Adhyāya 32

शौनक उवाच । जाता वै भुजगास्तात वीर्यवन्तो दुरासदाः । शापं तं त्वथ विज्ञाय कृतवन्तो नु किं परम् ॥

śaunaka uvāca । jātā vai bhujagās tāta vīryavanto durāsadāḥ । śāpaṁ taṁ tv atha vijñāya kr̥tavanto nu kiṁ param ॥

सूत उवाच । तेषां तु भगवाञ्शेषस्त्यक्त्वा कद्रूं महायशाः । तपो विपुलमातस्थे वायुभक्षो यतव्रतः ॥

sūta uvāca । teṣāṁ tu bhagavāñ śeṣas tyaktvā kadrūṁ mahāyaśāḥ । tapo vipulam ātasthe vāyubhakṣo yatavrataḥ ॥

गन्धमादनमासाद्य बदर्यां च तपोरतः । गोकर्णे पुष्करारण्ये तथा हिमवतस्तटे ॥

gandhamādanam āsādya badaryāṁ ca taporataḥ । gokarṇe puṣkarāraṇye tathā himavatas taṭe ॥

तेषु तेषु च पुण्येषु तीर्थेष्वायतनेषु च । एकान्तशीली नियतः सततं विजितेन्द्रियः ॥

teṣu teṣu ca puṇyeṣu tīrtheṣv āyataneṣu ca । ekāntaśīlī niyataḥ satataṁ vijitendriyaḥ ॥

तप्यमानं तपो घोरं तं ददर्श पितामहः । परिशुष्कमांसत्वक्स्नायुं जटाचीरधरं प्रभुम् ॥

tapyamānaṁ tapo ghoraṁ taṁ dadarśa pitāmahaḥ । pariśuṣkamāṁsatvaksnāyuṁ jaṭācīradharaṁ prabhum ॥

तमब्रवीत्सत्यधृतिं तप्यमानं पितामहः । किमिदं कुरुषे शेष प्रजानां स्वस्ति वै कुरु ॥

tam abravīt satyadhr̥tiṁ tapyamānaṁ pitāmahaḥ । kim idaṁ kuruṣe śeṣa prajānāṁ svasti vai kuru ॥

त्वं हि तीव्रेण तपसा प्रजास्तापयसेऽनघ । ब्रूहि कामं च मे शेष यत्ते हृदि चिरं स्थितम् ॥

tvaṁ hi tīvreṇa tapasā prajās tāpayase ’nagha । brūhi kāmaṁ ca me śeṣa yat te hr̥di ciraṁ sthitam ॥

शेष उवाच । सोदर्या मम सर्वे हि भ्रातरो मन्दचेतसः । सह तैर्नोत्सहे वस्तुं तद्भवाननुमन्यताम् ॥

śeṣa uvāca । sodaryā mama sarve hi bhrātaro mandacetasaḥ । saha tair notsahe vastuṁ tad bhavān anumanyatām ॥

अभ्यसूयन्ति सततं परस्परममित्रवत् । ततोऽहं तप आतिष्ठे नैतान्पश्येयमित्युत ॥

abhyasūyanti satataṁ parasparam amitravat । tato ’haṁ tapa ātiṣṭhe naitān paśyeyam ity uta ॥

न मर्षयन्ति सततं विनतां ससुतां च ते । अस्माकं चापरो भ्राता वैनतेयः पितामह ॥

na marṣayanti satataṁ vinatāṁ sasutāṁ ca te । asmākaṁ cāparo bhrātā vainateyaḥ pitāmaha ॥

तं च द्विषन्ति तेऽत्यर्थं स चापि सुमहाबलः । वरप्रदानात्स पितुः कश्यपस्य महात्मनः ॥

taṁ ca dviṣanti te ’tyarthaṁ sa cāpi sumahābalaḥ । varapradānāt sa pituḥ kaśyapasya mahātmanaḥ ॥

सोऽहं तपः समास्थाय मोक्ष्यामीदं कलेवरम् । कथं मे प्रेत्यभावेऽपि न तैः स्यात्सह संगमः ॥

so ’haṁ tapaḥ samāsthāya mokṣyāmīdaṁ kalevaram । kathaṁ me pretyabhāve ’pi na taiḥ syāt saha saṁgamaḥ ॥

ब्रह्मोवाच । जानामि शेष सर्वेषां भ्रातॄणां ते विचेष्टितम् । मातुश्चाप्यपराधाद्वै भ्रातॄणां ते महद्भयम् ॥

brahmovāca । jānāmi śeṣa sarveṣāṁ bhrātr̥̄ṇāṁ te viceṣṭitam । mātuś cāpy aparādhād vai bhrātr̥̄ṇāṁ te mahad bhayam ॥

कृतोऽत्र परिहारश्च पूर्वमेव भुजंगम । भ्रातॄणां तव सर्वेषां न शोकं कर्तुमर्हसि ॥

kr̥to ’tra parihāraś ca pūrvam eva bhujaṁgama । bhrātr̥̄ṇāṁ tava sarveṣāṁ na śokaṁ kartum arhasi ॥

वृणीष्व च वरं मत्तः शेष यत्तेऽभिकाङ्क्षितम् । दित्सामि हि वरं तेऽद्य प्रीतिर्मे परमा त्वयि ॥

vr̥ṇīṣva ca varaṁ mattaḥ śeṣa yat te ’bhikāṅkṣitam । ditsāmi hi varaṁ te ’dya prītir me paramā tvayi ॥

दिष्ट्या च बुद्धिर्धर्मे ते निविष्टा पन्नगोत्तम । अतो भूयश्च ते बुद्धिर्धर्मे भवतु सुस्थिरा ॥

diṣṭyā ca buddhir dharme te niviṣṭā pannagottama । ato bhūyaś ca te buddhir dharme bhavatu susthirā ॥

शेष उवाच । एष एव वरो मेऽद्य काङ्क्षितः प्रपितामह । धर्मे मे रमतां बुद्धिः शमे तपसि चेश्वर ॥

śeṣa uvāca । eṣa eva varo me ’dya kāṅkṣitaḥ prapitāmaha । dharme me ramatāṁ buddhiḥ śame tapasi ceśvara ॥

ब्रह्मोवाच । प्रीतोऽस्म्यनेन ते शेष दमेन प्रशमेन च । त्वया त्विदं वचः कार्यं मन्नियोगात्प्रजाहितम् ॥

brahmovāca । prīto ’smy anena te śeṣa damena praśamena ca । tvayā tv idaṁ vacaḥ kāryaṁ manniyogāt prajāhitam ॥

इमां महीं शैलवनोपपन्नां; ससागरां साकरपत्तनां च । त्वं शेष सम्यक्चलितां यथाव;त्संगृह्य तिष्ठस्व यथाचला स्यात् ॥

imāṁ mahīṁ śailavanopapannāṁ; sasāgarāṁ sākarapattanāṁ ca । tvaṁ śeṣa samyak calitāṁ yathāvat; saṁgr̥hya tiṣṭhasva yathācalā syāt ॥

शेष उवाच । यथाह देवो वरदः प्रजापति;र्महीपतिर्भूतपतिर्जगत्पतिः । तथा महीं धारयितास्मि निश्चलां; प्रयच्छ तां मे शिरसि प्रजापते ॥

śeṣa uvāca । yathāha devo varadaḥ prajāpatir; mahīpatir bhūtapatir jagatpatiḥ । tathā mahīṁ dhārayitāsmi niścalāṁ; prayaccha tāṁ me śirasi prajāpate ॥

ब्रह्मोवाच । अधो महीं गच्छ भुजंगमोत्तम; स्वयं तवैषा विवरं प्रदास्यति । इमां धरां धारयता त्वया हि मे; महत्प्रियं शेष कृतं भविष्यति ॥

brahmovāca । adho mahīṁ gaccha bhujaṁgamottama; svayaṁ tavaiṣā vivaraṁ pradāsyati । imāṁ dharāṁ dhārayatā tvayā hi me; mahat priyaṁ śeṣa kr̥taṁ bhaviṣyati ॥

सूत उवाच । तथेति कृत्वा विवरं प्रविश्य स; प्रभुर्भुवो भुजगवराग्रजः स्थितः । बिभर्ति देवीं शिरसा महीमिमां; समुद्रनेमिं परिगृह्य सर्वतः ॥

sūta uvāca । tatheti kr̥tvā vivaraṁ praviśya sa; prabhur bhuvo bhujagavarāgrajaḥ sthitaḥ । bibharti devīṁ śirasā mahīm imāṁ; samudranemiṁ parigr̥hya sarvataḥ ॥

ब्रह्मोवाच । शेषोऽसि नागोत्तम धर्मदेवो; महीमिमां धारयसे यदेकः । अनन्तभोगः परिगृह्य सर्वां; यथाहमेवं बलभिद्यथा वा ॥

brahmovāca । śeṣo ’si nāgottama dharmadevo; mahīm imāṁ dhārayase yad ekaḥ । anantabhogaḥ parigr̥hya sarvāṁ; yathāham evaṁ balabhid yathā vā ॥

सूत उवाच । अधो भूमेर्वसत्येवं नागोऽनन्तः प्रतापवान् । धारयन्वसुधामेकः शासनाद्ब्रह्मणो विभुः ॥

sūta uvāca । adho bhūmer vasaty evaṁ nāgo ’nantaḥ pratāpavān । dhārayan vasudhām ekaḥ śāsanād brahmaṇo vibhuḥ ॥

सुपर्णं च सखायं वै भगवानमरोत्तमः । प्रादादनन्ताय तदा वैनतेयं पितामहः ॥

suparṇaṁ ca sakhāyaṁ vai bhagavān amarottamaḥ । prādād anantāya tadā vainateyaṁ pitāmahaḥ ॥