Adhyāya 65

वैशंपायन उवाच । ततो गच्छन्महाबाहुरेकोऽमात्यान्विसृज्य तान् । नापश्यदाश्रमे तस्मिंस्तमृषिं संशितव्रतम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tato gacchan mahābāhur eko ’mātyān visr̥jya tān । nāpaśyad āśrame tasmiṁs tam r̥ṣiṁ saṁśitavratam ॥

सोऽपश्यमानस्तमृषिं शून्यं दृष्ट्वा तमाश्रमम् । उवाच क इहेत्युच्चैर्वनं संनादयन्निव ॥

so ’paśyamānas tam r̥ṣiṁ śūnyaṁ dr̥ṣṭvā tam āśramam । uvāca ka ihety uccair vanaṁ saṁnādayann iva ॥

श्रुत्वाथ तस्य तं शब्दं कन्या श्रीरिव रूपिणी । निश्चक्रामाश्रमात्तस्मात्तापसीवेषधारिणी ॥

śrutvātha tasya taṁ śabdaṁ kanyā śrīr iva rūpiṇī । niścakrāmāśramāt tasmāt tāpasīveṣadhāriṇī ॥

सा तं दृष्ट्वैव राजानं दुःषन्तमसितेक्षणा । स्वागतं त इति क्षिप्रमुवाच प्रतिपूज्य च ॥

sā taṁ dr̥ṣṭvaiva rājānaṁ duḥṣantam asitekṣaṇā । svāgataṁ ta iti kṣipram uvāca pratipūjya ca ॥

आसनेनार्चयित्वा च पाद्येनार्घ्येण चैव हि । पप्रच्छानामयं राजन्कुशलं च नराधिपम् ॥

āsanenārcayitvā ca pādyenārghyeṇa caiva hi । papracchānāmayaṁ rājan kuśalaṁ ca narādhipam ॥

यथावदर्चयित्वा सा पृष्ट्वा चानामयं तदा । उवाच स्मयमानेव किं कार्यं क्रियतामिति ॥

yathāvad arcayitvā sā pr̥ṣṭvā cānāmayaṁ tadā । uvāca smayamāneva kiṁ kāryaṁ kriyatām iti ॥

तामब्रवीत्ततो राजा कन्यां मधुरभाषिणीम् । दृष्ट्वा सर्वानवद्याङ्गीं यथावत्प्रतिपूजितः ॥

tām abravīt tato rājā kanyāṁ madhurabhāṣiṇīm । dr̥ṣṭvā sarvānavadyāṅgīṁ yathāvat pratipūjitaḥ ॥

आगतोऽहं महाभागमृषिं कण्वमुपासितुम् । क्व गतो भगवान्भद्रे तन्ममाचक्ष्व शोभने ॥

āgato ’haṁ mahābhāgam r̥ṣiṁ kaṇvam upāsitum । kva gato bhagavān bhadre tan mamācakṣva śobhane ॥

शकुन्तलोवाच । गतः पिता मे भगवान्फलान्याहर्तुमाश्रमात् । मुहूर्तं संप्रतीक्षस्व द्रक्ष्यस्येनमिहागतम् ॥

śakuntalovāca । gataḥ pitā me bhagavān phalāny āhartum āśramāt । muhūrtaṁ saṁpratīkṣasva drakṣyasy enam ihāgatam ॥

वैशंपायन उवाच । अपश्यमानस्तमृषिं तया चोक्तस्तथा नृपः । तां च दृष्ट्वा वरारोहां श्रीमतीं चारुहासिनीम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । apaśyamānas tam r̥ṣiṁ tayā coktas tathā nr̥paḥ । tāṁ ca dr̥ṣṭvā varārohāṁ śrīmatīṁ cāruhāsinīm ॥

विभ्राजमानां वपुषा तपसा च दमेन च । रूपयौवनसंपन्नामित्युवाच महीपतिः ॥

vibhrājamānāṁ vapuṣā tapasā ca damena ca । rūpayauvanasaṁpannām ity uvāca mahīpatiḥ ॥

कासि कस्यासि सुश्रोणि किमर्थं चागता वनम् । एवंरूपगुणोपेता कुतस्त्वमसि शोभने ॥

kāsi kasyāsi suśroṇi kimarthaṁ cāgatā vanam । evaṁrūpaguṇopetā kutas tvam asi śobhane ॥

दर्शनादेव हि शुभे त्वया मेऽपहृतं मनः । इच्छामि त्वामहं ज्ञातुं तन्ममाचक्ष्व शोभने ॥

darśanād eva hi śubhe tvayā me ’pahr̥taṁ manaḥ । icchāmi tvām ahaṁ jñātuṁ tan mamācakṣva śobhane ॥

एवमुक्ता तदा कन्या तेन राज्ञा तदाश्रमे । उवाच हसती वाक्यमिदं सुमधुराक्षरम् ॥

evam uktā tadā kanyā tena rājñā tadāśrame । uvāca hasatī vākyam idaṁ sumadhurākṣaram ॥

कण्वष्याहं भगवतो दुःषन्त दुहिता मता । तपस्विनो धृतिमतो धर्मज्ञस्य यशस्विनः ॥

kaṇvaṣyāhaṁ bhagavato duḥṣanta duhitā matā । tapasvino dhr̥timato dharmajñasya yaśasvinaḥ ॥

दुःषन्त उवाच । ऊर्ध्वरेता महाभागो भगवाँल्लोकपूजितः । चलेद्धि वृत्ताद्धर्मोऽपि न चलेत्संशितव्रतः ॥

duḥṣanta uvāca । ūrdhvaretā mahābhāgo bhagavām̐l lokapūjitaḥ । caled dhi vr̥ttād dharmo ’pi na calet saṁśitavrataḥ ॥

कथं त्वं तस्य दुहिता संभूता वरवर्णिनी । संशयो मे महानत्र तं मे छेत्तुमिहार्हसि ॥

kathaṁ tvaṁ tasya duhitā saṁbhūtā varavarṇinī । saṁśayo me mahān atra taṁ me chettum ihārhasi ॥

शकुन्तलोवाच । यथायमागमो मह्यं यथा चेदमभूत्पुरा । शृणु राजन्यथातत्त्वं यथास्मि दुहिता मुनेः ॥

śakuntalovāca । yathāyam āgamo mahyaṁ yathā cedam abhūt purā । śr̥ṇu rājan yathātattvaṁ yathāsmi duhitā muneḥ ॥

ऋषिः कश्चिदिहागम्य मम जन्माभ्यचोदयत् । तस्मै प्रोवाच भगवान्यथा तच्छृणु पार्थिव ॥

r̥ṣiḥ kaś cid ihāgamya mama janmābhyacodayat । tasmai provāca bhagavān yathā tac chr̥ṇu pārthiva ॥

तप्यमानः किल पुरा विश्वामित्रो महत्तपः । सुभृशं तापयामास शक्रं सुरगणेश्वरम् ॥

tapyamānaḥ kila purā viśvāmitro mahat tapaḥ । subhr̥śaṁ tāpayām āsa śakraṁ suragaṇeśvaram ॥

तपसा दीप्तवीर्योऽयं स्थानान्मां च्यावयेदिति । भीतः पुरंदरस्तस्मान्मेनकामिदमब्रवीत् ॥

tapasā dīptavīryo ’yaṁ sthānān māṁ cyāvayed iti । bhītaḥ puraṁdaras tasmān menakām idam abravīt ॥

गुणैर्दिव्यैरप्सरसां मेनके त्वं विशिष्यसे । श्रेयो मे कुरु कल्याणि यत्त्वां वक्ष्यामि तच्छृणु ॥

guṇair divyair apsarasāṁ menake tvaṁ viśiṣyase । śreyo me kuru kalyāṇi yat tvāṁ vakṣyāmi tac chr̥ṇu ॥

असावादित्यसंकाशो विश्वामित्रो महातपाः । तप्यमानस्तपो घोरं मम कम्पयते मनः ॥

asāv ādityasaṁkāśo viśvāmitro mahātapāḥ । tapyamānas tapo ghoraṁ mama kampayate manaḥ ॥

मेनके तव भारोऽयं विश्वामित्रः सुमध्यमे । संशितात्मा सुदुर्धर्ष उग्रे तपसि वर्तते ॥

menake tava bhāro ’yaṁ viśvāmitraḥ sumadhyame । saṁśitātmā sudurdharṣa ugre tapasi vartate ॥

स मां न च्यावयेत्स्थानात्तं वै गत्वा प्रलोभय । चर तस्य तपोविघ्नं कुरु मे प्रियमुत्तमम् ॥

sa māṁ na cyāvayet sthānāt taṁ vai gatvā pralobhaya । cara tasya tapovighnaṁ kuru me priyam uttamam ॥

रूपयौवनमाधुर्यचेष्टितस्मितभाषितैः । लोभयित्वा वरारोहे तपसः संनिवर्तय ॥

rūpayauvanamādhuryaceṣṭitasmitabhāṣitaiḥ । lobhayitvā varārohe tapasaḥ saṁnivartaya ॥

मेनकोवाच । महातेजाः स भगवान्सदैव च महातपाः । कोपनश्च तथा ह्येनं जानाति भगवानपि ॥

menakovāca । mahātejāḥ sa bhagavān sadaiva ca mahātapāḥ । kopanaś ca tathā hy enaṁ jānāti bhagavān api ॥

तेजसस्तपसश्चैव कोपस्य च महात्मनः । त्वमप्युद्विजसे यस्य नोद्विजेयमहं कथम् ॥

tejasas tapasaś caiva kopasya ca mahātmanaḥ । tvam apy udvijase yasya nodvijeyam ahaṁ katham ॥

महाभागं वसिष्ठं यः पुत्रैरिष्टैर्व्ययोजयत् । क्षत्रे जातश्च यः पूर्वमभवद्ब्राह्मणो बलात् ॥

mahābhāgaṁ vasiṣṭhaṁ yaḥ putrair iṣṭair vyayojayat । kṣatre jātaś ca yaḥ pūrvam abhavad brāhmaṇo balāt ॥

शौचार्थं यो नदीं चक्रे दुर्गमां बहुभिर्जलैः । यां तां पुण्यतमां लोके कौशिकीति विदुर्जनाः ॥

śaucārthaṁ yo nadīṁ cakre durgamāṁ bahubhir jalaiḥ । yāṁ tāṁ puṇyatamāṁ loke kauśikīti vidur janāḥ ॥

बभार यत्रास्य पुरा काले दुर्गे महात्मनः । दारान्मतङ्गो धर्मात्मा राजर्षिर्व्याधतां गतः ॥

babhāra yatrāsya purā kāle durge mahātmanaḥ । dārān mataṅgo dharmātmā rājarṣir vyādhatāṁ gataḥ ॥

अतीतकाले दुर्भिक्षे यत्रैत्य पुनराश्रमम् । मुनिः पारेति नद्या वै नाम चक्रे तदा प्रभुः ॥

atītakāle durbhikṣe yatraitya punar āśramam । muniḥ pāreti nadyā vai nāma cakre tadā prabhuḥ ॥

मतङ्गं याजयां चक्रे यत्र प्रीतमनाः स्वयम् । त्वं च सोमं भयाद्यस्य गतः पातुं शुरेश्वर ॥

mataṅgaṁ yājayāṁ cakre yatra prītamanāḥ svayam । tvaṁ ca somaṁ bhayād yasya gataḥ pātuṁ śureśvara ॥

अति नक्षत्रवंशांश्च क्रुद्धो नक्षत्रसंपदा । प्रति श्रवणपूर्वाणि नक्षत्राणि ससर्ज यः ॥

ati nakṣatravaṁśāṁś ca kruddho nakṣatrasaṁpadā । prati śravaṇapūrvāṇi nakṣatrāṇi sasarja yaḥ ॥

एतानि यस्य कर्माणि तस्याहं भृशमुद्विजे । यथा मां न दहेत्क्रुद्धस्तथाज्ञापय मां विभो ॥

etāni yasya karmāṇi tasyāhaṁ bhr̥śam udvije । yathā māṁ na dahet kruddhas tathājñāpaya māṁ vibho ॥

तेजसा निर्दहेल्लोकान्कम्पयेद्धरणीं पदा । संक्षिपेच्च महामेरुं तूर्णमावर्तयेत्तथा ॥

tejasā nirdahel lokān kampayed dharaṇīṁ padā । saṁkṣipec ca mahāmeruṁ tūrṇam āvartayet tathā ॥

तादृशं तपसा युक्तं प्रदीप्तमिव पावकम् । कथमस्मद्विधा बाला जितेन्द्रियमभिस्पृशेत् ॥

tādr̥śaṁ tapasā yuktaṁ pradīptam iva pāvakam । katham asmadvidhā bālā jitendriyam abhispr̥śet ॥

हुताशनमुखं दीप्तं सूर्यचन्द्राक्षितारकम् । कालजिह्वं सुरश्रेष्ठ कथमस्मद्विधा स्पृशेत् ॥

hutāśanamukhaṁ dīptaṁ sūryacandrākṣitārakam । kālajihvaṁ suraśreṣṭha katham asmadvidhā spr̥śet ॥

यमश्च सोमश्च महर्षयश्च; साध्या विश्वे वालखिल्याश्च सर्वे । एतेऽपि यस्योद्विजन्ते प्रभावा;त्कस्मात्तस्मान्मादृशी नोद्विजेत ॥

yamaś ca somaś ca maharṣayaś ca; sādhyā viśve vālakhilyāś ca sarve । ete ’pi yasyodvijante prabhāvāt; kasmāt tasmān mādr̥śī nodvijeta ॥

त्वयैवमुक्ता च कथं समीप;मृषेर्न गच्छेयमहं सुरेन्द्र । रक्षां तु मे चिन्तय देवराज; यथा त्वदर्थं रक्षिताहं चरेयम् ॥

tvayaivam uktā ca kathaṁ samīpam; r̥ṣer na gaccheyam ahaṁ surendra । rakṣāṁ tu me cintaya devarāja; yathā tvadarthaṁ rakṣitāhaṁ careyam ॥

कामं तु मे मारुतस्तत्र वासः; प्रक्रीडिताया विवृणोतु देव । भवेच्च मे मन्मथस्तत्र कार्ये; सहायभूतस्तव देवप्रसादात् ॥

kāmaṁ tu me mārutas tatra vāsaḥ; prakrīḍitāyā vivr̥ṇotu deva । bhavec ca me manmathas tatra kārye; sahāyabhūtas tava devaprasādāt ॥

वनाच्च वायुः सुरभिः प्रवाये;त्तस्मिन्काले तमृषिं लोभयन्त्याः । तथेत्युक्त्वा विहिते चैव तस्मिं;स्ततो ययौ साश्रमं कौशिकस्य ॥

vanāc ca vāyuḥ surabhiḥ pravāyet; tasmin kāle tam r̥ṣiṁ lobhayantyāḥ । tathety uktvā vihite caiva tasmiṁs; tato yayau sāśramaṁ kauśikasya ॥