Adhyāya 55

वैशंपायन उवाच । गुरवे प्राङ्नमस्कृत्य मनोबुद्धिसमाधिभिः । संपूज्य च द्विजान्सर्वांस्तथान्यान्विदुषो जनान् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । gurave prāṅ namaskr̥tya manobuddhisamādhibhiḥ । saṁpūjya ca dvijān sarvāṁs tathānyān viduṣo janān ॥

महर्षेः सर्वलोकेषु विश्रुतस्यास्य धीमतः । प्रवक्ष्यामि मतं कृत्स्नं व्यासस्यामिततेजसः ॥

maharṣeḥ sarvalokeṣu viśrutasyāsya dhīmataḥ । pravakṣyāmi mataṁ kr̥tsnaṁ vyāsasyāmitatejasaḥ ॥

श्रोतुं पात्रं च राजंस्त्वं प्राप्येमां भारतीं कथाम् । गुरोर्वक्तुं परिस्पन्दो मुदा प्रोत्साहतीव माम् ॥

śrotuṁ pātraṁ ca rājaṁs tvaṁ prāpyemāṁ bhāratīṁ kathām । guror vaktuṁ parispando mudā protsāhatīva mām ॥

शृणु राजन्यथा भेदः कुरुपाण्डवयोरभूत् । राज्यार्थे द्यूतसंभूतो वनवासस्तथैव च ॥

śr̥ṇu rājan yathā bhedaḥ kurupāṇḍavayor abhūt । rājyārthe dyūtasaṁbhūto vanavāsas tathaiva ca ॥

यथा च युद्धमभवत्पृथिवीक्षयकारकम् । तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि पृच्छते भरतर्षभ ॥

yathā ca yuddham abhavat pr̥thivīkṣayakārakam । tat te ’haṁ saṁpravakṣyāmi pr̥cchate bharatarṣabha ॥

मृते पितरि ते वीरा वनादेत्य स्वमन्दिरम् । नचिरादिव विद्वांसो वेदे धनुषि चाभवन् ॥

mr̥te pitari te vīrā vanād etya svamandiram । nacirād iva vidvāṁso vede dhanuṣi cābhavan ॥

तांस्तथा रूपवीर्यौजःसंपन्नान्पौरसंमतान् । नामृष्यन्कुरवो दृष्ट्वा पाण्डवाञ्श्रीयशोभृतः ॥

tāṁs tathā rūpavīryaujaḥsaṁpannān paurasaṁmatān । nāmr̥ṣyan kuravo dr̥ṣṭvā pāṇḍavāñ śrīyaśobhr̥taḥ ॥

ततो दुर्योधनः क्रूरः कर्णश्च सहसौबलः । तेषां निग्रहनिर्वासान्विविधांस्ते समाचरन् ॥

tato duryodhanaḥ krūraḥ karṇaś ca sahasaubalaḥ । teṣāṁ nigrahanirvāsān vividhāṁs te samācaran ॥

ददावथ विषं पापो भीमाय धृतराष्ट्रजः । जरयामास तद्वीरः सहान्नेन वृकोदरः ॥

dadāv atha viṣaṁ pāpo bhīmāya dhr̥tarāṣṭrajaḥ । jarayām āsa tad vīraḥ sahānnena vr̥kodaraḥ ॥

प्रमाणकोट्यां संसुप्तं पुनर्बद्ध्वा वृकोदरम् । तोयेषु भीमं गङ्गायाः प्रक्षिप्य पुरमाव्रजत् ॥

pramāṇakoṭyāṁ saṁsuptaṁ punar baddhvā vr̥kodaram । toyeṣu bhīmaṁ gaṅgāyāḥ prakṣipya puram āvrajat ॥

यदा प्रबुद्धः कौन्तेयस्तदा संछिद्य बन्धनम् । उदतिष्ठन्महाराज भीमसेनो गतव्यथः ॥

yadā prabuddhaḥ kaunteyas tadā saṁchidya bandhanam । udatiṣṭhan mahārāja bhīmaseno gatavyathaḥ ॥

आशीविषैः कृष्णसर्पैः सुप्तं चैनमदंशयत् । सर्वेष्वेवाङ्गदेशेषु न ममार च शत्रुहा ॥

āśīviṣaiḥ kr̥ṣṇasarpaiḥ suptaṁ cainam adaṁśayat । sarveṣv evāṅgadeśeṣu na mamāra ca śatruhā ॥

तेषां तु विप्रकारेषु तेषु तेषु महामतिः । मोक्षणे प्रतिघाते च विदुरोऽवहितोऽभवत् ॥

teṣāṁ tu viprakāreṣu teṣu teṣu mahāmatiḥ । mokṣaṇe pratighāte ca viduro ’vahito ’bhavat ॥

स्वर्गस्थो जीवलोकस्य यथा शक्रः सुखावहः । पाण्डवानां तथा नित्यं विदुरोऽपि सुखावहः ॥

svargastho jīvalokasya yathā śakraḥ sukhāvahaḥ । pāṇḍavānāṁ tathā nityaṁ viduro ’pi sukhāvahaḥ ॥

यदा तु विविधोपायैः संवृतैर्विवृतैरपि । नाशक्नोद्विनिहन्तुं तान्दैवभाव्यर्थरक्षितान् ॥

yadā tu vividhopāyaiḥ saṁvr̥tair vivr̥tair api । nāśaknod vinihantuṁ tān daivabhāvyartharakṣitān ॥

ततः संमन्त्र्य सचिवैर्वृषदुःशासनादिभिः । धृतराष्ट्रमनुज्ञाप्य जातुषं गृहमादिशत् ॥

tataḥ saṁmantrya sacivair vr̥ṣaduḥśāsanādibhiḥ । dhr̥tarāṣṭram anujñāpya jātuṣaṁ gr̥ham ādiśat ॥

तत्र तान्वासयामास पाण्डवानमितौजसः । अदाहयच्च विस्रब्धान्पावकेन पुनस्तदा ॥

tatra tān vāsayām āsa pāṇḍavān amitaujasaḥ । adāhayac ca visrabdhān pāvakena punas tadā ॥

विदुरस्यैव वचनात्खनित्री विहिता ततः । मोक्षयामास योगेन ते मुक्ताः प्राद्रवन्भयात् ॥

vidurasyaiva vacanāt khanitrī vihitā tataḥ । mokṣayām āsa yogena te muktāḥ prādravan bhayāt ॥

ततो महावने घोरे हिडिम्बं नाम राक्षसम् । भीमसेनोऽवधीत्क्रुद्धो भुवि भीमपराक्रमः ॥

tato mahāvane ghore hiḍimbaṁ nāma rākṣasam । bhīmaseno ’vadhīt kruddho bhuvi bhīmaparākramaḥ ॥

अथ संधाय ते वीरा एकचक्रां व्रजंस्तदा । ब्रह्मरूपधरा भूत्वा मात्रा सह परंतपाः ॥

atha saṁdhāya te vīrā ekacakrāṁ vrajaṁs tadā । brahmarūpadharā bhūtvā mātrā saha paraṁtapāḥ ॥

तत्र ते ब्राह्मणार्थाय बकं हत्वा महाबलम् । ब्राह्मणैः सहिता जग्मुः पाञ्चालानां पुरं ततः ॥

tatra te brāhmaṇārthāya bakaṁ hatvā mahābalam । brāhmaṇaiḥ sahitā jagmuḥ pāñcālānāṁ puraṁ tataḥ ॥

ते तत्र द्रौपदीं लब्ध्वा परिसंवत्सरोषिताः । विदिता हास्तिनपुरं प्रत्याजग्मुररिंदमाः ॥

te tatra draupadīṁ labdhvā parisaṁvatsaroṣitāḥ । viditā hāstinapuraṁ pratyājagmur ariṁdamāḥ ॥

त उक्ता धृतराष्ट्रेण राज्ञा शांतनवेन च । भ्रातृभिर्विग्रहस्तात कथं वो न भवेदिति । अस्माभिः खाण्डवप्रस्थे युष्मद्वासोऽनुचिन्तितः ॥

ta uktā dhr̥tarāṣṭreṇa rājñā śāṁtanavena ca । bhrātr̥bhir vigrahas tāta kathaṁ vo na bhaved iti । asmābhiḥ khāṇḍavaprasthe yuṣmadvāso ’nucintitaḥ ॥

तस्माज्जनपदोपेतं सुविभक्तमहापथम् । वासाय खाण्डवप्रस्थं व्रजध्वं गतमन्यवः ॥

tasmāj janapadopetaṁ suvibhaktamahāpatham । vāsāya khāṇḍavaprasthaṁ vrajadhvaṁ gatamanyavaḥ ॥

तयोस्ते वचनाज्जग्मुः सह सर्वैः सुहृज्जनैः । नगरं खाण्डवप्रस्थं रत्नान्यादाय सर्वशः ॥

tayos te vacanāj jagmuḥ saha sarvaiḥ suhr̥jjanaiḥ । nagaraṁ khāṇḍavaprasthaṁ ratnāny ādāya sarvaśaḥ ॥

तत्र ते न्यवसन्राजन्संवत्सरगणान्बहून् । वशे शस्त्रप्रतापेन कुर्वन्तोऽन्यान्महीक्षितः ॥

tatra te nyavasan rājan saṁvatsaragaṇān bahūn । vaśe śastrapratāpena kurvanto ’nyān mahīkṣitaḥ ॥

एवं धर्मप्रधानास्ते सत्यव्रतपरायणाः । अप्रमत्तोत्थिताः क्षान्ताः प्रतपन्तोऽहितांस्तदा ॥

evaṁ dharmapradhānās te satyavrataparāyaṇāḥ । apramattotthitāḥ kṣāntāḥ pratapanto ’hitāṁs tadā ॥

अजयद्भीमसेनस्तु दिशं प्राचीं महाबलः । उदीचीमर्जुनो वीरः प्रतीचीं नकुलस्तथा ॥

ajayad bhīmasenas tu diśaṁ prācīṁ mahābalaḥ । udīcīm arjuno vīraḥ pratīcīṁ nakulas tathā ॥

दक्षिणां सहदेवस्तु विजिग्ये परवीरहा । एवं चक्रुरिमां सर्वे वशे कृत्स्नां वसुंधराम् ॥

dakṣiṇāṁ sahadevas tu vijigye paravīrahā । evaṁ cakrur imāṁ sarve vaśe kr̥tsnāṁ vasuṁdharām ॥

पञ्चभिः सूर्यसंकाशैः सूर्येण च विराजता । षट्सूर्येवाबभौ पृथ्वी पाण्डवैः सत्यविक्रमैः ॥

pañcabhiḥ sūryasaṁkāśaiḥ sūryeṇa ca virājatā । ṣaṭsūryevābabhau pr̥thvī pāṇḍavaiḥ satyavikramaiḥ ॥

ततो निमित्ते कस्मिंश्चिद्धर्मराजो युधिष्ठिरः । वनं प्रस्थापयामास भ्रातरं वै धनंजयम् ॥

tato nimitte kasmiṁś cid dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ । vanaṁ prasthāpayām āsa bhrātaraṁ vai dhanaṁjayam ॥

स वै संवत्सरं पूर्णं मासं चैकं वनेऽवसत् । ततोऽगच्छद्धृषीकेशं द्वारवत्यां कदाचन ॥

sa vai saṁvatsaraṁ pūrṇaṁ māsaṁ caikaṁ vane ’vasat । tato ’gacchad dhr̥ṣīkeśaṁ dvāravatyāṁ kadā cana ॥

लब्धवांस्तत्र बीभत्सुर्भार्यां राजीवलोचनाम् । अनुजां वासुदेवस्य सुभद्रां भद्रभाषिणीम् ॥

labdhavāṁs tatra bībhatsur bhāryāṁ rājīvalocanām । anujāṁ vāsudevasya subhadrāṁ bhadrabhāṣiṇīm ॥

सा शचीव महेन्द्रेण श्रीः कृष्णेनेव संगता । सुभद्रा युयुजे प्रीता पाण्डवेनार्जुनेन ह ॥

sā śacīva mahendreṇa śrīḥ kr̥ṣṇeneva saṁgatā । subhadrā yuyuje prītā pāṇḍavenārjunena ha ॥

अतर्पयच्च कौन्तेयः खाण्डवे हव्यवाहनम् । बीभत्सुर्वासुदेवेन सहितो नृपसत्तम ॥

atarpayac ca kaunteyaḥ khāṇḍave havyavāhanam । bībhatsur vāsudevena sahito nr̥pasattama ॥

नातिभारो हि पार्थस्य केशवेनाभवत्सह । व्यवसायसहायस्य विष्णोः शत्रुवधेष्विव ॥

nātibhāro hi pārthasya keśavenābhavat saha । vyavasāyasahāyasya viṣṇoḥ śatruvadheṣv iva ॥

पार्थायाग्निर्ददौ चापि गाण्डीवं धनुरुत्तमम् । इषुधी चाक्षयैर्बाणै रथं च कपिलक्षणम् ॥

pārthāyāgnir dadau cāpi gāṇḍīvaṁ dhanur uttamam । iṣudhī cākṣayair bāṇai rathaṁ ca kapilakṣaṇam ॥

मोक्षयामास बीभत्सुर्मयं तत्र महासुरम् । स चकार सभां दिव्यां सर्वरत्नसमाचिताम् ॥

mokṣayām āsa bībhatsur mayaṁ tatra mahāsuram । sa cakāra sabhāṁ divyāṁ sarvaratnasamācitām ॥

तस्यां दुर्योधनो मन्दो लोभं चक्रे सुदुर्मतिः । ततोऽक्षैर्वञ्चयित्वा च सौबलेन युधिष्ठिरम् ॥

tasyāṁ duryodhano mando lobhaṁ cakre sudurmatiḥ । tato ’kṣair vañcayitvā ca saubalena yudhiṣṭhiram ॥

वनं प्रस्थापयामास सप्त वर्षाणि पञ्च च । अज्ञातमेकं राष्ट्रे च तथा वर्षं त्रयोदशम् ॥

vanaṁ prasthāpayām āsa sapta varṣāṇi pañca ca । ajñātam ekaṁ rāṣṭre ca tathā varṣaṁ trayodaśam ॥

ततश्चतुर्दशे वर्षे याचमानाः स्वकं वसु । नालभन्त महाराज ततो युद्धमवर्तत ॥

tataś caturdaśe varṣe yācamānāḥ svakaṁ vasu । nālabhanta mahārāja tato yuddham avartata ॥

ततस्ते सर्वमुत्साद्य हत्वा दुर्योधनं नृपम् । राज्यं विद्रुतभूयिष्ठं प्रत्यपद्यन्त पाण्डवाः ॥

tatas te sarvam utsādya hatvā duryodhanaṁ nr̥pam । rājyaṁ vidrutabhūyiṣṭhaṁ pratyapadyanta pāṇḍavāḥ ॥

एवमेतत्पुरावृत्तं तेषामक्लिष्टकर्मणाम् । भेदो राज्यविनाशश्च जयश्च जयतां वर ॥

evam etat purāvr̥ttaṁ teṣām akliṣṭakarmaṇām । bhedo rājyavināśaś ca jayaś ca jayatāṁ vara ॥