Adhyāya 38

शृङ्ग्युवाच । यद्येतत्साहसं तात यदि वा दुष्कृतं कृतम् । प्रियं वाप्यप्रियं वा ते वागुक्ता न मृषा मया ॥

śr̥ṅgy uvāca । yady etat sāhasaṁ tāta yadi vā duṣkr̥taṁ kr̥tam । priyaṁ vāpy apriyaṁ vā te vāg uktā na mr̥ṣā mayā ॥

नैवान्यथेदं भविता पितरेष ब्रवीमि ते । नाहं मृषा प्रब्रवीमि स्वैरेष्वपि कुतः शपन् ॥

naivānyathedaṁ bhavitā pitar eṣa bravīmi te । nāhaṁ mr̥ṣā prabravīmi svaireṣv api kutaḥ śapan ॥

शमीक उवाच । जानाम्युग्रप्रभावं त्वां पुत्र सत्यगिरं तथा । नानृतं ह्युक्तपूर्वं ते नैतन्मिथ्या भविष्यति ॥

śamīka uvāca । jānāmy ugraprabhāvaṁ tvāṁ putra satyagiraṁ tathā । nānr̥taṁ hy uktapūrvaṁ te naitan mithyā bhaviṣyati ॥

पित्रा पुत्रो वयःस्थोऽपि सततं वाच्य एव तु । यथा स्याद्गुणसंयुक्तः प्राप्नुयाच्च महद्यशः ॥

pitrā putro vayaḥstho ’pi satataṁ vācya eva tu । yathā syād guṇasaṁyuktaḥ prāpnuyāc ca mahad yaśaḥ ॥

किं पुनर्बाल एव त्वं तपसा भावितः प्रभो । वर्धते च प्रभवतां कोपोऽतीव महात्मनाम् ॥

kiṁ punar bāla eva tvaṁ tapasā bhāvitaḥ prabho । vardhate ca prabhavatāṁ kopo ’tīva mahātmanām ॥

सोऽहं पश्यामि वक्तव्यं त्वयि धर्मभृतां वर । पुत्रत्वं बालतां चैव तवावेक्ष्य च साहसम् ॥

so ’haṁ paśyāmi vaktavyaṁ tvayi dharmabhr̥tāṁ vara । putratvaṁ bālatāṁ caiva tavāvekṣya ca sāhasam ॥

स त्वं शमयुतो भूत्वा वन्यमाहारमाहरन् । चर क्रोधमिमं त्यक्त्वा नैवं धर्मं प्रहास्यसि ॥

sa tvaṁ śamayuto bhūtvā vanyam āhāram āharan । cara krodham imaṁ tyaktvā naivaṁ dharmaṁ prahāsyasi ॥

क्रोधो हि धर्मं हरति यतीनां दुःखसंचितम् । ततो धर्मविहीनानां गतिरिष्टा न विद्यते ॥

krodho hi dharmaṁ harati yatīnāṁ duḥkhasaṁcitam । tato dharmavihīnānāṁ gatir iṣṭā na vidyate ॥

शम एव यतीनां हि क्षमिणां सिद्धिकारकः । क्षमावतामयं लोकः परश्चैव क्षमावताम् ॥

śama eva yatīnāṁ hi kṣamiṇāṁ siddhikārakaḥ । kṣamāvatām ayaṁ lokaḥ paraś caiva kṣamāvatām ॥

तस्माच्चरेथाः सततं क्षमाशीलो जितेन्द्रियः । क्षमया प्राप्स्यसे लोकान्ब्रह्मणः समनन्तरान् ॥

tasmāc carethāḥ satataṁ kṣamāśīlo jitendriyaḥ । kṣamayā prāpsyase lokān brahmaṇaḥ samanantarān ॥

मया तु शममास्थाय यच्छक्यं कर्तुमद्य वै । तत्करिष्येऽद्य ताताहं प्रेषयिष्ये नृपाय वै ॥

mayā tu śamam āsthāya yac chakyaṁ kartum adya vai । tat kariṣye ’dya tātāhaṁ preṣayiṣye nr̥pāya vai ॥

मम पुत्रेण शप्तोऽसि बालेनाकृतबुद्धिना । ममेमां धर्षणां त्वत्तः प्रेक्ष्य राजन्नमर्षिणा ॥

mama putreṇa śapto ’si bālenākr̥tabuddhinā । mamemāṁ dharṣaṇāṁ tvattaḥ prekṣya rājann amarṣiṇā ॥

सूत उवाच । एवमादिश्य शिष्यं स प्रेषयामास सुव्रतः । परिक्षिते नृपतये दयापन्नो महातपाः ॥

sūta uvāca । evamādiśya śiṣyaṁ sa preṣayām āsa suvrataḥ । parikṣite nr̥pataye dayāpanno mahātapāḥ ॥

संदिश्य कुशलप्रश्नं कार्यवृत्तान्तमेव च । शिष्यं गौरमुखं नाम शीलवन्तं समाहितम् ॥

saṁdiśya kuśalapraśnaṁ kāryavr̥ttāntam eva ca । śiṣyaṁ gauramukhaṁ nāma śīlavantaṁ samāhitam ॥

सोऽभिगम्य ततः शीघ्रं नरेन्द्रं कुरुवर्धनम् । विवेश भवनं राज्ञः पूर्वं द्वाःस्थैर्निवेदितः ॥

so ’bhigamya tataḥ śīghraṁ narendraṁ kuruvardhanam । viveśa bhavanaṁ rājñaḥ pūrvaṁ dvāḥsthair niveditaḥ ॥

पूजितश्च नरेन्द्रेण द्विजो गौरमुखस्ततः । आचख्यौ परिविश्रान्तो राज्ञे सर्वमशेषतः । शमीकवचनं घोरं यथोक्तं मन्त्रिसंनिधौ ॥

pūjitaś ca narendreṇa dvijo gauramukhas tataḥ । ācakhyau pariviśrānto rājñe sarvam aśeṣataḥ । śamīkavacanaṁ ghoraṁ yathoktaṁ mantrisaṁnidhau ॥

शमीको नाम राजेन्द्र विषये वर्तते तव । ऋषिः परमधर्मात्मा दान्तः शान्तो महातपाः ॥

śamīko nāma rājendra viṣaye vartate tava । r̥ṣiḥ paramadharmātmā dāntaḥ śānto mahātapāḥ ॥

तस्य त्वया नरव्याघ्र सर्पः प्राणैर्वियोजितः । अवसक्तो धनुष्कोट्या स्कन्धे भरतसत्तम । क्षान्तवांस्तव तत्कर्म पुत्रस्तस्य न चक्षमे ॥

tasya tvayā naravyāghra sarpaḥ prāṇair viyojitaḥ । avasakto dhanuṣkoṭyā skandhe bharatasattama । kṣāntavāṁs tava tat karma putras tasya na cakṣame ॥

तेन शप्तोऽसि राजेन्द्र पितुरज्ञातमद्य वै । तक्षकः सप्तरात्रेण मृत्युस्ते वै भविष्यति ॥

tena śapto ’si rājendra pitur ajñātam adya vai । takṣakaḥ saptarātreṇa mr̥tyus te vai bhaviṣyati ॥

तत्र रक्षां कुरुष्वेति पुनः पुनरथाब्रवीत् । तदन्यथा न शक्यं च कर्तुं केनचिदप्युत ॥

tatra rakṣāṁ kuruṣveti punaḥ punar athābravīt । tad anyathā na śakyaṁ ca kartuṁ kena cid apy uta ॥

न हि शक्नोति संयन्तुं पुत्रं कोपसमन्वितम् । ततोऽहं प्रेषितस्तेन तव राजन्हितार्थिना ॥

na hi śaknoti saṁyantuṁ putraṁ kopasamanvitam । tato ’haṁ preṣitas tena tava rājan hitārthinā ॥

इति श्रुत्वा वचो घोरं स राजा कुरुनन्दनः । पर्यतप्यत तत्पापं कृत्वा राजा महातपाः ॥

iti śrutvā vaco ghoraṁ sa rājā kurunandanaḥ । paryatapyata tat pāpaṁ kr̥tvā rājā mahātapāḥ ॥

तं च मौनव्रतधरं श्रुत्वा मुनिवरं तदा । भूय एवाभवद्राजा शोकसंतप्तमानसः ॥

taṁ ca maunavratadharaṁ śrutvā munivaraṁ tadā । bhūya evābhavad rājā śokasaṁtaptamānasaḥ ॥

अनुक्रोशात्मतां तस्य शमीकस्यावधार्य तु । पर्यतप्यत भूयोऽपि कृत्वा तत्किल्बिषं मुनेः ॥

anukrośātmatāṁ tasya śamīkasyāvadhārya tu । paryatapyata bhūyo ’pi kr̥tvā tat kilbiṣaṁ muneḥ ॥

न हि मृत्युं तथा राजा श्रुत्वा वै सोऽन्वतप्यत । अशोचदमरप्रख्यो यथा कृत्वेह कर्म तत् ॥

na hi mr̥tyuṁ tathā rājā śrutvā vai so ’nvatapyata । aśocad amaraprakhyo yathā kr̥tveha karma tat ॥

ततस्तं प्रेषयामास राजा गौरमुखं तदा । भूयः प्रसादं भगवान्करोत्विति ममेति वै ॥

tatas taṁ preṣayām āsa rājā gauramukhaṁ tadā । bhūyaḥ prasādaṁ bhagavān karotv iti mameti vai ॥

तस्मिंश्च गतमात्रे वै राजा गौरमुखे तदा । मन्त्रिभिर्मन्त्रयामास सह संविग्नमानसः ॥

tasmiṁś ca gatamātre vai rājā gauramukhe tadā । mantribhir mantrayām āsa saha saṁvignamānasaḥ ॥

निश्चित्य मन्त्रिभिश्चैव सहितो मन्त्रतत्त्ववित् । प्रासादं कारयामास एकस्तम्भं सुरक्षितम् ॥

niścitya mantribhiś caiva sahito mantratattvavit । prāsādaṁ kārayām āsa ekastambhaṁ surakṣitam ॥

रक्षां च विदधे तत्र भिषजश्चौषधानि च । ब्राह्मणान्सिद्धमन्त्रांश्च सर्वतो वै न्यवेशयत् ॥

rakṣāṁ ca vidadhe tatra bhiṣajaś cauṣadhāni ca । brāhmaṇān siddhamantrāṁś ca sarvato vai nyaveśayat ॥

राजकार्याणि तत्रस्थः सर्वाण्येवाकरोच्च सः । मन्त्रिभिः सह धर्मज्ञः समन्तात्परिरक्षितः ॥

rājakāryāṇi tatrasthaḥ sarvāṇy evākaroc ca saḥ । mantribhiḥ saha dharmajñaḥ samantāt parirakṣitaḥ ॥

प्राप्ते तु दिवसे तस्मिन्सप्तमे द्विजसत्तम । काश्यपोऽभ्यागमद्विद्वांस्तं राजानं चिकित्सितुम् ॥

prāpte tu divase tasmin saptame dvijasattama । kāśyapo ’bhyāgamad vidvāṁs taṁ rājānaṁ cikitsitum ॥

श्रुतं हि तेन तदभूदद्य तं राजसत्तमम् । तक्षकः पन्नगश्रेष्ठो नेष्यते यमसादनम् ॥

śrutaṁ hi tena tad abhūd adya taṁ rājasattamam । takṣakaḥ pannagaśreṣṭho neṣyate yamasādanam ॥

तं दष्टं पन्नगेन्द्रेण करिष्येऽहमपज्वरम् । तत्र मेऽर्थश्च धर्मश्च भवितेति विचिन्तयन् ॥

taṁ daṣṭaṁ pannagendreṇa kariṣye ’ham apajvaram । tatra me ’rthaś ca dharmaś ca bhaviteti vicintayan ॥

तं ददर्श स नागेन्द्रस्तक्षकः काश्यपं पथि । गच्छन्तमेकमनसं द्विजो भूत्वा वयोतिगः ॥

taṁ dadarśa sa nāgendras takṣakaḥ kāśyapaṁ pathi । gacchantam ekamanasaṁ dvijo bhūtvā vayotigaḥ ॥

तमब्रवीत्पन्नगेन्द्रः काश्यपं मुनिपुंगवम् । क्व भवांस्त्वरितो याति किं च कार्यं चिकीर्षति ॥

tam abravīt pannagendraḥ kāśyapaṁ munipuṁgavam । kva bhavāṁs tvarito yāti kiṁ ca kāryaṁ cikīrṣati ॥

काश्यप उवाच । नृपं कुरुकुलोत्पन्नं परिक्षितमरिंदमम् । तक्षकः पन्नगश्रेष्ठस्तेजसाद्य प्रधक्ष्यति ॥

kāśyapa uvāca । nr̥paṁ kurukulotpannaṁ parikṣitam ariṁdamam । takṣakaḥ pannagaśreṣṭhas tejasādya pradhakṣyati ॥

तं दष्टं पन्नगेन्द्रेण तेनाग्निसमतेजसा । पाण्डवानां कुलकरं राजानममितौजसम् । गच्छामि सौम्य त्वरितं सद्यः कर्तुमपज्वरम् ॥

taṁ daṣṭaṁ pannagendreṇa tenāgnisamatejasā । pāṇḍavānāṁ kulakaraṁ rājānam amitaujasam । gacchāmi saumya tvaritaṁ sadyaḥ kartum apajvaram ॥

तक्षक उवाच । अहं स तक्षको ब्रह्मंस्तं धक्ष्यामि महीपतिम् । निवर्तस्व न शक्तस्त्वं मया दष्टं चिकित्सितुम् ॥

takṣaka uvāca । ahaṁ sa takṣako brahmaṁs taṁ dhakṣyāmi mahīpatim । nivartasva na śaktas tvaṁ mayā daṣṭaṁ cikitsitum ॥

काश्यप उवाच । अहं तं नृपतिं नाग त्वया दष्टमपज्वरम् । करिष्य इति मे बुद्धिर्विद्याबलमुपाश्रितः ॥

kāśyapa uvāca । ahaṁ taṁ nr̥patiṁ nāga tvayā daṣṭam apajvaram । kariṣya iti me buddhir vidyābalam upāśritaḥ ॥