Adhyāya 221

वैशंपायन उवाच । ततः प्रज्वलिते शुक्रे शार्ङ्गकास्ते सुदुःखिताः । व्यथिताः परमोद्विग्ना नाधिजग्मुः परायणम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tataḥ prajvalite śukre śārṅgakās te suduḥkhitāḥ । vyathitāḥ paramodvignā nādhijagmuḥ parāyaṇam ॥

निशाम्य पुत्रकान्बालान्माता तेषां तपस्विनी । जरिता दुःखसंतप्ता विललाप नरेश्वर ॥

niśāmya putrakān bālān mātā teṣāṁ tapasvinī । jaritā duḥkhasaṁtaptā vilalāpa nareśvara ॥

अयमग्निर्दहन्कक्षमित आयाति भीषणः । जगत्संदीपयन्भीमो मम दुःखविवर्धनः ॥

ayam agnir dahan kakṣam ita āyāti bhīṣaṇaḥ । jagat saṁdīpayan bhīmo mama duḥkhavivardhanaḥ ॥

इमे च मां कर्षयन्ति शिशवो मन्दचेतसः । अबर्हाश्चरणैर्हीनाः पूर्वेषां नः परायणम् । त्रासयंश्चायमायाति लेलिहानो महीरुहान् ॥

ime ca māṁ karṣayanti śiśavo mandacetasaḥ । abarhāś caraṇair hīnāḥ pūrveṣāṁ naḥ parāyaṇam । trāsayaṁś cāyam āyāti lelihāno mahīruhān ॥

अशक्तिमत्त्वाच्च सुता न शक्ताः सरणे मम । आदाय च न शक्तास्मि पुत्रान्सरितुमन्यतः ॥

aśaktimattvāc ca sutā na śaktāḥ saraṇe mama । ādāya ca na śaktāsmi putrān saritum anyataḥ ॥

न च त्यक्तुमहं शक्ता हृदयं दूयतीव मे । कं नु जह्यामहं पुत्रं कमादाय व्रजाम्यहम् ॥

na ca tyaktum ahaṁ śaktā hr̥dayaṁ dūyatīva me । kaṁ nu jahyām ahaṁ putraṁ kam ādāya vrajāmy aham ॥

किं नु मे स्यात्कृतं कृत्वा मन्यध्वं पुत्रकाः कथम् । चिन्तयाना विमोक्षं वो नाधिगच्छामि किंचन । छादयित्वा च वो गात्रैः करिष्ये मरणं सह ॥

kiṁ nu me syāt kr̥taṁ kr̥tvā manyadhvaṁ putrakāḥ katham । cintayānā vimokṣaṁ vo nādhigacchāmi kiṁ cana । chādayitvā ca vo gātraiḥ kariṣye maraṇaṁ saha ॥

जरितारौ कुलं हीदं ज्येष्ठत्वेन प्रतिष्ठितम् । सारिसृक्वः प्रजायेत पितॄणां कुलवर्धनः ॥

jaritārau kulaṁ hīdaṁ jyeṣṭhatvena pratiṣṭhitam । sārisr̥kvaḥ prajāyeta pitr̥̄ṇāṁ kulavardhanaḥ ॥

स्तम्बमित्रस्तपः कुर्याद्द्रोणो ब्रह्मविदुत्तमः । इत्येवमुक्त्वा प्रययौ पिता वो निर्घृणः पुरा ॥

stambamitras tapaḥ kuryād droṇo brahmavid uttamaḥ । ity evam uktvā prayayau pitā vo nirghr̥ṇaḥ purā ॥

कमुपादाय शक्येत गन्तुं कस्यापदुत्तमा । किं नु कृत्वा कृतं कार्यं भवेदिति च विह्वला ॥

kam upādāya śakyeta gantuṁ kasyāpad uttamā । kiṁ nu kr̥tvā kr̥taṁ kāryaṁ bhaved iti ca vihvalā ॥

नापश्यत्स्वधिया मोक्षं स्वसुतानां तदानलात् । एवं ब्रुवन्तीं शार्ङ्गास्ते प्रत्यूचुरथ मातरम् ॥

nāpaśyat svadhiyā mokṣaṁ svasutānāṁ tadānalāt । evaṁ bruvantīṁ śārṅgās te pratyūcur atha mātaram ॥

स्नेहमुत्सृज्य मातस्त्वं पत यत्र न हव्यवाट् । अस्मासु हि विनष्टेषु भवितारः सुतास्तव । त्वयि मातर्विनष्टायां न नः स्यात्कुलसंततिः ॥

sneham utsr̥jya mātas tvaṁ pata yatra na havyavāṭ । asmāsu hi vinaṣṭeṣu bhavitāraḥ sutās tava । tvayi mātar vinaṣṭāyāṁ na naḥ syāt kulasaṁtatiḥ ॥

अन्ववेक्ष्यैतदुभयं क्षमं स्याद्यत्कुलस्य नः । तद्वै कर्तुं परः कालो मातरेष भवेत्तव ॥

anvavekṣyaitad ubhayaṁ kṣamaṁ syād yat kulasya naḥ । tad vai kartuṁ paraḥ kālo mātar eṣa bhavet tava ॥

मा वै कुलविनाशाय स्नेहं कार्षीः सुतेषु नः । न हीदं कर्म मोघं स्याल्लोककामस्य नः पितुः ॥

mā vai kulavināśāya snehaṁ kārṣīḥ suteṣu naḥ । na hīdaṁ karma moghaṁ syāl lokakāmasya naḥ pituḥ ॥

जरितोवाच । इदमाखोर्बिलं भूमौ वृक्षस्यास्य समीपतः । तदाविशध्वं त्वरिता वह्नेरत्र न वो भयम् ॥

jaritovāca । idam ākhor bilaṁ bhūmau vr̥kṣasyāsya samīpataḥ । tad āviśadhvaṁ tvaritā vahner atra na vo bhayam ॥

ततोऽहं पांसुना छिद्रमपिधास्यामि पुत्रकाः । एवं प्रतिकृतं मन्ये ज्वलतः कृष्णवर्त्मनः ॥

tato ’haṁ pāṁsunā chidram apidhāsyāmi putrakāḥ । evaṁ pratikr̥taṁ manye jvalataḥ kr̥ṣṇavartmanaḥ ॥

तत एष्याम्यतीतेऽग्नौ विहर्तुं पांसुसंचयम् । रोचतामेष वोपायो विमोक्षाय हुताशनात् ॥

tata eṣyāmy atīte ’gnau vihartuṁ pāṁsusaṁcayam । rocatām eṣa vopāyo vimokṣāya hutāśanāt ॥

शार्ङ्गका ऊचुः । अबर्हान्मांसभूतान्नः क्रव्यादाखुर्विनाशयेत् । पश्यमाना भयमिदं न शक्ष्यामो निषेवितुम् ॥

śārṅgakā ūcuḥ । abarhān māṁsabhūtān naḥ kravyādākhur vināśayet । paśyamānā bhayam idaṁ na śakṣyāmo niṣevitum ॥

कथमग्निर्न नो दह्यात्कथमाखुर्न भक्षयेत् । कथं न स्यात्पिता मोघः कथं माता ध्रियेत नः ॥

katham agnir na no dahyāt katham ākhur na bhakṣayet । kathaṁ na syāt pitā moghaḥ kathaṁ mātā dhriyeta naḥ ॥

बिल आखोर्विनाशः स्यादग्नेराकाशचारिणाम् । अन्ववेक्ष्यैतदुभयं श्रेयान्दाहो न भक्षणम् ॥

bila ākhor vināśaḥ syād agner ākāśacāriṇām । anvavekṣyaitad ubhayaṁ śreyān dāho na bhakṣaṇam ॥

गर्हितं मरणं नः स्यादाखुना खादता बिले । शिष्टादिष्टः परित्यागः शरीरस्य हुताशनात् ॥

garhitaṁ maraṇaṁ naḥ syād ākhunā khādatā bile । śiṣṭād iṣṭaḥ parityāgaḥ śarīrasya hutāśanāt ॥