Adhyāya 36

शौनक उवाच । जरत्कारुरिति प्रोक्तं यत्त्वया सूतनन्दन । इच्छाम्येतदहं तस्य ऋषेः श्रोतुं महात्मनः ॥

śaunaka uvāca । jaratkārur iti proktaṁ yat tvayā sūtanandana । icchāmy etad ahaṁ tasya r̥ṣeḥ śrotuṁ mahātmanaḥ ॥

किं कारणं जरत्कारोर्नामैतत्प्रथितं भुवि । जरत्कारुनिरुक्तं त्वं यथावद्वक्तुमर्हसि ॥

kiṁ kāraṇaṁ jaratkāror nāmaitat prathitaṁ bhuvi । jaratkāruniruktaṁ tvaṁ yathāvad vaktum arhasi ॥

सूत उवाच । जरेति क्षयमाहुर्वै दारुणं कारुसंज्ञितम् । शरीरं कारु तस्यासीत्तत्स धीमाञ्शनैः शनैः ॥

sūta uvāca । jareti kṣayam āhur vai dāruṇaṁ kārusaṁjñitam । śarīraṁ kāru tasyāsīt tat sa dhīmāñ śanaiḥ śanaiḥ ॥

क्षपयामास तीव्रेण तपसेत्यत उच्यते । जरत्कारुरिति ब्रह्मन्वासुकेर्भगिनी तथा ॥

kṣapayām āsa tīvreṇa tapasety ata ucyate । jaratkārur iti brahman vāsuker bhaginī tathā ॥

एवमुक्तस्तु धर्मात्मा शौनकः प्राहसत्तदा । उग्रश्रवसमामन्त्र्य उपपन्नमिति ब्रुवन् ॥

evam uktas tu dharmātmā śaunakaḥ prāhasat tadā । ugraśravasam āmantrya upapannam iti bruvan ॥

सूत उवाच । अथ कालस्य महतः स मुनिः संशितव्रतः । तपस्यभिरतो धीमान्न दारानभ्यकाङ्क्षत ॥

sūta uvāca । atha kālasya mahataḥ sa muniḥ saṁśitavrataḥ । tapasy abhirato dhīmān na dārān abhyakāṅkṣata ॥

स ऊर्ध्वरेतास्तपसि प्रसक्तः; स्वाध्यायवान्वीतभयक्लमः सन् । चचार सर्वां पृथिवीं महात्मा; न चापि दारान्मनसाप्यकाङ्क्षत् ॥

sa ūrdhvaretās tapasi prasaktaḥ; svādhyāyavān vītabhayaklamaḥ san । cacāra sarvāṁ pr̥thivīṁ mahātmā; na cāpi dārān manasāpy akāṅkṣat ॥

ततोऽपरस्मिन्संप्राप्ते काले कस्मिंश्चिदेव तु । परिक्षिदिति विख्यातो राजा कौरववंशभृत् ॥

tato ’parasmin saṁprāpte kāle kasmiṁś cid eva tu । parikṣid iti vikhyāto rājā kauravavaṁśabhr̥t ॥

यथा पाण्डुर्महाबाहुर्धनुर्धरवरो भुवि । बभूव मृगयाशीलः पुरास्य प्रपितामहः ॥

yathā pāṇḍur mahābāhur dhanurdharavaro bhuvi । babhūva mr̥gayāśīlaḥ purāsya prapitāmahaḥ ॥

मृगान्विध्यन्वराहांश्च तरक्षून्महिषांस्तथा । अन्यांश्च विविधान्वन्यांश्चचार पृथिवीपतिः ॥

mr̥gān vidhyan varāhāṁś ca tarakṣūn mahiṣāṁs tathā । anyāṁś ca vividhān vanyāṁś cacāra pr̥thivīpatiḥ ॥

स कदाचिन्मृगं विद्ध्वा बाणेन नतपर्वणा । पृष्ठतो धनुरादाय ससार गहने वने ॥

sa kadā cin mr̥gaṁ viddhvā bāṇena nataparvaṇā । pr̥ṣṭhato dhanur ādāya sasāra gahane vane ॥

यथा हि भगवान्रुद्रो विद्ध्वा यज्ञमृगं दिवि । अन्वगच्छद्धनुष्पाणिः पर्यन्वेषंस्ततस्ततः ॥

yathā hi bhagavān rudro viddhvā yajñamr̥gaṁ divi । anvagacchad dhanuṣpāṇiḥ paryanveṣaṁs tatas tataḥ ॥

न हि तेन मृगो विद्धो जीवन्गच्छति वै वनम् । पूर्वरूपं तु तन्नूनमासीत्स्वर्गगतिं प्रति । परिक्षितस्तस्य राज्ञो विद्धो यन्नष्टवान्मृगः ॥

na hi tena mr̥go viddho jīvan gacchati vai vanam । pūrvarūpaṁ tu tan nūnam āsīt svargagatiṁ prati । parikṣitas tasya rājño viddho yan naṣṭavān mr̥gaḥ ॥

दूरं चापहृतस्तेन मृगेण स महीपतिः । परिश्रान्तः पिपासार्त आससाद मुनिं वने ॥

dūraṁ cāpahr̥tas tena mr̥geṇa sa mahīpatiḥ । pariśrāntaḥ pipāsārta āsasāda muniṁ vane ॥

गवां प्रचारेष्वासीनं वत्सानां मुखनिःसृतम् । भूयिष्ठमुपयुञ्जानं फेनमापिबतां पयः ॥

gavāṁ pracāreṣv āsīnaṁ vatsānāṁ mukhaniḥsr̥tam । bhūyiṣṭham upayuñjānaṁ phenam āpibatāṁ payaḥ ॥

तमभिद्रुत्य वेगेन स राजा संशितव्रतम् । अपृच्छद्धनुरुद्यम्य तं मुनिं क्षुच्छ्रमान्वितः ॥

tam abhidrutya vegena sa rājā saṁśitavratam । apr̥cchad dhanur udyamya taṁ muniṁ kṣucchramānvitaḥ ॥

भो भो ब्रह्मन्नहं राजा परिक्षिदभिमन्युजः । मया विद्धो मृगो नष्टः कच्चित्त्वं दृष्टवानसि ॥

bho bho brahmann ahaṁ rājā parikṣid abhimanyujaḥ । mayā viddho mr̥go naṣṭaḥ kaccit tvaṁ dr̥ṣṭavān asi ॥

स मुनिस्तस्य नोवाच किंचिन्मौनव्रते स्थितः । तस्य स्कन्धे मृतं सर्पं क्रुद्धो राजा समासजत् ॥

sa munis tasya novāca kiṁ cin maunavrate sthitaḥ । tasya skandhe mr̥taṁ sarpaṁ kruddho rājā samāsajat ॥

धनुष्कोट्या समुत्क्षिप्य स चैनं समुदैक्षत । न च किंचिदुवाचैनं शुभं वा यदि वाशुभम् ॥

dhanuṣkoṭyā samutkṣipya sa cainaṁ samudaikṣata । na ca kiṁ cid uvācainaṁ śubhaṁ vā yadi vāśubham ॥

स राजा क्रोधमुत्सृज्य व्यथितस्तं तथागतम् । दृष्ट्वा जगाम नगरमृषिस्त्वास्ते तथैव सः ॥

sa rājā krodham utsr̥jya vyathitas taṁ tathāgatam । dr̥ṣṭvā jagāma nagaram r̥ṣis tv āste tathaiva saḥ ॥

तरुणस्तस्य पुत्रोऽभूत्तिग्मतेजा महातपाः । शृङ्गी नाम महाक्रोधो दुष्प्रसादो महाव्रतः ॥

taruṇas tasya putro ’bhūt tigmatejā mahātapāḥ । śr̥ṅgī nāma mahākrodho duṣprasādo mahāvrataḥ ॥

स देवं परमीशानं सर्वभूतहिते रतम् । ब्रह्माणमुपतस्थे वै काले काले सुसंयतः । स तेन समनुज्ञातो ब्रह्मणा गृहमेयिवान् ॥

sa devaṁ param īśānaṁ sarvabhūtahite ratam । brahmāṇam upatasthe vai kāle kāle susaṁyataḥ । sa tena samanujñāto brahmaṇā gr̥ham eyivān ॥

सख्योक्तः क्रीडमानेन स तत्र हसता किल । संरम्भी कोपनोऽतीव विषकल्प ऋषेः सुतः । ऋषिपुत्रेण नर्मार्थं कृशेन द्विजसत्तम ॥

sakhyoktaḥ krīḍamānena sa tatra hasatā kila । saṁrambhī kopano ’tīva viṣakalpa r̥ṣeḥ sutaḥ । r̥ṣiputreṇa narmārthaṁ kr̥śena dvijasattama ॥

तेजस्विनस्तव पिता तथैव च तपस्विनः । शवं स्कन्धेन वहति मा शृङ्गिन्गर्वितो भव ॥

tejasvinas tava pitā tathaiva ca tapasvinaḥ । śavaṁ skandhena vahati mā śr̥ṅgin garvito bhava ॥

व्याहरत्स्वृषिपुत्रेषु मा स्म किंचिद्वचो वदीः । अस्मद्विधेषु सिद्धेषु ब्रह्मवित्सु तपस्विषु ॥

vyāharatsv r̥ṣiputreṣu mā sma kiṁ cid vaco vadīḥ । asmadvidheṣu siddheṣu brahmavitsu tapasviṣu ॥

क्व ते पुरुषमानित्वं क्व ते वाचस्तथाविधाः । दर्पजाः पितरं यस्त्वं द्रष्टा शवधरं तथा ॥

kva te puruṣamānitvaṁ kva te vācas tathāvidhāḥ । darpajāḥ pitaraṁ yas tvaṁ draṣṭā śavadharaṁ tathā ॥