Adhyāya 37

सूत उवाच । एवमुक्तः स तेजस्वी शृङ्गी कोपसमन्वितः । मृतधारं गुरुं श्रुत्वा पर्यतप्यत मन्युना ॥

sūta uvāca । evam uktaḥ sa tejasvī śr̥ṅgī kopasamanvitaḥ । mr̥tadhāraṁ guruṁ śrutvā paryatapyata manyunā ॥

स तं कृशमभिप्रेष्क्य सूनृतां वाचमुत्सृजन् । अपृच्छत कथं तातः स मेऽद्य मृतधारकः ॥

sa taṁ kr̥śam abhipreṣkya sūnr̥tāṁ vācam utsr̥jan । apr̥cchata kathaṁ tātaḥ sa me ’dya mr̥tadhārakaḥ ॥

कृश उवाच । राज्ञा परिक्षिता तात मृगयां परिधावता । अवसक्तः पितुस्तेऽद्य मृतः स्कन्धे भुजंगमः ॥

kr̥śa uvāca । rājñā parikṣitā tāta mr̥gayāṁ paridhāvatā । avasaktaḥ pitus te ’dya mr̥taḥ skandhe bhujaṁgamaḥ ॥

शृङ्ग्युवाच । किं मे पित्रा कृतं तस्य राज्ञोऽनिष्टं दुरात्मनः । ब्रूहि त्वं कृश तत्त्वेन पश्य मे तपसो बलम् ॥

śr̥ṅgy uvāca । kiṁ me pitrā kr̥taṁ tasya rājño ’niṣṭaṁ durātmanaḥ । brūhi tvaṁ kr̥śa tattvena paśya me tapaso balam ॥

कृश उवाच । स राजा मृगयां यातः परिक्षिदभिमन्युजः । ससार मृगमेकाकी विद्ध्वा बाणेन पत्रिणा ॥

kr̥śa uvāca । sa rājā mr̥gayāṁ yātaḥ parikṣid abhimanyujaḥ । sasāra mr̥gam ekākī viddhvā bāṇena patriṇā ॥

न चापश्यन्मृगं राजा चरंस्तस्मिन्महावने । पितरं ते स दृष्ट्वैव पप्रच्छानभिभाषिणम् ॥

na cāpaśyan mr̥gaṁ rājā caraṁs tasmin mahāvane । pitaraṁ te sa dr̥ṣṭvaiva papracchānabhibhāṣiṇam ॥

तं स्थाणुभूतं तिष्ठन्तं क्षुत्पिपासाश्रमातुरः । पुनः पुनर्मृगं नष्टं पप्रच्छ पितरं तव ॥

taṁ sthāṇubhūtaṁ tiṣṭhantaṁ kṣutpipāsāśramāturaḥ । punaḥ punar mr̥gaṁ naṣṭaṁ papraccha pitaraṁ tava ॥

स च मौनव्रतोपेतो नैव तं प्रत्यभाषत । तस्य राजा धनुष्कोट्या सर्पं स्कन्धे समासृजत् ॥

sa ca maunavratopeto naiva taṁ pratyabhāṣata । tasya rājā dhanuṣkoṭyā sarpaṁ skandhe samāsr̥jat ॥

शृङ्गिंस्तव पिताद्यासौ तथैवास्ते यतव्रतः । सोऽपि राजा स्वनगरं प्रतियातो गजाह्वयम् ॥

śr̥ṅgiṁs tava pitādyāsau tathaivāste yatavrataḥ । so ’pi rājā svanagaraṁ pratiyāto gajāhvayam ॥

सूत उवाच । श्रुत्वैवमृषिपुत्रस्तु दिवं स्तब्ध्वेव विष्ठितः । कोपसंरक्तनयनः प्रज्वलन्निव मन्युना ॥

sūta uvāca । śrutvaivam r̥ṣiputras tu divaṁ stabdhveva viṣṭhitaḥ । kopasaṁraktanayanaḥ prajvalann iva manyunā ॥

आविष्टः स तु कोपेन शशाप नृपतिं तदा । वार्युपस्पृश्य तेजस्वी क्रोधवेगबलात्कृतः ॥

āviṣṭaḥ sa tu kopena śaśāpa nr̥patiṁ tadā । vāry upaspr̥śya tejasvī krodhavegabalātkr̥taḥ ॥

शृङ्ग्युवाच । योऽसौ वृद्धस्य तातस्य तथा कृच्छ्रगतस्य च । स्कन्धे मृतमवास्राक्षीत्पन्नगं राजकिल्बिषी ॥

śr̥ṅgy uvāca । yo ’sau vr̥ddhasya tātasya tathā kr̥cchragatasya ca । skandhe mr̥tam avāsrākṣīt pannagaṁ rājakilbiṣī ॥

तं पापमतिसंक्रुद्धस्तक्षकः पन्नगोत्तमः । आशीविषस्तिग्मतेजा मद्वाक्यबलचोदितः ॥

taṁ pāpam atisaṁkruddhas takṣakaḥ pannagottamaḥ । āśīviṣas tigmatejā madvākyabalacoditaḥ ॥

सप्तरात्रादितो नेता यमस्य सदनं प्रति । द्विजानामवमन्तारं कुरूणामयशस्करम् ॥

saptarātrādito netā yamasya sadanaṁ prati । dvijānām avamantāraṁ kurūṇām ayaśaskaram ॥

सूत उवाच । इति शप्त्वा नृपं क्रुद्धः शृङ्गी पितरमभ्ययात् । आसीनं गोचरे तस्मिन्वहन्तं शवपन्नगम् ॥

sūta uvāca । iti śaptvā nr̥paṁ kruddhaḥ śr̥ṅgī pitaram abhyayāt । āsīnaṁ gocare tasmin vahantaṁ śavapannagam ॥

स तमालक्ष्य पितरं शृङ्गी स्कन्धगतेन वै । शवेन भुजगेनासीद्भूयः क्रोधसमन्वितः ॥

sa tam ālakṣya pitaraṁ śr̥ṅgī skandhagatena vai । śavena bhujagenāsīd bhūyaḥ krodhasamanvitaḥ ॥

दुःखाच्चाश्रूणि मुमुचे पितरं चेदमब्रवीत् । श्रुत्वेमां धर्षणां तात तव तेन दुरात्मना ॥

duḥkhāc cāśrūṇi mumuce pitaraṁ cedam abravīt । śrutvemāṁ dharṣaṇāṁ tāta tava tena durātmanā ॥

राज्ञा परिक्षिता कोपादशपं तमहं नृपम् । यथार्हति स एवोग्रं शापं कुरुकुलाधमः ॥

rājñā parikṣitā kopād aśapaṁ tam ahaṁ nr̥pam । yathārhati sa evograṁ śāpaṁ kurukulādhamaḥ ॥

सप्तमेऽहनि तं पापं तक्षकः पन्नगोत्तमः । वैवस्वतस्य भवनं नेता परमदारुणम् ॥

saptame ’hani taṁ pāpaṁ takṣakaḥ pannagottamaḥ । vaivasvatasya bhavanaṁ netā paramadāruṇam ॥

तमब्रवीत्पिता ब्रह्मंस्तथा कोपसमन्वितम् । न मे प्रियं कृतं तात नैष धर्मस्तपस्विनाम् ॥

tam abravīt pitā brahmaṁs tathā kopasamanvitam । na me priyaṁ kr̥taṁ tāta naiṣa dharmas tapasvinām ॥

वयं तस्य नरेन्द्रस्य विषये निवसामहे । न्यायतो रक्षितास्तेन तस्य पापं न रोचये ॥

vayaṁ tasya narendrasya viṣaye nivasāmahe । nyāyato rakṣitās tena tasya pāpaṁ na rocaye ॥

सर्वथा वर्तमानस्य राज्ञो ह्यस्मद्विधैः सदा । क्षन्तव्यं पुत्र धर्मो हि हतो हन्ति न संशयः ॥

sarvathā vartamānasya rājño hy asmadvidhaiḥ sadā । kṣantavyaṁ putra dharmo hi hato hanti na saṁśayaḥ ॥

यदि राजा न रक्षेत पीडा वै नः परा भवेत् । न शक्नुयाम चरितुं धर्मं पुत्र यथासुखम् ॥

yadi rājā na rakṣeta pīḍā vai naḥ parā bhavet । na śaknuyāma carituṁ dharmaṁ putra yathāsukham ॥

रक्ष्यमाणा वयं तात राजभिः शास्त्रदृष्टिभिः । चरामो विपुलं धर्मं तेषां चांशोऽस्ति धर्मतः ॥

rakṣyamāṇā vayaṁ tāta rājabhiḥ śāstradr̥ṣṭibhiḥ । carāmo vipulaṁ dharmaṁ teṣāṁ cāṁśo ’sti dharmataḥ ॥

परिक्षित्तु विशेषेण यथास्य प्रपितामहः । रक्षत्यस्मान्यथा राज्ञा रक्षितव्याः प्रजास्तथा ॥

parikṣit tu viśeṣeṇa yathāsya prapitāmahaḥ । rakṣaty asmān yathā rājñā rakṣitavyāḥ prajās tathā ॥

तेनेह क्षुधितेनाद्य श्रान्तेन च तपस्विना । अजानता व्रतमिदं कृतमेतदसंशयम् ॥

teneha kṣudhitenādya śrāntena ca tapasvinā । ajānatā vratam idaṁ kr̥tam etad asaṁśayam ॥

तस्मादिदं त्वया बाल्यात्सहसा दुष्कृतं कृतम् । न ह्यर्हति नृपः शापमस्मत्तः पुत्र सर्वथा ॥

tasmād idaṁ tvayā bālyāt sahasā duṣkr̥taṁ kr̥tam । na hy arhati nr̥paḥ śāpam asmattaḥ putra sarvathā ॥