Adhyāya 44

सूत उवाच । गतमात्रं तु भर्तारं जरत्कारुरवेदयत् । भ्रातुस्त्वरितमागम्य यथातथ्यं तपोधन ॥

sūta uvāca । gatamātraṁ tu bhartāraṁ jaratkārur avedayat । bhrātus tvaritam āgamya yathātathyaṁ tapodhana ॥

ततः स भुजगश्रेष्ठः श्रुत्वा सुमहदप्रियम् । उवाच भगिनीं दीनां तदा दीनतरः स्वयम् ॥

tataḥ sa bhujagaśreṣṭhaḥ śrutvā sumahad apriyam । uvāca bhaginīṁ dīnāṁ tadā dīnataraḥ svayam ॥

जानासि भद्रे यत्कार्यं प्रदाने कारणं च यत् । पन्नगानां हितार्थाय पुत्रस्ते स्यात्ततो यदि ॥

jānāsi bhadre yat kāryaṁ pradāne kāraṇaṁ ca yat । pannagānāṁ hitārthāya putras te syāt tato yadi ॥

स सर्पसत्रात्किल नो मोक्षयिष्यति वीर्यवान् । एवं पितामहः पूर्वमुक्तवान्मां सुरैः सह ॥

sa sarpasatrāt kila no mokṣayiṣyati vīryavān । evaṁ pitāmahaḥ pūrvam uktavān māṁ suraiḥ saha ॥

अप्यस्ति गर्भः सुभगे तस्मात्ते मुनिसत्तमात् । न चेच्छाम्यफलं तस्य दारकर्म मनीषिणः ॥

apy asti garbhaḥ subhage tasmāt te munisattamāt । na cecchāmy aphalaṁ tasya dārakarma manīṣiṇaḥ ॥

कामं च मम न न्याय्यं प्रष्टुं त्वां कार्यमीदृशम् । किं तु कार्यगरीयस्त्वात्ततस्त्वाहमचूचुदम् ॥

kāmaṁ ca mama na nyāyyaṁ praṣṭuṁ tvāṁ kāryam īdr̥śam । kiṁ tu kāryagarīyastvāt tatas tvāham acūcudam ॥

दुर्वासतां विदित्वा च भर्तुस्तेऽतितपस्विनः । नैनमन्वागमिष्यामि कदाचिद्धि शपेत्स माम् ॥

durvāsatāṁ viditvā ca bhartus te ’titapasvinaḥ । nainam anvāgamiṣyāmi kadā cid dhi śapet sa mām ॥

आचक्ष्व भद्रे भर्तुस्त्वं सर्वमेव विचेष्टितम् । शल्यमुद्धर मे घोरं भद्रे हृदि चिरस्थितम् ॥

ācakṣva bhadre bhartus tvaṁ sarvam eva viceṣṭitam । śalyam uddhara me ghoraṁ bhadre hr̥di cirasthitam ॥

जरत्कारुस्ततो वाक्यमित्युक्ता प्रत्यभाषत । आश्वासयन्ती संतप्तं वासुकिं पन्नगेश्वरम् ॥

jaratkārus tato vākyam ity uktā pratyabhāṣata । āśvāsayantī saṁtaptaṁ vāsukiṁ pannageśvaram ॥

पृष्टो मयापत्यहेतोः स महात्मा महातपाः । अस्तीत्युदरमुद्दिश्य ममेदं गतवांश्च सः ॥

pr̥ṣṭo mayāpatyahetoḥ sa mahātmā mahātapāḥ । astīty udaram uddiśya mamedaṁ gatavāṁś ca saḥ ॥

स्वैरेष्वपि न तेनाहं स्मरामि वितथं क्वचित् । उक्तपूर्वं कुतो राजन्सांपराये स वक्ष्यति ॥

svaireṣv api na tenāhaṁ smarāmi vitathaṁ kva cit । uktapūrvaṁ kuto rājan sāṁparāye sa vakṣyati ॥

न संतापस्त्वया कार्यः कार्यं प्रति भुजंगमे । उत्पत्स्यति हि ते पुत्रो ज्वलनार्कसमद्युतिः ॥

na saṁtāpas tvayā kāryaḥ kāryaṁ prati bhujaṁgame । utpatsyati hi te putro jvalanārkasamadyutiḥ ॥

इत्युक्त्वा हि स मां भ्रातर्गतो भर्ता तपोवनम् । तस्माद्व्येतु परं दुःखं तवेदं मनसि स्थितम् ॥

ity uktvā hi sa māṁ bhrātar gato bhartā tapovanam । tasmād vyetu paraṁ duḥkhaṁ tavedaṁ manasi sthitam ॥

एतच्छ्रुत्वा स नागेन्द्रो वासुकिः परया मुदा । एवमस्त्विति तद्वाक्यं भगिन्याः प्रत्यगृह्णत ॥

etac chrutvā sa nāgendro vāsukiḥ parayā mudā । evam astv iti tad vākyaṁ bhaginyāḥ pratyagr̥hṇata ॥

सान्त्वमानार्थदानैश्च पूजया चानुरूपया । सोदर्यां पूजयामास स्वसारं पन्नगोत्तमः ॥

sāntvamānārthadānaiś ca pūjayā cānurūpayā । sodaryāṁ pūjayām āsa svasāraṁ pannagottamaḥ ॥

ततः स ववृधे गर्भो महातेजा रविप्रभः । यथा सोमो द्विजश्रेष्ठ शुक्लपक्षोदितो दिवि ॥

tataḥ sa vavr̥dhe garbho mahātejā raviprabhaḥ । yathā somo dvijaśreṣṭha śuklapakṣodito divi ॥

यथाकालं तु सा ब्रह्मन्प्रजज्ञे भुजगस्वसा । कुमारं देवगर्भाभं पितृमातृभयापहम् ॥

yathākālaṁ tu sā brahman prajajñe bhujagasvasā । kumāraṁ devagarbhābhaṁ pitr̥mātr̥bhayāpaham ॥

ववृधे स च तत्रैव नागराजनिवेशने । वेदांश्चाधिजगे साङ्गान्भार्गवाच्च्यवनात्मजात् ॥

vavr̥dhe sa ca tatraiva nāgarājaniveśane । vedāṁś cādhijage sāṅgān bhārgavāc cyavanātmajāt ॥

चरितव्रतो बाल एव बुद्धिसत्त्वगुणान्वितः । नाम चास्याभवत्ख्यातं लोकेष्वास्तीक इत्युत ॥

caritavrato bāla eva buddhisattvaguṇānvitaḥ । nāma cāsyābhavat khyātaṁ lokeṣv āstīka ity uta ॥

अस्तीत्युक्त्वा गतो यस्मात्पिता गर्भस्थमेव तम् । वनं तस्मादिदं तस्य नामास्तीकेति विश्रुतम् ॥

astīty uktvā gato yasmāt pitā garbhastham eva tam । vanaṁ tasmād idaṁ tasya nāmāstīketi viśrutam ॥

स बाल एव तत्रस्थश्चरन्नमितबुद्धिमान् । गृहे पन्नगराजस्य प्रयत्नात्पर्यरक्ष्यत ॥

sa bāla eva tatrasthaś carann amitabuddhimān । gr̥he pannagarājasya prayatnāt paryarakṣyata ॥

भगवानिव देवेशः शूलपाणिर्हिरण्यदः । विवर्धमानः सर्वांस्तान्पन्नगानभ्यहर्षयत् ॥

bhagavān iva deveśaḥ śūlapāṇir hiraṇyadaḥ । vivardhamānaḥ sarvāṁs tān pannagān abhyaharṣayat ॥