Adhyāya 219

वैशंपायन उवाच । तथा शैलनिपातेन भीषिताः खाण्डवालयाः । दानवा राक्षसा नागास्तरक्ष्वृक्षवनौकसः । द्विपाः प्रभिन्नाः शार्दूलाः सिंहाः केसरिणस्तथा ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tathā śailanipātena bhīṣitāḥ khāṇḍavālayāḥ । dānavā rākṣasā nāgās tarakṣvr̥kṣavanaukasaḥ । dvipāḥ prabhinnāḥ śārdūlāḥ siṁhāḥ kesariṇas tathā ॥

मृगाश्च महिषाश्चैव शतशः पक्षिणस्तथा । समुद्विग्ना विससृपुस्तथान्या भूतजातयः ॥

mr̥gāś ca mahiṣāś caiva śataśaḥ pakṣiṇas tathā । samudvignā visasr̥pus tathānyā bhūtajātayaḥ ॥

तं दावं समुदीक्षन्तः कृष्णौ चाभ्युद्यतायुधौ । उत्पातनादशब्देन संत्रासित इवाभवन् ॥

taṁ dāvaṁ samudīkṣantaḥ kr̥ṣṇau cābhyudyatāyudhau । utpātanādaśabdena saṁtrāsita ivābhavan ॥

स्वतेजोभास्वरं चक्रमुत्ससर्ज जनार्दनः । तेन ता जातयः क्षुद्राः सदानवनिशाचराः । निकृत्ताः शतशः सर्वा निपेतुरनलं क्षणात् ॥

svatejobhāsvaraṁ cakram utsasarja janārdanaḥ । tena tā jātayaḥ kṣudrāḥ sadānavaniśācarāḥ । nikr̥ttāḥ śataśaḥ sarvā nipetur analaṁ kṣaṇāt ॥

अदृश्यन्राक्षसास्तत्र कृष्णचक्रविदारिताः । वसारुधिरसंपृक्ताः संध्यायामिव तोयदाः ॥

adr̥śyan rākṣasās tatra kr̥ṣṇacakravidāritāḥ । vasārudhirasaṁpr̥ktāḥ saṁdhyāyām iva toyadāḥ ॥

पिशाचान्पक्षिणो नागान्पशूंश्चापि सहस्रशः । निघ्नंश्चरति वार्ष्णेयः कालवत्तत्र भारत ॥

piśācān pakṣiṇo nāgān paśūṁś cāpi sahasraśaḥ । nighnaṁś carati vārṣṇeyaḥ kālavat tatra bhārata ॥

क्षिप्तं क्षिप्तं हि तच्चक्रं कृष्णस्यामित्रघातिनः । हत्वानेकानि सत्त्वानि पाणिमेति पुनः पुनः ॥

kṣiptaṁ kṣiptaṁ hi tac cakraṁ kr̥ṣṇasyāmitraghātinaḥ । hatvānekāni sattvāni pāṇim eti punaḥ punaḥ ॥

तथा तु निघ्नतस्तस्य सर्वसत्त्वानि भारत । बभूव रूपमत्युग्रं सर्वभूतात्मनस्तदा ॥

tathā tu nighnatas tasya sarvasattvāni bhārata । babhūva rūpam atyugraṁ sarvabhūtātmanas tadā ॥

समेतानां च देवानां दानवानां च सर्वशः । विजेता नाभवत्कश्चित्कृष्णपाण्डवयोर्मृधे ॥

sametānāṁ ca devānāṁ dānavānāṁ ca sarvaśaḥ । vijetā nābhavat kaś cit kr̥ṣṇapāṇḍavayor mr̥dhe ॥

तयोर्बलात्परित्रातुं तं दावं तु यदा सुराः । नाशक्नुवञ्शमयितुं तदाभूवन्पराङ्मुखाः ॥

tayor balāt paritrātuṁ taṁ dāvaṁ tu yadā surāḥ । nāśaknuvañ śamayituṁ tadābhūvan parāṅmukhāḥ ॥

शतक्रतुश्च संप्रेक्ष्य विमुखान्देवतागणान् । बभूवावस्थितः प्रीतः प्रशंसन्कृष्णपाण्डवौ ॥

śatakratuś ca saṁprekṣya vimukhān devatāgaṇān । babhūvāvasthitaḥ prītaḥ praśaṁsan kr̥ṣṇapāṇḍavau ॥

निवृत्तेषु तु देवेषु वागुवाचाशरीरिणी । शतक्रतुमभिप्रेक्ष्य महागम्भीरनिःस्वना ॥

nivr̥tteṣu tu deveṣu vāg uvācāśarīriṇī । śatakratum abhiprekṣya mahāgambhīraniḥsvanā ॥

न ते सखा संनिहितस्तक्षकः पन्नगोत्तमः । दाहकाले खाण्डवस्य कुरुक्षेत्रं गतो ह्यसौ ॥

na te sakhā saṁnihitas takṣakaḥ pannagottamaḥ । dāhakāle khāṇḍavasya kurukṣetraṁ gato hy asau ॥

न च शक्यौ त्वया जेतुं युद्धेऽस्मिन्समवस्थितौ । वासुदेवार्जुनौ शक्र निबोधेदं वचो मम ॥

na ca śakyau tvayā jetuṁ yuddhe ’smin samavasthitau । vāsudevārjunau śakra nibodhedaṁ vaco mama ॥

नरनारायणौ देवौ तावेतौ विश्रुतौ दिवि । भवानप्यभिजानाति यद्वीर्यौ यत्पराक्रमौ ॥

naranārāyaṇau devau tāv etau viśrutau divi । bhavān apy abhijānāti yadvīryau yatparākramau ॥

नैतौ शक्यौ दुराधर्षौ विजेतुमजितौ युधि । अपि सर्वेषु लोकेषु पुराणावृषिसत्तमौ ॥

naitau śakyau durādharṣau vijetum ajitau yudhi । api sarveṣu lokeṣu purāṇāv r̥ṣisattamau ॥

पूजनीयतमावेतावपि सर्वैः सुरासुरैः । सयक्षरक्षोगन्धर्वनरकिंनरपन्नगैः ॥

pūjanīyatamāv etāv api sarvaiḥ surāsuraiḥ । sayakṣarakṣogandharvanarakiṁnarapannagaiḥ ॥

तस्मादितः सुरैः सार्धं गन्तुमर्हसि वासव । दिष्टं चाप्यनुपश्यैतत्खाण्डवस्य विनाशनम् ॥

tasmād itaḥ suraiḥ sārdhaṁ gantum arhasi vāsava । diṣṭaṁ cāpy anupaśyaitat khāṇḍavasya vināśanam ॥

इति वाचमभिश्रुत्य तथ्यमित्यमरेश्वरः । कोपामर्षौ समुत्सृज्य संप्रतस्थे दिवं तदा ॥

iti vācam abhiśrutya tathyam ity amareśvaraḥ । kopāmarṣau samutsr̥jya saṁpratasthe divaṁ tadā ॥

तं प्रस्थितं महात्मानं समवेक्ष्य दिवौकसः । त्वरिताः सहिता राजन्ननुजग्मुः शतक्रतुम् ॥

taṁ prasthitaṁ mahātmānaṁ samavekṣya divaukasaḥ । tvaritāḥ sahitā rājann anujagmuḥ śatakratum ॥

देवराजं तदा यान्तं सह देवैरुदीक्ष्य तु । वासुदेवार्जुनौ वीरौ सिंहनादं विनेदतुः ॥

devarājaṁ tadā yāntaṁ saha devair udīkṣya tu । vāsudevārjunau vīrau siṁhanādaṁ vinedatuḥ ॥

देवराजे गते राजन्प्रहृष्टौ कृष्णपाण्डवौ । निर्विशङ्कं पुनर्दावं दाहयामासतुस्तदा ॥

devarāje gate rājan prahr̥ṣṭau kr̥ṣṇapāṇḍavau । nirviśaṅkaṁ punar dāvaṁ dāhayām āsatus tadā ॥

स मारुत इवाभ्राणि नाशयित्वार्जुनः सुरान् । व्यधमच्छरसंपातैः प्राणिनः खाण्डवालयान् ॥

sa māruta ivābhrāṇi nāśayitvārjunaḥ surān । vyadhamac charasaṁpātaiḥ prāṇinaḥ khāṇḍavālayān ॥

न च स्म किंचिच्छक्नोति भूतं निश्चरितुं ततः । संछिद्यमानमिषुभिरस्यता सव्यसाचिना ॥

na ca sma kiṁ cic chaknoti bhūtaṁ niścarituṁ tataḥ । saṁchidyamānam iṣubhir asyatā savyasācinā ॥

नाशकंस्तत्र भूतानि महान्त्यपि रणेऽर्जुनम् । निरीक्षितुममोघेषुं करिष्यन्ति कुतो रणम् ॥

nāśakaṁs tatra bhūtāni mahānty api raṇe ’rjunam । nirīkṣitum amogheṣuṁ kariṣyanti kuto raṇam ॥

शतेनैकं च विव्याध शतं चैकेन पत्रिणा । व्यसवस्तेऽपतन्नग्नौ साक्षात्कालहता इव ॥

śatenaikaṁ ca vivyādha śataṁ caikena patriṇā । vyasavas te ’patann agnau sākṣāt kālahatā iva ॥

न चालभन्त ते शर्म रोधःसु विषमेषु च । पितृदेवनिवासेषु संतापश्चाप्यजायत ॥

na cālabhanta te śarma rodhaḥsu viṣameṣu ca । pitr̥devanivāseṣu saṁtāpaś cāpy ajāyata ॥

भूतसंघसहस्राश्च दीनाश्चक्रुर्महास्वनम् । रुरुवुर्वारणाश्चैव तथैव मृगपक्षिणः । तेन शब्देन वित्रेसुर्गङ्गोदधिचरा झषाः ॥

bhūtasaṁghasahasrāś ca dīnāś cakrur mahāsvanam । ruruvur vāraṇāś caiva tathaiva mr̥gapakṣiṇaḥ । tena śabdena vitresur gaṅgodadhicarā jhaṣāḥ ॥

न ह्यर्जुनं महाबाहुं नापि कृष्णं महाबलम् । निरीक्षितुं वै शक्नोति कश्चिद्योद्धुं कुतः पुनः ॥

na hy arjunaṁ mahābāhuṁ nāpi kr̥ṣṇaṁ mahābalam । nirīkṣituṁ vai śaknoti kaś cid yoddhuṁ kutaḥ punaḥ ॥

एकायनगता येऽपि निष्पतन्त्यत्र केचन । राक्षसान्दानवान्नागाञ्जघ्ने चक्रेण तान्हरिः ॥

ekāyanagatā ye ’pi niṣpatanty atra ke cana । rākṣasān dānavān nāgāñ jaghne cakreṇa tān hariḥ ॥

ते विभिन्नशिरोदेहाश्चक्रवेगाद्गतासवः । पेतुरास्ये महाकाया दीप्तस्य वसुरेतसः ॥

te vibhinnaśirodehāś cakravegād gatāsavaḥ । petur āsye mahākāyā dīptasya vasuretasaḥ ॥

स मांसरुधिरौघैश्च मेदौघैश्च समीरितः । उपर्याकाशगो वह्निर्विधूमः समदृश्यत ॥

sa māṁsarudhiraughaiś ca medaughaiś ca samīritaḥ । upary ākāśago vahnir vidhūmaḥ samadr̥śyata ॥

दीप्ताक्षो दीप्तजिह्वश्च दीप्तव्यात्तमहाननः । दीप्तोर्ध्वकेशः पिङ्गाक्षः पिबन्प्राणभृतां वसाम् ॥

dīptākṣo dīptajihvaś ca dīptavyāttamahānanaḥ । dīptordhvakeśaḥ piṅgākṣaḥ piban prāṇabhr̥tāṁ vasām ॥

तां स कृष्णार्जुनकृतां सुधां प्राप्य हुताशनः । बभूव मुदितस्तृप्तः परां निर्वृतिमागतः ॥

tāṁ sa kr̥ṣṇārjunakr̥tāṁ sudhāṁ prāpya hutāśanaḥ । babhūva muditas tr̥ptaḥ parāṁ nirvr̥tim āgataḥ ॥

अथासुरं मयं नाम तक्षकस्य निवेशनात् । विप्रद्रवन्तं सहसा ददर्श मधुसूदनः ॥

athāsuraṁ mayaṁ nāma takṣakasya niveśanāt । vipradravantaṁ sahasā dadarśa madhusūdanaḥ ॥

तमग्निः प्रार्थयामास दिधक्षुर्वातसारथिः । देहवान्वै जटी भूत्वा नदंश्च जलदो यथा । जिघांसुर्वासुदेवश्च चक्रमुद्यम्य विष्ठितः ॥

tam agniḥ prārthayām āsa didhakṣur vātasārathiḥ । dehavān vai jaṭī bhūtvā nadaṁś ca jalado yathā । jighāṁsur vāsudevaś ca cakram udyamya viṣṭhitaḥ ॥

स चक्रमुद्यतं दृष्ट्वा दिधक्षुं च हुताशनम् । अभिधावार्जुनेत्येवं मयश्चुक्रोश भारत ॥

sa cakram udyataṁ dr̥ṣṭvā didhakṣuṁ ca hutāśanam । abhidhāvārjunety evaṁ mayaś cukrośa bhārata ॥

तस्य भीतस्वनं श्रुत्वा मा भैरिति धनंजयः । प्रत्युवाच मयं पार्थो जीवयन्निव भारत ॥

tasya bhītasvanaṁ śrutvā mā bhair iti dhanaṁjayaḥ । pratyuvāca mayaṁ pārtho jīvayann iva bhārata ॥

तं पार्थेनाभये दत्ते नमुचेर्भ्रातरं मयम् । न हन्तुमैच्छद्दाशार्हः पावको न ददाह च ॥

taṁ pārthenābhaye datte namucer bhrātaraṁ mayam । na hantum aicchad dāśārhaḥ pāvako na dadāha ca ॥

तस्मिन्वने दह्यमाने षडग्निर्न ददाह च । अश्वसेनं मयं चापि चतुरः शार्ङ्गकानिति ॥

tasmin vane dahyamāne ṣaḍ agnir na dadāha ca । aśvasenaṁ mayaṁ cāpi caturaḥ śārṅgakān iti ॥