Adhyāya 41

सूत उवाच । एतस्मिन्नेव काले तु जरत्कारुर्महातपाः । चचार पृथिवीं कृत्स्नां यत्रसायंगृहो मुनिः ॥

sūta uvāca । etasminn eva kāle tu jaratkārur mahātapāḥ । cacāra pr̥thivīṁ kr̥tsnāṁ yatrasāyaṁgr̥ho muniḥ ॥

चरन्दीक्षां महातेजा दुश्चरामकृतात्मभिः । तीर्थेष्वाप्लवनं कुर्वन्पुण्येषु विचचार ह ॥

caran dīkṣāṁ mahātejā duścarām akr̥tātmabhiḥ । tīrtheṣv āplavanaṁ kurvan puṇyeṣu vicacāra ha ॥

वायुभक्षो निराहारः शुष्यन्नहरहर्मुनिः । स ददर्श पितॄन्गर्ते लम्बमानानधोमुखान् ॥

vāyubhakṣo nirāhāraḥ śuṣyann aharahar muniḥ । sa dadarśa pitr̥̄n garte lambamānān adhomukhān ॥

एकतन्त्ववशिष्टं वै वीरणस्तम्बमाश्रितान् । तं च तन्तुं शनैराखुमाददानं बिलाश्रयम् ॥

ekatantvavaśiṣṭaṁ vai vīraṇastambam āśritān । taṁ ca tantuṁ śanair ākhum ādadānaṁ bilāśrayam ॥

निराहारान्कृशान्दीनान्गर्तेऽऽर्तांस्त्राणमिच्छतः । उपसृत्य स तान्दीनान्दीनरूपोऽभ्यभाषत ॥

nirāhārān kr̥śān dīnān garte ’’rtāṁs trāṇam icchataḥ । upasr̥tya sa tān dīnān dīnarūpo ’bhyabhāṣata ॥

के भवन्तोऽवलम्बन्ते वीरणस्तम्बमाश्रिताः । दुर्बलं खादितैर्मूलैराखुना बिलवासिना ॥

ke bhavanto ’valambante vīraṇastambam āśritāḥ । durbalaṁ khāditair mūlair ākhunā bilavāsinā ॥

वीरणस्तम्बके मूलं यदप्येकमिह स्थितम् । तदप्ययं शनैराखुरादत्ते दशनैः शितैः ॥

vīraṇastambake mūlaṁ yad apy ekam iha sthitam । tad apy ayaṁ śanair ākhur ādatte daśanaiḥ śitaiḥ ॥

छेत्स्यतेऽल्पावशिष्टत्वादेतदप्यचिरादिव । ततः स्थ पतितारोऽत्र गर्ते अस्मिन्नधोमुखाः ॥

chetsyate ’lpāvaśiṣṭatvād etad apy acirād iva । tataḥ stha patitāro ’tra garte asminn adhomukhāḥ ॥

ततो मे दुःखमुत्पन्नं दृष्ट्वा युष्मानधोमुखान् । कृच्छ्रामापदमापन्नान्प्रियं किं करवाणि वः ॥

tato me duḥkham utpannaṁ dr̥ṣṭvā yuṣmān adhomukhān । kr̥cchrām āpadam āpannān priyaṁ kiṁ karavāṇi vaḥ ॥

तपसोऽस्य चतुर्थेन तृतीयेनापि वा पुनः । अर्धेन वापि निस्तर्तुमापदं ब्रूत माचिरम् ॥

tapaso ’sya caturthena tr̥tīyenāpi vā punaḥ । ardhena vāpi nistartum āpadaṁ brūta māciram ॥

अथ वापि समग्रेण तरन्तु तपसा मम । भवन्तः सर्व एवास्मात्काममेवं विधीयताम् ॥

atha vāpi samagreṇa tarantu tapasā mama । bhavantaḥ sarva evāsmāt kāmam evaṁ vidhīyatām ॥

पितर ऊचुः । ऋद्धो भवान्ब्रह्मचारी यो नस्त्रातुमिहेच्छति । न तु विप्राग्र्य तपसा शक्यमेतद्व्यपोहितुम् ॥

pitara ūcuḥ । r̥ddho bhavān brahmacārī yo nas trātum ihecchati । na tu viprāgrya tapasā śakyam etad vyapohitum ॥

अस्ति नस्तात तपसः फलं प्रवदतां वर । संतानप्रक्षयाद्ब्रह्मन्पतामो निरयेऽशुचौ ॥

asti nas tāta tapasaḥ phalaṁ pravadatāṁ vara । saṁtānaprakṣayād brahman patāmo niraye ’śucau ॥

लम्बतामिह नस्तात न ज्ञानं प्रतिभाति वै । येन त्वां नाभिजानीमो लोके विख्यातपौरुषम् ॥

lambatām iha nas tāta na jñānaṁ pratibhāti vai । yena tvāṁ nābhijānīmo loke vikhyātapauruṣam ॥

ऋद्धो भवान्महाभागो यो नः शोच्यान्सुदुःखितान् । शोचस्युपेत्य कारुण्याच्छृणु ये वै वयं द्विज ॥

r̥ddho bhavān mahābhāgo yo naḥ śocyān suduḥkhitān । śocasy upetya kāruṇyāc chr̥ṇu ye vai vayaṁ dvija ॥

यायावरा नाम वयमृषयः संशितव्रताः । लोकात्पुण्यादिह भ्रष्टाः संतानप्रक्षयाद्विभो ॥

yāyāvarā nāma vayam r̥ṣayaḥ saṁśitavratāḥ । lokāt puṇyād iha bhraṣṭāḥ saṁtānaprakṣayād vibho ॥

प्रनष्टं नस्तपः पुण्यं न हि नस्तन्तुरस्ति वै । अस्ति त्वेकोऽद्य नस्तन्तुः सोऽपि नास्ति यथा तथा ॥

pranaṣṭaṁ nas tapaḥ puṇyaṁ na hi nas tantur asti vai । asti tv eko ’dya nas tantuḥ so ’pi nāsti yathā tathā ॥

मन्दभाग्योऽल्पभाग्यानां बन्धुः स किल नः कुले । जरत्कारुरिति ख्यातो वेदवेदाङ्गपारगः । नियतात्मा महात्मा च सुव्रतः सुमहातपाः ॥

mandabhāgyo ’lpabhāgyānāṁ bandhuḥ sa kila naḥ kule । jaratkārur iti khyāto vedavedāṅgapāragaḥ । niyatātmā mahātmā ca suvrataḥ sumahātapāḥ ॥

तेन स्म तपसो लोभात्कृच्छ्रमापादिता वयम् । न तस्य भार्या पुत्रो वा बान्धवो वास्ति कश्चन ॥

tena sma tapaso lobhāt kr̥cchram āpāditā vayam । na tasya bhāryā putro vā bāndhavo vāsti kaś cana ॥

तस्माल्लम्बामहे गर्ते नष्टसंज्ञा ह्यनाथवत् । स वक्तव्यस्त्वया दृष्ट्वा अस्माकं नाथवत्तया ॥

tasmāl lambāmahe garte naṣṭasaṁjñā hy anāthavat । sa vaktavyas tvayā dr̥ṣṭvā asmākaṁ nāthavattayā ॥

पितरस्तेऽवलम्बन्ते गर्ते दीना अधोमुखाः । साधु दारान्कुरुष्वेति प्रजायस्वेति चाभिभो । कुलतन्तुर्हि नः शिष्टस्त्वमेवैकस्तपोधन ॥

pitaras te ’valambante garte dīnā adhomukhāḥ । sādhu dārān kuruṣveti prajāyasveti cābhibho । kulatantur hi naḥ śiṣṭas tvam evaikas tapodhana ॥

यं तु पश्यसि नो ब्रह्मन्वीरणस्तम्बमाश्रितान् । एषोऽस्माकं कुलस्तम्ब आसीत्स्वकुलवर्धनः ॥

yaṁ tu paśyasi no brahman vīraṇastambam āśritān । eṣo ’smākaṁ kulastamba āsīt svakulavardhanaḥ ॥

यानि पश्यसि वै ब्रह्मन्मूलानीहास्य वीरुधः । एते नस्तन्तवस्तात कालेन परिभक्षिताः ॥

yāni paśyasi vai brahman mūlānīhāsya vīrudhaḥ । ete nas tantavas tāta kālena paribhakṣitāḥ ॥

यत्त्वेतत्पश्यसि ब्रह्मन्मूलमस्यार्धभक्षितम् । तत्र लम्बामहे सर्वे सोऽप्येकस्तप आस्थितः ॥

yat tv etat paśyasi brahman mūlam asyārdhabhakṣitam । tatra lambāmahe sarve so ’py ekas tapa āsthitaḥ ॥

यमाखुं पश्यसि ब्रह्मन्काल एष महाबलः । स तं तपोरतं मन्दं शनैः क्षपयते तुदन् । जरत्कारुं तपोलुब्धं मन्दात्मानमचेतसम् ॥

yam ākhuṁ paśyasi brahman kāla eṣa mahābalaḥ । sa taṁ taporataṁ mandaṁ śanaiḥ kṣapayate tudan । jaratkāruṁ tapolubdhaṁ mandātmānam acetasam ॥

न हि नस्तत्तपस्तस्य तारयिष्यति सत्तम । छिन्नमूलान्परिभ्रष्टान्कालोपहतचेतसः । नरकप्रतिष्ठान्पश्यास्मान्यथा दुष्कृतिनस्तथा ॥

na hi nas tat tapas tasya tārayiṣyati sattama । chinnamūlān paribhraṣṭān kālopahatacetasaḥ । narakapratiṣṭhān paśyāsmān yathā duṣkr̥tinas tathā ॥

अस्मासु पतितेष्वत्र सह पूर्वैः पितामहैः । छिन्नः कालेन सोऽप्यत्र गन्ता वै नरकं ततः ॥

asmāsu patiteṣv atra saha pūrvaiḥ pitāmahaiḥ । chinnaḥ kālena so ’py atra gantā vai narakaṁ tataḥ ॥

तपो वाप्यथ वा यज्ञो यच्चान्यत्पावनं महत् । तत्सर्वं न समं तात संतत्येति सतां मतम् ॥

tapo vāpy atha vā yajño yac cānyat pāvanaṁ mahat । tat sarvaṁ na samaṁ tāta saṁtatyeti satāṁ matam ॥

स तात दृष्ट्वा ब्रूयास्त्वं जरत्कारुं तपस्विनम् । यथादृष्टमिदं चास्मै त्वयाख्येयमशेषतः ॥

sa tāta dr̥ṣṭvā brūyās tvaṁ jaratkāruṁ tapasvinam । yathādr̥ṣṭam idaṁ cāsmai tvayākhyeyam aśeṣataḥ ॥

यथा दारान्प्रकुर्यात्स पुत्रांश्चोत्पादयेद्यथा । तथा ब्रह्मंस्त्वया वाच्यः सोऽस्माकं नाथवत्तया ॥

yathā dārān prakuryāt sa putrāṁś cotpādayed yathā । tathā brahmaṁs tvayā vācyaḥ so ’smākaṁ nāthavattayā ॥