Adhyāya 56

जनमेजय उवाच । कथितं वै समासेन त्वया सर्वं द्विजोत्तम । महाभारतमाख्यानं कुरूणां चरितं महत् ॥

janamejaya uvāca । kathitaṁ vai samāsena tvayā sarvaṁ dvijottama । mahābhāratam ākhyānaṁ kurūṇāṁ caritaṁ mahat ॥

कथां त्वनघ चित्रार्थामिमां कथयति त्वयि । विस्तरश्रवणे जातं कौतूहलमतीव मे ॥

kathāṁ tv anagha citrārthām imāṁ kathayati tvayi । vistaraśravaṇe jātaṁ kautūhalam atīva me ॥

स भवान्विस्तरेणेमां पुनराख्यातुमर्हति । न हि तृप्यामि पूर्वेषां शृण्वानश्चरितं महत् ॥

sa bhavān vistareṇemāṁ punar ākhyātum arhati । na hi tr̥pyāmi pūrveṣāṁ śr̥ṇvānaś caritaṁ mahat ॥

न तत्कारणमल्पं हि धर्मज्ञा यत्र पाण्डवाः । अवध्यान्सर्वशो जघ्नुः प्रशस्यन्ते च मानवैः ॥

na tat kāraṇam alpaṁ hi dharmajñā yatra pāṇḍavāḥ । avadhyān sarvaśo jaghnuḥ praśasyante ca mānavaiḥ ॥

किमर्थं ते नरव्याघ्राः शक्ताः सन्तो ह्यनागसः । प्रयुज्यमानान्संक्लेशान्क्षान्तवन्तो दुरात्मनाम् ॥

kimarthaṁ te naravyāghrāḥ śaktāḥ santo hy anāgasaḥ । prayujyamānān saṁkleśān kṣāntavanto durātmanām ॥

कथं नागायुतप्राणो बाहुशाली वृकोदरः । परिक्लिश्यन्नपि क्रोधं धृतवान्वै द्विजोत्तम ॥

kathaṁ nāgāyutaprāṇo bāhuśālī vr̥kodaraḥ । parikliśyann api krodhaṁ dhr̥tavān vai dvijottama ॥

कथं सा द्रौपदी कृष्णा क्लिश्यमाना दुरात्मभिः । शक्ता सती धार्तराष्ट्रान्नादहद्घोरचक्षुषा ॥

kathaṁ sā draupadī kr̥ṣṇā kliśyamānā durātmabhiḥ । śaktā satī dhārtarāṣṭrān nādahad ghoracakṣuṣā ॥

कथं व्यतिक्रमन्द्यूते पार्थौ माद्रीसुतौ तथा । अनुव्रजन्नरव्याघ्रं वञ्च्यमानं दुरात्मभिः ॥

kathaṁ vyatikraman dyūte pārthau mādrīsutau tathā । anuvrajan naravyāghraṁ vañcyamānaṁ durātmabhiḥ ॥

कथं धर्मभृतां श्रेष्ठः सुतो धर्मस्य धर्मवित् । अनर्हः परमं क्लेशं सोढवान्स युधिष्ठिरः ॥

kathaṁ dharmabhr̥tāṁ śreṣṭhaḥ suto dharmasya dharmavit । anarhaḥ paramaṁ kleśaṁ soḍhavān sa yudhiṣṭhiraḥ ॥

कथं च बहुलाः सेनाः पाण्डवः कृष्णसारथिः । अस्यन्नेकोऽनयत्सर्वाः पितृलोकं धनंजयः ॥

kathaṁ ca bahulāḥ senāḥ pāṇḍavaḥ kr̥ṣṇasārathiḥ । asyann eko ’nayat sarvāḥ pitr̥lokaṁ dhanaṁjayaḥ ॥

एतदाचक्ष्व मे सर्वं यथावृत्तं तपोधन । यद्यच्च कृतवन्तस्ते तत्र तत्र महारथाः ॥

etad ācakṣva me sarvaṁ yathāvr̥ttaṁ tapodhana । yad yac ca kr̥tavantas te tatra tatra mahārathāḥ ॥

वैशंपायन उवाच । महर्षेः सर्वलोकेषु पूजितस्य महात्मनः । प्रवक्ष्यामि मतं कृत्स्नं व्यासस्यामिततेजसः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । maharṣeḥ sarvalokeṣu pūjitasya mahātmanaḥ । pravakṣyāmi mataṁ kr̥tsnaṁ vyāsasyāmitatejasaḥ ॥

इदं शतसहस्रं हि श्लोकानां पुण्यकर्मणाम् । सत्यवत्यात्मजेनेह व्याख्यातममितौजसा ॥

idaṁ śatasahasraṁ hi ślokānāṁ puṇyakarmaṇām । satyavatyātmajeneha vyākhyātam amitaujasā ॥

य इदं श्रावयेद्विद्वान्यश्चेदं शृणुयान्नरः । ते ब्रह्मणः स्थानमेत्य प्राप्नुयुर्देवतुल्यताम् ॥

ya idaṁ śrāvayed vidvān yaś cedaṁ śr̥ṇuyān naraḥ । te brahmaṇaḥ sthānam etya prāpnuyur devatulyatām ॥

इदं हि वेदैः समितं पवित्रमपि चोत्तमम् । श्राव्याणामुत्तमं चेदं पुराणमृषिसंस्तुतम् ॥

idaṁ hi vedaiḥ samitaṁ pavitram api cottamam । śrāvyāṇām uttamaṁ cedaṁ purāṇam r̥ṣisaṁstutam ॥

अस्मिन्नर्थश्च धर्मश्च निखिलेनोपदिश्यते । इतिहासे महापुण्ये बुद्धिश्च परिनैष्ठिकी ॥

asminn arthaś ca dharmaś ca nikhilenopadiśyate । itihāse mahāpuṇye buddhiś ca parinaiṣṭhikī ॥

अक्षुद्रान्दानशीलांश्च सत्यशीलाननास्तिकान् । कार्ष्णं वेदमिमं विद्वाञ्श्रावयित्वार्थमश्नुते ॥

akṣudrān dānaśīlāṁś ca satyaśīlān anāstikān । kārṣṇaṁ vedam imaṁ vidvāñ śrāvayitvārtham aśnute ॥

भ्रूणहत्याकृतं चापि पापं जह्यादसंशयम् । इतिहासमिमं श्रुत्वा पुरुषोऽपि सुदारुणः ॥

bhrūṇahatyākr̥taṁ cāpi pāpaṁ jahyād asaṁśayam । itihāsam imaṁ śrutvā puruṣo ’pi sudāruṇaḥ ॥

जयो नामेतिहासोऽयं श्रोतव्यो विजिगीषुणा । महीं विजयते सर्वां शत्रूंश्चापि पराजयेत् ॥

jayo nāmetihāso ’yaṁ śrotavyo vijigīṣuṇā । mahīṁ vijayate sarvāṁ śatrūṁś cāpi parājayet ॥

इदं पुंसवनं श्रेष्ठमिदं स्वस्त्ययनं महत् । महिषीयुवराजाभ्यां श्रोतव्यं बहुशस्तथा ॥

idaṁ puṁsavanaṁ śreṣṭham idaṁ svastyayanaṁ mahat । mahiṣīyuvarājābhyāṁ śrotavyaṁ bahuśas tathā ॥

अर्थशास्त्रमिदं पुण्यं धर्मशास्त्रमिदं परम् । मोक्षशास्त्रमिदं प्रोक्तं व्यासेनामितबुद्धिना ॥

arthaśāstram idaṁ puṇyaṁ dharmaśāstram idaṁ param । mokṣaśāstram idaṁ proktaṁ vyāsenāmitabuddhinā ॥

संप्रत्याचक्षते चैव आख्यास्यन्ति तथापरे । पुत्राः शुश्रूषवः सन्ति प्रेष्याश्च प्रियकारिणः ॥

saṁpraty ācakṣate caiva ākhyāsyanti tathāpare । putrāḥ śuśrūṣavaḥ santi preṣyāś ca priyakāriṇaḥ ॥

शरीरेण कृतं पापं वाचा च मनसैव च । सर्वं तत्त्यजति क्षिप्रमिदं शृण्वन्नरः सदा ॥

śarīreṇa kr̥taṁ pāpaṁ vācā ca manasaiva ca । sarvaṁ tat tyajati kṣipram idaṁ śr̥ṇvan naraḥ sadā ॥

भारतानां महज्जन्म शृण्वतामनसूयताम् । नास्ति व्याधिभयं तेषां परलोकभयं कुतः ॥

bhāratānāṁ mahaj janma śr̥ṇvatām anasūyatām । nāsti vyādhibhayaṁ teṣāṁ paralokabhayaṁ kutaḥ ॥

धन्यं यशस्यमायुष्यं स्वर्ग्यं पुण्यं तथैव च । कृष्णद्वैपायनेनेदं कृतं पुण्यचिकीर्षुणा ॥

dhanyaṁ yaśasyam āyuṣyaṁ svargyaṁ puṇyaṁ tathaiva ca । kr̥ṣṇadvaipāyanenedaṁ kr̥taṁ puṇyacikīrṣuṇā ॥

कीर्तिं प्रथयता लोके पाण्डवानां महात्मनाम् । अन्येषां क्षत्रियाणां च भूरिद्रविणतेजसाम् ॥

kīrtiṁ prathayatā loke pāṇḍavānāṁ mahātmanām । anyeṣāṁ kṣatriyāṇāṁ ca bhūridraviṇatejasām ॥

यथा समुद्रो भगवान्यथा च हिमवान्गिरिः । ख्यातावुभौ रत्ननिधी तथा भारतमुच्यते ॥

yathā samudro bhagavān yathā ca himavān giriḥ । khyātāv ubhau ratnanidhī tathā bhāratam ucyate ॥

य इदं श्रावयेद्विद्वान्ब्राह्मणानिह पर्वसु । धूतपाप्मा जितस्वर्गो ब्रह्मभूयं स गच्छति ॥

ya idaṁ śrāvayed vidvān brāhmaṇān iha parvasu । dhūtapāpmā jitasvargo brahmabhūyaṁ sa gacchati ॥

यश्चेदं श्रावयेच्छ्राद्धे ब्राह्मणान्पादमन्ततः । अक्षय्यं तस्य तच्छ्राद्धमुपतिष्ठेत्पितॄनपि ॥

yaś cedaṁ śrāvayec chrāddhe brāhmaṇān pādam antataḥ । akṣayyaṁ tasya tac chrāddham upatiṣṭhet pitr̥̄n api ॥

अह्ना यदेनश्चाज्ञानात्प्रकरोति नरश्चरन् । तन्महाभारताख्यानं श्रुत्वैव प्रविलीयते ॥

ahnā yad enaś cājñānāt prakaroti naraś caran । tan mahābhāratākhyānaṁ śrutvaiva pravilīyate ॥

भारतानां महज्जन्म महाभारतमुच्यते । निरुक्तमस्य यो वेद सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥

bhāratānāṁ mahaj janma mahābhāratam ucyate । niruktam asya yo veda sarvapāpaiḥ pramucyate ॥

त्रिभिर्वर्षैः सदोत्थायी कृष्णद्वैपायनो मुनिः । महाभारतमाख्यानं कृतवानिदमुत्तमम् ॥

tribhir varṣaiḥ sadotthāyī kr̥ṣṇadvaipāyano muniḥ । mahābhāratam ākhyānaṁ kr̥tavān idam uttamam ॥

धर्मे चार्थे च कामे च मोक्षे च भरतर्षभ । यदिहास्ति तदन्यत्र यन्नेहास्ति न तत्क्वचित् ॥

dharme cārthe ca kāme ca mokṣe ca bharatarṣabha । yad ihāsti tad anyatra yan nehāsti na tat kva cit ॥