Adhyāya 220

जनमेजय उवाच । किमर्थं शार्ङ्गकानग्निर्न ददाह तथागते । तस्मिन्वने दह्यमाने ब्रह्मन्नेतद्वदाशु मे ॥

janamejaya uvāca । kimarthaṁ śārṅgakān agnir na dadāha tathāgate । tasmin vane dahyamāne brahmann etad vadāśu me ॥

अदाहे ह्यश्वसेनस्य दानवस्य मयस्य च । कारणं कीर्तितं ब्रह्मञ्शार्ङ्गकानां न कीर्तितम् ॥

adāhe hy aśvasenasya dānavasya mayasya ca । kāraṇaṁ kīrtitaṁ brahmañ śārṅgakānāṁ na kīrtitam ॥

तदेतदद्भुतं ब्रह्मञ्शार्ङ्गानामविनाशनम् । कीर्तयस्वाग्निसंमर्दे कथं ते न विनाशिताः ॥

tad etad adbhutaṁ brahmañ śārṅgānām avināśanam । kīrtayasvāgnisaṁmarde kathaṁ te na vināśitāḥ ॥

वैशंपायन उवाच । यदर्थं शार्ङ्गकानग्निर्न ददाह तथागते । तत्ते सर्वं यथावृत्तं कथयिष्यामि भारत ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । yadarthaṁ śārṅgakān agnir na dadāha tathāgate । tat te sarvaṁ yathāvr̥ttaṁ kathayiṣyāmi bhārata ॥

धर्मज्ञानां मुख्यतमस्तपस्वी संशितव्रतः । आसीन्महर्षिः श्रुतवान्मन्दपाल इति श्रुतः ॥

dharmajñānāṁ mukhyatamas tapasvī saṁśitavrataḥ । āsīn maharṣiḥ śrutavān mandapāla iti śrutaḥ ॥

स मार्गमास्थितो राजन्नृषीणामूर्ध्वरेतसाम् । स्वाध्यायवान्धर्मरतस्तपस्वी विजितेन्द्रियः ॥

sa mārgam āsthito rājann r̥ṣīṇām ūrdhvaretasām । svādhyāyavān dharmaratas tapasvī vijitendriyaḥ ॥

स गत्वा तपसः पारं देहमुत्सृज्य भारत । जगाम पितृलोकाय न लेभे तत्र तत्फलम् ॥

sa gatvā tapasaḥ pāraṁ deham utsr̥jya bhārata । jagāma pitr̥lokāya na lebhe tatra tat phalam ॥

स लोकानफलान्दृष्ट्वा तपसा निर्जितानपि । पप्रच्छ धर्मराजस्य समीपस्थान्दिवौकसः ॥

sa lokān aphalān dr̥ṣṭvā tapasā nirjitān api । papraccha dharmarājasya samīpasthān divaukasaḥ ॥

किमर्थमावृता लोका ममैते तपसार्जिताः । किं मया न कृतं तत्र यस्येदं कर्मणः फलम् ॥

kimartham āvr̥tā lokā mamaite tapasārjitāḥ । kiṁ mayā na kr̥taṁ tatra yasyedaṁ karmaṇaḥ phalam ॥

तत्राहं तत्करिष्यामि यदर्थमिदमावृतम् । फलमेतस्य तपसः कथयध्वं दिवौकसः ॥

tatrāhaṁ tat kariṣyāmi yadartham idam āvr̥tam । phalam etasya tapasaḥ kathayadhvaṁ divaukasaḥ ॥

देवा ऊचुः । ऋणिनो मानवा ब्रह्मञ्जायन्ते येन तच्छृणु । क्रियाभिर्ब्रह्मचर्येण प्रजया च न संशयः ॥

devā ūcuḥ । r̥ṇino mānavā brahmañ jāyante yena tac chr̥ṇu । kriyābhir brahmacaryeṇa prajayā ca na saṁśayaḥ ॥

तदपाक्रियते सर्वं यज्ञेन तपसा सुतैः । तपस्वी यज्ञकृच्चासि न तु ते विद्यते प्रजा ॥

tad apākriyate sarvaṁ yajñena tapasā sutaiḥ । tapasvī yajñakr̥c cāsi na tu te vidyate prajā ॥

त इमे प्रसवस्यार्थे तव लोकाः समावृताः । प्रजायस्व ततो लोकानुपभोक्तासि शाश्वतान् ॥

ta ime prasavasyārthe tava lokāḥ samāvr̥tāḥ । prajāyasva tato lokān upabhoktāsi śāśvatān ॥

पुन्नाम्नो नरकात्पुत्रस्त्रातीति पितरं मुने । तस्मादपत्यसंताने यतस्व द्विजसत्तम ॥

punnāmno narakāt putras trātīti pitaraṁ mune । tasmād apatyasaṁtāne yatasva dvijasattama ॥

वैशंपायन उवाच । तच्छ्रुत्वा मन्दपालस्तु तेषां वाक्यं दिवौकसाम् । क्व नु शीघ्रमपत्यं स्याद्बहुलं चेत्यचिन्तयत् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tac chrutvā mandapālas tu teṣāṁ vākyaṁ divaukasām । kva nu śīghram apatyaṁ syād bahulaṁ cety acintayat ॥

स चिन्तयन्नभ्यगच्छद्बहुलप्रसवान्खगान् । शार्ङ्गिकां शार्ङ्गको भूत्वा जरितां समुपेयिवान् ॥

sa cintayann abhyagacchad bahulaprasavān khagān । śārṅgikāṁ śārṅgako bhūtvā jaritāṁ samupeyivān ॥

तस्यां पुत्रानजनयच्चतुरो ब्रह्मवादिनः । तानपास्य स तत्रैव जगाम लपितां प्रति । बालान्सुतानण्डगतान्मात्रा सह मुनिर्वने ॥

tasyāṁ putrān ajanayac caturo brahmavādinaḥ । tān apāsya sa tatraiva jagāma lapitāṁ prati । bālān sutān aṇḍagatān mātrā saha munir vane ॥

तस्मिन्गते महाभागे लपितां प्रति भारत । अपत्यस्नेहसंविग्ना जरिता बह्वचिन्तयत् ॥

tasmin gate mahābhāge lapitāṁ prati bhārata । apatyasnehasaṁvignā jaritā bahv acintayat ॥

तेन त्यक्तानसंत्याज्यानृषीनण्डगतान्वने । नाजहत्पुत्रकानार्ता जरिता खाण्डवे नृप । बभार चैतान्संजातान्स्ववृत्त्या स्नेहविक्लवा ॥

tena tyaktān asaṁtyājyān r̥ṣīn aṇḍagatān vane । nājahat putrakān ārtā jaritā khāṇḍave nr̥pa । babhāra caitān saṁjātān svavr̥ttyā snehaviklavā ॥

ततोऽग्निं खाण्डवं दग्धुमायान्तं दृष्टवानृषिः । मन्दपालश्चरंस्तस्मिन्वने लपितया सह ॥

tato ’gniṁ khāṇḍavaṁ dagdhum āyāntaṁ dr̥ṣṭavān r̥ṣiḥ । mandapālaś caraṁs tasmin vane lapitayā saha ॥

तं संकल्पं विदित्वास्य ज्ञात्वा पुत्रांश्च बालकान् । सोऽभितुष्टाव विप्रर्षिर्ब्राह्मणो जातवेदसम् । पुत्रान्परिददद्भीतो लोकपालं महौजसम् ॥

taṁ saṁkalpaṁ viditvāsya jñātvā putrāṁś ca bālakān । so ’bhituṣṭāva viprarṣir brāhmaṇo jātavedasam । putrān paridadad bhīto lokapālaṁ mahaujasam ॥

मन्दपाल उवाच । त्वमग्ने सर्वदेवानां मुखं त्वमसि हव्यवाट् । त्वमन्तः सर्वभूतानां गूढश्चरसि पावक ॥

mandapāla uvāca । tvam agne sarvadevānāṁ mukhaṁ tvam asi havyavāṭ । tvam antaḥ sarvabhūtānāṁ gūḍhaś carasi pāvaka ॥

त्वामेकमाहुः कवयस्त्वामाहुस्त्रिविधं पुनः । त्वामष्टधा कल्पयित्वा यज्ञवाहमकल्पयन् ॥

tvām ekam āhuḥ kavayas tvām āhus trividhaṁ punaḥ । tvām aṣṭadhā kalpayitvā yajñavāham akalpayan ॥

त्वया सृष्टमिदं विश्वं वदन्ति परमर्षयः । त्वदृते हि जगत्कृत्स्नं सद्यो न स्याद्धुताशन ॥

tvayā sr̥ṣṭam idaṁ viśvaṁ vadanti paramarṣayaḥ । tvad r̥te hi jagat kr̥tsnaṁ sadyo na syād dhutāśana ॥

तुभ्यं कृत्वा नमो विप्राः स्वकर्मविजितां गतिम् । गच्छन्ति सह पत्नीभिः सुतैरपि च शाश्वतीम् ॥

tubhyaṁ kr̥tvā namo viprāḥ svakarmavijitāṁ gatim । gacchanti saha patnībhiḥ sutair api ca śāśvatīm ॥

त्वामग्ने जलदानाहुः खे विषक्तान्सविद्युतः । दहन्ति सर्वभूतानि त्वत्तो निष्क्रम्य हायनाः ॥

tvām agne jaladān āhuḥ khe viṣaktān savidyutaḥ । dahanti sarvabhūtāni tvatto niṣkramya hāyanāḥ ॥

जातवेदस्तवैवेयं विश्वसृष्टिर्महाद्युते । तवैव कर्म विहितं भूतं सर्वं चराचरम् ॥

jātavedas tavaiveyaṁ viśvasr̥ṣṭir mahādyute । tavaiva karma vihitaṁ bhūtaṁ sarvaṁ carācaram ॥

त्वयापो विहिताः पूर्वं त्वयि सर्वमिदं जगत् । त्वयि हव्यं च कव्यं च यथावत्संप्रतिष्ठितम् ॥

tvayāpo vihitāḥ pūrvaṁ tvayi sarvam idaṁ jagat । tvayi havyaṁ ca kavyaṁ ca yathāvat saṁpratiṣṭhitam ॥

अग्ने त्वमेव ज्वलनस्त्वं धाता त्वं बृहस्पतिः । त्वमश्विनौ यमौ मित्रः सोमस्त्वमसि चानिलः ॥

agne tvam eva jvalanas tvaṁ dhātā tvaṁ br̥haspatiḥ । tvam aśvinau yamau mitraḥ somas tvam asi cānilaḥ ॥

वैशंपायन उवाच । एवं स्तुतस्ततस्तेन मन्दपालेन पावकः । तुतोष तस्य नृपते मुनेरमिततेजसः । उवाच चैनं प्रीतात्मा किमिष्टं करवाणि ते ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । evaṁ stutas tatas tena mandapālena pāvakaḥ । tutoṣa tasya nr̥pate muner amitatejasaḥ । uvāca cainaṁ prītātmā kim iṣṭaṁ karavāṇi te ॥

तमब्रवीन्मन्दपालः प्राञ्जलिर्हव्यवाहनम् । प्रदहन्खाण्डवं दावं मम पुत्रान्विसर्जय ॥

tam abravīn mandapālaḥ prāñjalir havyavāhanam । pradahan khāṇḍavaṁ dāvaṁ mama putrān visarjaya ॥

तथेति तत्प्रतिश्रुत्य भगवान्हव्यवाहनः । खाण्डवे तेन कालेन प्रजज्वाल दिधक्षया ॥

tatheti tat pratiśrutya bhagavān havyavāhanaḥ । khāṇḍave tena kālena prajajvāla didhakṣayā ॥