोऽस्य देवदूतस्य भाषितम् । अहमप्येवमेवैनं जानामि स्वयमात्मजम् ॥

śr̥ṇvantv etad bhavanto ’sya devadūtasya bhāṣitam । aham apy evam evainaṁ jānāmi svayam ātmajam ॥

यद्यहं वचनादेव गृह्णीयामिममात्मजम् । भवेद्धि शङ्का लोकस्य नैवं शुद्धो भवेदयम् ॥

yady ahaṁ vacanād eva gr̥hṇīyām imam ātmajam । bhaved dhi śaṅkā lokasya naivaṁ śuddho bhaved ayam ॥

तं विशोध्य तदा राजा देवदूतेन भारत । हृष्टः प्रमुदितश्चापि प्रतिजग्राह तं सुतम् ॥

taṁ viśodhya tadā rājā devadūtena bhārata । hr̥ṣṭaḥ pramuditaś cāpi pratijagrāha taṁ sutam ॥

मूर्ध्नि चैनमुपाघ्राय सस्नेहं परिषस्वजे । सभाज्यमानो विप्रैश्च स्तूयमानश्च बन्दिभिः । स मुदं परमां लेभे पुत्रसंस्पर्शजां नृपः ॥

mūrdhni cainam upāghrāya sasnehaṁ pariṣasvaje । sabhājyamāno vipraiś ca stūyamānaś ca bandibhiḥ । sa mudaṁ paramāṁ lebhe putrasaṁsparśajāṁ nr̥paḥ ॥

तां चैव भार्यां धर्मज्ञः पूजयामास धर्मतः । अब्रवीच्चैव तां राजा सान्त्वपूर्वमिदं वचः ॥

tāṁ caiva bhāryāṁ dharmajñaḥ pūjayām āsa dharmataḥ । abravīc caiva tāṁ rājā sāntvapūrvam idaṁ vacaḥ ॥

कृतो लोकपरोक्षोऽयं संबन्धो वै त्वया सह । तस्मादेतन्मया देवि त्वच्छुद्ध्यर्थं विचारितम् ॥

kr̥to lokaparokṣo ’yaṁ saṁbandho vai tvayā saha । tasmād etan mayā devi tvacchuddhyarthaṁ vicāritam ॥

मन्यते चैव लोकस्ते स्त्रीभावान्मयि संगतम् । पुत्रश्चायं वृतो राज्ये मया तस्माद्विचारितम् ॥

manyate caiva lokas te strībhāvān mayi saṁgatam । putraś cāyaṁ vr̥to rājye mayā tasmād vicāritam ॥

यच्च कोपितयात्यर्थं त्वयोक्तोऽस्म्यप्रियं प्रिये । प्रणयिन्या विशालाक्षि तत्क्षान्तं ते मया शुभे ॥

yac ca kopitayātyarthaṁ tvayokto ’smy apriyaṁ priye । praṇayinyā viśālākṣi tat kṣāntaṁ te mayā śubhe ॥

तामेवमुक्त्वा राजर्षिर्दुःषन्तो महिषीं प्रियाम् । वासोभिरन्नपानैश्च पूजयामास भारत ॥

tām evam uktvā rājarṣir duḥṣanto mahiṣīṁ priyām । vāsobhir annapānaiś ca pūjayām āsa bhārata ॥

दुःषन्तश्च ततो राजा पुत्रं शाकुन्तलं तदा । भरतं नामतः कृत्वा यौवराज्येऽभ्यषेचयत् ॥

duḥṣantaś ca tato rājā putraṁ śākuntalaṁ tadā । bharataṁ nāmataḥ kr̥tvā yauvarājye ’bhyaṣecayat ॥

तस्य तत्प्रथितं चक्रं प्रावर्तत महात्मनः । भास्वरं दिव्यमजितं लोकसंनादनं महत् ॥

tasya tat prathitaṁ cakraṁ prāvartata mahātmanaḥ । bhāsvaraṁ divyam ajitaṁ lokasaṁnādanaṁ mahat ॥

स विजित्य महीपालांश्चकार वशवर्तिनः । चचार च सतां धर्मं प्राप चानुत्तमं यशः ॥

sa vijitya mahīpālāṁś cakāra vaśavartinaḥ । cacāra ca satāṁ dharmaṁ prāpa cānuttamaṁ yaśaḥ ॥

स राजा चक्रवर्त्यासीत्सार्वभौमः प्रतापवान् । ईजे च बहुभिर्यज्ञैर्यथा शक्रो मरुत्पतिः ॥

sa rājā cakravarty āsīt sārvabhaumaḥ pratāpavān । īje ca bahubhir yajñair yathā śakro marutpatiḥ ॥

याजयामास तं कण्वो दक्षवद्भूरिदक्षिणम् । श्रीमान्गोविततं नाम वाजिमेधमवाप सः । यस्मिन्सहस्रं पद्मानां कण्वाय भरतो ददौ ॥

yājayām āsa taṁ kaṇvo dakṣavad bhūridakṣiṇam । śrīmān govitataṁ nāma vājimedham avāpa saḥ । yasmin sahasraṁ padmānāṁ kaṇvāya bharato dadau ॥

भरताद्भारती कीर्तिर्येनेदं भारतं कुलम् । अपरे ये च पूर्वे च भारता इति विश्रुताः ॥

bharatād bhāratī kīrtir yenedaṁ bhārataṁ kulam । apare ye ca pūrve ca bhāratā iti viśrutāḥ ॥

भरतस्यान्ववाये हि देवकल्पा महौजसः । बभूवुर्ब्रह्मकल्पाश्च बहवो राजसत्तमाः ॥

bharatasyānvavāye hi devakalpā mahaujasaḥ । babhūvur brahmakalpāś ca bahavo rājasattamāḥ ॥

येषामपरिमेयानि नामधेयानि सर्वशः । तेषां तु ते यथामुख्यं कीर्तयिष्यामि भारत । महाभागान्देवकल्पान्सत्यार्जवपरायणान् ॥

yeṣām aparimeyāni nāmadheyāni sarvaśaḥ । teṣāṁ tu te yathāmukhyaṁ kīrtayiṣyāmi bhārata । mahābhāgān devakalpān satyārjavaparāyaṇān ॥