Adhyāya 64

वैशंपायन उवाच । ततो मृगसहस्राणि हत्वा विपुलवाहनः । राजा मृगप्रसङ्गेन वनमन्यद्विवेश ह ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tato mr̥gasahasrāṇi hatvā vipulavāhanaḥ । rājā mr̥gaprasaṅgena vanam anyad viveśa ha ॥

एक एवोत्तमबलः क्षुत्पिपासासमन्वितः । स वनस्यान्तमासाद्य महदीरिणमासदत् ॥

eka evottamabalaḥ kṣutpipāsāsamanvitaḥ । sa vanasyāntam āsādya mahad īriṇam āsadat ॥

तच्चाप्यतीत्य नृपतिरुत्तमाश्रमसंयुतम् । मनःप्रह्लादजननं दृष्टिकान्तमतीव च । शीतमारुतसंयुक्तं जगामान्यन्महद्वनम् ॥

tac cāpy atītya nr̥patir uttamāśramasaṁyutam । manaḥprahlādajananaṁ dr̥ṣṭikāntam atīva ca । śītamārutasaṁyuktaṁ jagāmānyan mahad vanam ॥

पुष्पितैः पादपैः कीर्णमतीव सुखशाद्वलम् । विपुलं मधुरारावैर्नादितं विहगैस्तथा ॥

puṣpitaiḥ pādapaiḥ kīrṇam atīva sukhaśādvalam । vipulaṁ madhurārāvair nāditaṁ vihagais tathā ॥

प्रवृद्धविटपैर्वृक्षैः सुखच्छायैः समावृतम् । षट्पदाघूर्णितलतं लक्ष्म्या परमया युतम् ॥

pravr̥ddhaviṭapair vr̥kṣaiḥ sukhacchāyaiḥ samāvr̥tam । ṣaṭpadāghūrṇitalataṁ lakṣmyā paramayā yutam ॥

नापुष्पः पादपः कश्चिन्नाफलो नापि कण्टकी । षट्पदैर्वाप्यनाकीर्णस्तस्मिन्वै काननेऽभवत् ॥

nāpuṣpaḥ pādapaḥ kaś cin nāphalo nāpi kaṇṭakī । ṣaṭpadair vāpy anākīrṇas tasmin vai kānane ’bhavat ॥

विहगैर्नादितं पुष्पैरलंकृतमतीव च । सर्वर्तुकुसुमैर्वृक्षैरतीव सुखशाद्वलम् । मनोरमं महेष्वासो विवेश वनमुत्तमम् ॥

vihagair nāditaṁ puṣpair alaṁkr̥tam atīva ca । sarvartukusumair vr̥kṣair atīva sukhaśādvalam । manoramaṁ maheṣvāso viveśa vanam uttamam ॥

मारुतागलितास्तत्र द्रुमाः कुसुमशालिनः । पुष्पवृष्टिं विचित्रां स्म व्यसृजंस्ते पुनः पुनः ॥

mārutāgalitās tatra drumāḥ kusumaśālinaḥ । puṣpavr̥ṣṭiṁ vicitrāṁ sma vyasr̥jaṁs te punaḥ punaḥ ॥

दिवस्पृशोऽथ संघुष्टाः पक्षिभिर्मधुरस्वरैः । विरेजुः पादपास्तत्र विचित्रकुसुमाम्बराः ॥

divaspr̥śo ’tha saṁghuṣṭāḥ pakṣibhir madhurasvaraiḥ । virejuḥ pādapās tatra vicitrakusumāmbarāḥ ॥

तेषां तत्र प्रवालेषु पुष्पभारावनामिषु । रुवन्ति रावं विहगाः षट्पदैः सहिता मृदु ॥

teṣāṁ tatra pravāleṣu puṣpabhārāvanāmiṣu । ruvanti rāvaṁ vihagāḥ ṣaṭpadaiḥ sahitā mr̥du ॥

तत्र प्रदेशांश्च बहून्कुसुमोत्करमण्डितान् । लतागृहपरिक्षिप्तान्मनसः प्रीतिवर्धनान् । संपश्यन्स महातेजा बभूव मुदितस्तदा ॥

tatra pradeśāṁś ca bahūn kusumotkaramaṇḍitān । latāgr̥haparikṣiptān manasaḥ prītivardhanān । saṁpaśyan sa mahātejā babhūva muditas tadā ॥

परस्पराश्लिष्टशाखैः पादपैः कुसुमाचितैः । अशोभत वनं तत्तैर्महेन्द्रध्वजसंनिभैः ॥

parasparāśliṣṭaśākhaiḥ pādapaiḥ kusumācitaiḥ । aśobhata vanaṁ tat tair mahendradhvajasaṁnibhaiḥ ॥

सुखशीतः सुगन्धी च पुष्परेणुवहोऽनिलः । परिक्रामन्वने वृक्षानुपैतीव रिरंसया ॥

sukhaśītaḥ sugandhī ca puṣpareṇuvaho ’nilaḥ । parikrāman vane vr̥kṣān upaitīva riraṁsayā ॥

एवंगुणसमायुक्तं ददर्श स वनं नृपः । नदीकच्छोद्भवं कान्तमुच्छ्रितध्वजसंनिभम् ॥

evaṁguṇasamāyuktaṁ dadarśa sa vanaṁ nr̥paḥ । nadīkacchodbhavaṁ kāntam ucchritadhvajasaṁnibham ॥

प्रेक्षमाणो वनं तत्तु सुप्रहृष्टविहंगमम् । आश्रमप्रवरं रम्यं ददर्श च मनोरमम् ॥

prekṣamāṇo vanaṁ tat tu suprahr̥ṣṭavihaṁgamam । āśramapravaraṁ ramyaṁ dadarśa ca manoramam ॥

नानावृक्षसमाकीर्णं संप्रज्वलितपावकम् । यतिभिर्वालखिल्यैश्च वृतं मुनिगणान्वितम् ॥

nānāvr̥kṣasamākīrṇaṁ saṁprajvalitapāvakam । yatibhir vālakhilyaiś ca vr̥taṁ munigaṇānvitam ॥

अग्न्यागारैश्च बहुभिः पुष्पसंस्तरसंस्तृतम् । महाकच्छैर्बृहद्भिश्च विभ्राजितमतीव च ॥

agnyāgāraiś ca bahubhiḥ puṣpasaṁstarasaṁstr̥tam । mahākacchair br̥hadbhiś ca vibhrājitam atīva ca ॥

मालिनीमभितो राजन्नदीं पुण्यां सुखोदकाम् । नैकपक्षिगणाकीर्णां तपोवनमनोरमाम् । तत्र व्यालमृगान्सौम्यान्पश्यन्प्रीतिमवाप सः ॥

mālinīm abhito rājan nadīṁ puṇyāṁ sukhodakām । naikapakṣigaṇākīrṇāṁ tapovanamanoramām । tatra vyālamr̥gān saumyān paśyan prītim avāpa saḥ ॥

तं चाप्यतिरथः श्रीमानाश्रमं प्रत्यपद्यत । देवलोकप्रतीकाशं सर्वतः सुमनोहरम् ॥

taṁ cāpy atirathaḥ śrīmān āśramaṁ pratyapadyata । devalokapratīkāśaṁ sarvataḥ sumanoharam ॥

नदीमाश्रमसंश्लिष्टां पुण्यतोयां ददर्श सः । सर्वप्राणभृतां तत्र जननीमिव विष्ठिताम् ॥

nadīm āśramasaṁśliṣṭāṁ puṇyatoyāṁ dadarśa saḥ । sarvaprāṇabhr̥tāṁ tatra jananīm iva viṣṭhitām ॥

सचक्रवाकपुलिनां पुष्पफेनप्रवाहिनीम् । सकिंनरगणावासां वानरर्क्षनिषेविताम् ॥

sacakravākapulināṁ puṣpaphenapravāhinīm । sakiṁnaragaṇāvāsāṁ vānararkṣaniṣevitām ॥

पुण्यस्वाध्यायसंघुष्टां पुलिनैरुपशोभिताम् । मत्तवारणशार्दूलभुजगेन्द्रनिषेविताम् ॥

puṇyasvādhyāyasaṁghuṣṭāṁ pulinair upaśobhitām । mattavāraṇaśārdūlabhujagendraniṣevitām ॥

नदीमाश्रमसंबद्धां दृष्ट्वाश्रमपदं तथा । चकाराभिप्रवेशाय मतिं स नृपतिस्तदा ॥

nadīm āśramasaṁbaddhāṁ dr̥ṣṭvāśramapadaṁ tathā । cakārābhipraveśāya matiṁ sa nr̥patis tadā ॥

अलंकृतं द्वीपवत्या मालिन्या रम्यतीरया । नरनारायणस्थानं गङ्गयेवोपशोभितम् । मत्तबर्हिणसंघुष्टं प्रविवेश महद्वनम् ॥

alaṁkr̥taṁ dvīpavatyā mālinyā ramyatīrayā । naranārāyaṇasthānaṁ gaṅgayevopaśobhitam । mattabarhiṇasaṁghuṣṭaṁ praviveśa mahad vanam ॥

तत्स चैत्ररथप्रख्यं समुपेत्य नरेश्वरः । अतीव गुणसंपन्नमनिर्देश्यं च वर्चसा । महर्षिं काश्यपं द्रष्टुमथ कण्वं तपोधनम् ॥

tat sa caitrarathaprakhyaṁ samupetya nareśvaraḥ । atīva guṇasaṁpannam anirdeśyaṁ ca varcasā । maharṣiṁ kāśyapaṁ draṣṭum atha kaṇvaṁ tapodhanam ॥

रथिनीमश्वसंबाधां पदातिगणसंकुलाम् । अवस्थाप्य वनद्वारि सेनामिदमुवाच सः ॥

rathinīm aśvasaṁbādhāṁ padātigaṇasaṁkulām । avasthāpya vanadvāri senām idam uvāca saḥ ॥

मुनिं विरजसं द्रष्टुं गमिष्यामि तपोधनम् । काश्यपं स्थीयतामत्र यावदागमनं मम ॥

muniṁ virajasaṁ draṣṭuṁ gamiṣyāmi tapodhanam । kāśyapaṁ sthīyatām atra yāvadāgamanaṁ mama ॥

तद्वनं नन्दनप्रख्यमासाद्य मनुजेश्वरः । क्षुत्पिपासे जहौ राजा हर्षं चावाप पुष्कलम् ॥

tad vanaṁ nandanaprakhyam āsādya manujeśvaraḥ । kṣutpipāse jahau rājā harṣaṁ cāvāpa puṣkalam ॥

सामात्यो राजलिङ्गानि सोऽपनीय नराधिपः । पुरोहितसहायश्च जगामाश्रममुत्तमम् । दिदृक्षुस्तत्र तमृषिं तपोराशिमथाव्ययम् ॥

sāmātyo rājaliṅgāni so ’panīya narādhipaḥ । purohitasahāyaś ca jagāmāśramam uttamam । didr̥kṣus tatra tam r̥ṣiṁ taporāśim athāvyayam ॥

ब्रह्मलोकप्रतीकाशमाश्रमं सोऽभिवीक्ष्य च । षट्पदोद्गीतसंघुष्टं नानाद्विजगणायुतम् ॥

brahmalokapratīkāśam āśramaṁ so ’bhivīkṣya ca । ṣaṭpadodgītasaṁghuṣṭaṁ nānādvijagaṇāyutam ॥

ऋचो बह्वृचमुख्यैश्च प्रेर्यमाणाः पदक्रमैः । शुश्राव मनुजव्याघ्रो विततेष्विह कर्मसु ॥

r̥co bahvr̥camukhyaiś ca preryamāṇāḥ padakramaiḥ । śuśrāva manujavyāghro vitateṣv iha karmasu ॥

यज्ञविद्याङ्गविद्भिश्च क्रमद्भिश्च क्रमानपि । अमितात्मभिः सुनियतैः शुशुभे स तदाश्रमः ॥

yajñavidyāṅgavidbhiś ca kramadbhiś ca kramān api । amitātmabhiḥ suniyataiḥ śuśubhe sa tadāśramaḥ ॥

अथर्ववेदप्रवराः पूगयाज्ञिक संमताः । संहितामीरयन्ति स्म पदक्रमयुतां तु ते ॥

atharvavedapravarāḥ pūgayājñika saṁmatāḥ । saṁhitām īrayanti sma padakramayutāṁ tu te ॥

शब्दसंस्कारसंयुक्तं ब्रुवद्भिश्चापरैर्द्विजैः । नादितः स बभौ श्रीमान्ब्रह्मलोक इवाश्रमः ॥

śabdasaṁskārasaṁyuktaṁ bruvadbhiś cāparair dvijaiḥ । nāditaḥ sa babhau śrīmān brahmaloka ivāśramaḥ ॥

यज्ञसंस्कारविद्भिश्च क्रमशिक्षा विशारदैः । न्यायतत्त्वार्थविज्ञानसंपन्नैर्वेदपारगैः ॥

yajñasaṁskāravidbhiś ca kramaśikṣā viśāradaiḥ । nyāyatattvārthavijñānasaṁpannair vedapāragaiḥ ॥

नानावाक्यसमाहारसमवायविशारदैः । विशेषकार्यविद्भिश्च मोक्षधर्मपरायणैः ॥

nānāvākyasamāhārasamavāyaviśāradaiḥ । viśeṣakāryavidbhiś ca mokṣadharmaparāyaṇaiḥ ॥

स्थापनाक्षेपसिद्धान्तपरमार्थज्ञतां गतैः । लोकायतिकमुख्यैश्च समन्तादनुनादितम् ॥

sthāpanākṣepasiddhāntaparamārthajñatāṁ gataiḥ । lokāyatikamukhyaiś ca samantād anunāditam ॥

तत्र तत्र च विप्रेन्द्रान्नियतान्संशितव्रतान् । जपहोमपरान्सिद्धान्ददर्श परवीरहा ॥

tatra tatra ca viprendrān niyatān saṁśitavratān । japahomaparān siddhān dadarśa paravīrahā ॥

आसनानि विचित्राणि पुष्पवन्ति महीपतिः । प्रयत्नोपहितानि स्म दृष्ट्वा विस्मयमागमत् ॥

āsanāni vicitrāṇi puṣpavanti mahīpatiḥ । prayatnopahitāni sma dr̥ṣṭvā vismayam āgamat ॥

देवतायतनानां च पूजां प्रेक्ष्य कृतां द्विजैः । ब्रह्मलोकस्थमात्मानं मेने स नृपसत्तमः ॥

devatāyatanānāṁ ca pūjāṁ prekṣya kr̥tāṁ dvijaiḥ । brahmalokastham ātmānaṁ mene sa nr̥pasattamaḥ ॥

स काश्यपतपोगुप्तमाश्रमप्रवरं शुभम् । नातृप्यत्प्रेक्षमाणो वै तपोधनगणैर्युतम् ॥

sa kāśyapatapoguptam āśramapravaraṁ śubham । nātr̥pyat prekṣamāṇo vai tapodhanagaṇair yutam ॥

स काश्यपस्यायतनं महाव्रतै;र्वृतं समन्तादृषिभिस्तपोधनैः । विवेश सामात्यपुरोहितोऽरिहा; विविक्तमत्यर्थमनोहरं शिवम् ॥

sa kāśyapasyāyatanaṁ mahāvratair; vr̥taṁ samantād r̥ṣibhis tapodhanaiḥ । viveśa sāmātyapurohito ’rihā; viviktam atyarthamanoharaṁ śivam ॥