Adhyāya 218

वैशंपायन उवाच । तस्याभिवर्षतो वारि पाण्डवः प्रत्यवारयत् । शरवर्षेण बीभत्सुरुत्तमास्त्राणि दर्शयन् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tasyābhivarṣato vāri pāṇḍavaḥ pratyavārayat । śaravarṣeṇa bībhatsur uttamāstrāṇi darśayan ॥

शरैः समन्ततः सर्वं खाण्डवं चापि पाण्डवः । छादयामास तद्वर्षमपकृष्य ततो वनात् ॥

śaraiḥ samantataḥ sarvaṁ khāṇḍavaṁ cāpi pāṇḍavaḥ । chādayām āsa tad varṣam apakr̥ṣya tato vanāt ॥

न च स्म किंचिच्छक्नोति भूतं निश्चरितुं ततः । संछाद्यमाने खगमैरस्यता सव्यसाचिना ॥

na ca sma kiṁ cic chaknoti bhūtaṁ niścarituṁ tataḥ । saṁchādyamāne khagamair asyatā savyasācinā ॥

तक्षकस्तु न तत्रासीत्सर्पराजो महाबलः । दह्यमाने वने तस्मिन्कुरुक्षेत्रेऽभवत्तदा ॥

takṣakas tu na tatrāsīt sarparājo mahābalaḥ । dahyamāne vane tasmin kurukṣetre ’bhavat tadā ॥

अश्वसेनस्तु तत्रासीत्तक्षकस्य सुतो बली । स यत्नमकरोत्तीव्रं मोक्षार्थं हव्यवाहनात् ॥

aśvasenas tu tatrāsīt takṣakasya suto balī । sa yatnam akarot tīvraṁ mokṣārthaṁ havyavāhanāt ॥

न शशाक विनिर्गन्तुं कौन्तेयशरपीडितः । मोक्षयामास तं माता निगीर्य भुजगात्मजा ॥

na śaśāka vinirgantuṁ kaunteyaśarapīḍitaḥ । mokṣayām āsa taṁ mātā nigīrya bhujagātmajā ॥

तस्य पूर्वं शिरो ग्रस्तं पुच्छमस्य निगीर्यते । ऊर्ध्वमाचक्रमे सा तु पन्नगी पुत्रगृद्धिनी ॥

tasya pūrvaṁ śiro grastaṁ puccham asya nigīryate । ūrdhvam ācakrame sā tu pannagī putragr̥ddhinī ॥

तस्यास्तीक्ष्णेन भल्लेन पृथुधारेण पाण्डवः । शिरश्चिच्छेद गच्छन्त्यास्तामपश्यत्सुरेश्वरः ॥

tasyās tīkṣṇena bhallena pr̥thudhāreṇa pāṇḍavaḥ । śiraś ciccheda gacchantyās tām apaśyat sureśvaraḥ ॥

तं मुमोचयिषुर्वज्री वातवर्षेण पाण्डवम् । मोहयामास तत्कालमश्वसेनस्त्वमुच्यत ॥

taṁ mumocayiṣur vajrī vātavarṣeṇa pāṇḍavam । mohayām āsa tatkālam aśvasenas tv amucyata ॥

तां च मायां तदा दृष्ट्वा घोरां नागेन वञ्चितः । द्विधा त्रिधा च चिच्छेद खगतानेव भारत ॥

tāṁ ca māyāṁ tadā dr̥ṣṭvā ghorāṁ nāgena vañcitaḥ । dvidhā tridhā ca ciccheda khagatān eva bhārata ॥

शशाप तं च संक्रुद्धो बीभत्सुर्जिह्मगामिनम् । पावको वासुदेवश्च अप्रतिष्ठो भवेदिति ॥

śaśāpa taṁ ca saṁkruddho bībhatsur jihmagāminam । pāvako vāsudevaś ca apratiṣṭho bhaved iti ॥

ततो जिष्णुः सहस्राक्षं खं वितत्येषुभिः शितैः । योधयामास संक्रुद्धो वञ्चनां तामनुस्मरन् ॥

tato jiṣṇuḥ sahasrākṣaṁ khaṁ vitatyeṣubhiḥ śitaiḥ । yodhayām āsa saṁkruddho vañcanāṁ tām anusmaran ॥

देवराडपि तं दृष्ट्वा संरब्धमिव फल्गुनम् । स्वमस्त्रमसृजद्दीप्तं यत्ततानाखिलं नभः ॥

devarāḍ api taṁ dr̥ṣṭvā saṁrabdham iva phalgunam । svam astram asr̥jad dīptaṁ yat tatānākhilaṁ nabhaḥ ॥

ततो वायुर्महाघोषः क्षोभयन्सर्वसागरान् । वियत्स्थोऽजनयन्मेघाञ्जलधारामुचोऽऽकुलान् ॥

tato vāyur mahāghoṣaḥ kṣobhayan sarvasāgarān । viyatstho ’janayan meghāñ jaladhārāmuco ’’kulān ॥

तद्विघातार्थमसृजदर्जुनोऽप्यस्त्रमुत्तमम् । वायव्यमेवाभिमन्त्र्य प्रतिपत्तिविशारदः ॥

tadvighātārtham asr̥jad arjuno ’py astram uttamam । vāyavyam evābhimantrya pratipattiviśāradaḥ ॥

तेनेन्द्राशनिमेघानां वीर्यौजस्तद्विनाशितम् । जलधाराश्च ताः शोषं जग्मुर्नेशुश्च विद्युतः ॥

tenendrāśanimeghānāṁ vīryaujas tadvināśitam । jaladhārāś ca tāḥ śoṣaṁ jagmur neśuś ca vidyutaḥ ॥

क्षणेन चाभवद्व्योम संप्रशान्तरजस्तमः । सुखशीतानिलगुणं प्रकृतिस्थार्कमण्डलम् ॥

kṣaṇena cābhavad vyoma saṁpraśāntarajastamaḥ । sukhaśītānilaguṇaṁ prakr̥tisthārkamaṇḍalam ॥

निष्प्रतीकारहृष्टश्च हुतभुग्विविधाकृतिः । प्रजज्वालातुलार्चिष्मान्स्वनादैः पूरयञ्जगत् ॥

niṣpratīkārahr̥ṣṭaś ca hutabhug vividhākr̥tiḥ । prajajvālātulārciṣmān svanādaiḥ pūrayañ jagat ॥

कृष्णाभ्यां रक्षितं दृष्ट्वा तं च दावमहंकृताः । समुत्पेतुरथाकाशं सुपर्णाद्याः पतत्रिणः ॥

kr̥ṣṇābhyāṁ rakṣitaṁ dr̥ṣṭvā taṁ ca dāvam ahaṁkr̥tāḥ । samutpetur athākāśaṁ suparṇādyāḥ patatriṇaḥ ॥

गरुडा वज्रसदृशैः पक्षतुण्डनखैस्तथा । प्रहर्तुकामाः संपेतुराकाशात्कृष्णपाण्डवौ ॥

garuḍā vajrasadr̥śaiḥ pakṣatuṇḍanakhais tathā । prahartukāmāḥ saṁpetur ākāśāt kr̥ṣṇapāṇḍavau ॥

तथैवोरगसंघाताः पाण्डवस्य समीपतः । उत्सृजन्तो विषं घोरं निश्चेरुर्ज्वलिताननाः ॥

tathaivoragasaṁghātāḥ pāṇḍavasya samīpataḥ । utsr̥janto viṣaṁ ghoraṁ niścerur jvalitānanāḥ ॥

तांश्चकर्त शरैः पार्थः सरोषान्दृश्य खेचरान् । विवशाश्चापतन्दीप्तं देहाभावाय पावकम् ॥

tāṁś cakarta śaraiḥ pārthaḥ saroṣān dr̥śya khecarān । vivaśāś cāpatan dīptaṁ dehābhāvāya pāvakam ॥

ततः सुराः सगन्धर्वा यक्षराक्षसपन्नगाः । उत्पेतुर्नादमतुलमुत्सृजन्तो रणार्थिणः ॥

tataḥ surāḥ sagandharvā yakṣarākṣasapannagāḥ । utpetur nādam atulam utsr̥janto raṇārthiṇaḥ ॥

अयःकणपचक्राश्मभुशुण्ड्युद्यतबाहवः । कृष्णपार्थौ जिघांसन्तः क्रोधसंमूर्च्छितौजसः ॥

ayaḥkaṇapacakrāśmabhuśuṇḍyudyatabāhavaḥ । kr̥ṣṇapārthau jighāṁsantaḥ krodhasaṁmūrcchitaujasaḥ ॥

तेषामभिव्याहरतां शस्त्रवर्षं च मुञ्चताम् । प्रममाथोत्तमाङ्गानि बीभत्सुर्निशितैः शरैः ॥

teṣām abhivyāharatāṁ śastravarṣaṁ ca muñcatām । pramamāthottamāṅgāni bībhatsur niśitaiḥ śaraiḥ ॥

कृष्णश्च सुमहातेजाश्चक्रेणारिनिहा तदा । दैत्यदानवसंघानां चकार कदनं महत् ॥

kr̥ṣṇaś ca sumahātejāś cakreṇārinihā tadā । daityadānavasaṁghānāṁ cakāra kadanaṁ mahat ॥

अथापरे शरैर्विद्धाश्चक्रवेगेरितास्तदा । वेलामिव समासाद्य व्यातिष्ठन्त महौजसः ॥

athāpare śarair viddhāś cakravegeritās tadā । velām iva samāsādya vyātiṣṭhanta mahaujasaḥ ॥

ततः शक्रोऽभिसंक्रुद्धस्त्रिदशानां महेश्वरः । पाण्डुरं गजमास्थाय तावुभौ समभिद्रवत् ॥

tataḥ śakro ’bhisaṁkruddhas tridaśānāṁ maheśvaraḥ । pāṇḍuraṁ gajam āsthāya tāv ubhau samabhidravat ॥

अशनिं गृह्य तरसा वज्रमस्त्रमवासृजत् । हतावेताविति प्राह सुरानसुरसूदनः ॥

aśaniṁ gr̥hya tarasā vajram astram avāsr̥jat । hatāv etāv iti prāha surān asurasūdanaḥ ॥

ततः समुद्यतां दृष्ट्वा देवेन्द्रेण महाशनिम् । जगृहुः सर्वशस्त्राणि स्वानि स्वानि सुरास्तदा ॥

tataḥ samudyatāṁ dr̥ṣṭvā devendreṇa mahāśanim । jagr̥huḥ sarvaśastrāṇi svāni svāni surās tadā ॥

कालदण्डं यमो राजा शिबिकां च धनेश्वरः । पाशं च वरुणस्तत्र विचक्रं च तथा शिवः ॥

kāladaṇḍaṁ yamo rājā śibikāṁ ca dhaneśvaraḥ । pāśaṁ ca varuṇas tatra vicakraṁ ca tathā śivaḥ ॥

ओषधीर्दीप्यमानाश्च जगृहातेऽश्विनावपि । जगृहे च धनुर्धाता मुसलं च जयस्तथा ॥

oṣadhīr dīpyamānāś ca jagr̥hāte ’śvināv api । jagr̥he ca dhanur dhātā musalaṁ ca jayas tathā ॥

पर्वतं चापि जग्राह क्रुद्धस्त्वष्टा महाबलः । अंशस्तु शक्तिं जग्राह मृत्युर्देवः परश्वधम् ॥

parvataṁ cāpi jagrāha kruddhas tvaṣṭā mahābalaḥ । aṁśas tu śaktiṁ jagrāha mr̥tyur devaḥ paraśvadham ॥

प्रगृह्य परिघं घोरं विचचारार्यमा अपि । मित्रश्च क्षुरपर्यन्तं चक्रं गृह्य व्यतिष्ठत ॥

pragr̥hya parighaṁ ghoraṁ vicacārāryamā api । mitraś ca kṣuraparyantaṁ cakraṁ gr̥hya vyatiṣṭhata ॥

पूषा भगश्च संक्रुद्धः सविता च विशां पते । आत्तकार्मुकनिस्त्रिंशाः कृष्णपार्थावभिद्रुताः ॥

pūṣā bhagaś ca saṁkruddhaḥ savitā ca viśāṁ pate । āttakārmukanistriṁśāḥ kr̥ṣṇapārthāv abhidrutāḥ ॥

रुद्राश्च वसवश्चैव मरुतश्च महाबलाः । विश्वेदेवास्तथा साध्या दीप्यमानाः स्वतेजसा ॥

rudrāś ca vasavaś caiva marutaś ca mahābalāḥ । viśvedevās tathā sādhyā dīpyamānāḥ svatejasā ॥

एते चान्ये च बहवो देवास्तौ पुरुषोत्तमौ । कृष्णपार्थौ जिघांसन्तः प्रतीयुर्विविधायुधाः ॥

ete cānye ca bahavo devās tau puruṣottamau । kr̥ṣṇapārthau jighāṁsantaḥ pratīyur vividhāyudhāḥ ॥

तत्राद्भुतान्यदृश्यन्त निमित्तानि महाहवे । युगान्तसमरूपाणि भूतोत्सादाय भारत ॥

tatrādbhutāny adr̥śyanta nimittāni mahāhave । yugāntasamarūpāṇi bhūtotsādāya bhārata ॥

तथा तु दृष्ट्वा संरब्धं शक्रं देवैः सहाच्युतौ । अभीतौ युधि दुर्धर्षौ तस्थतुः सज्जकार्मुकौ ॥

tathā tu dr̥ṣṭvā saṁrabdhaṁ śakraṁ devaiḥ sahācyutau । abhītau yudhi durdharṣau tasthatuḥ sajjakārmukau ॥

आगतांश्चैव तान्दृष्ट्वा देवानेकैकशस्ततः । न्यवारयेतां संक्रुद्धौ बाणैर्वज्रोपमैस्तदा ॥

āgatāṁś caiva tān dr̥ṣṭvā devān ekaikaśas tataḥ । nyavārayetāṁ saṁkruddhau bāṇair vajropamais tadā ॥

असकृद्भग्नसंकल्पाः सुराश्च बहुशः कृताः । भयाद्रणं परित्यज्य शक्रमेवाभिशिश्रियुः ॥

asakr̥d bhagnasaṁkalpāḥ surāś ca bahuśaḥ kr̥tāḥ । bhayād raṇaṁ parityajya śakram evābhiśiśriyuḥ ॥

दृष्ट्वा निवारितान्देवान्माधवेनार्जुनेन च । आश्चर्यमगमंस्तत्र मुनयो दिवि विष्ठिताः ॥

dr̥ṣṭvā nivāritān devān mādhavenārjunena ca । āścaryam agamaṁs tatra munayo divi viṣṭhitāḥ ॥

शक्रश्चापि तयोर्वीर्यमुपलभ्यासकृद्रणे । बभूव परमप्रीतो भूयश्चैतावयोधयत् ॥

śakraś cāpi tayor vīryam upalabhyāsakr̥d raṇe । babhūva paramaprīto bhūyaś caitāv ayodhayat ॥

ततोऽश्मवर्षं सुमहद्व्यसृजत्पाकशासनः । भूय एव तदा वीर्यं जिज्ञासुः सव्यसाचिनः । तच्छरैरर्जुनो वर्षं प्रतिजघ्नेऽत्यमर्षणः ॥

tato ’śmavarṣaṁ sumahad vyasr̥jat pākaśāsanaḥ । bhūya eva tadā vīryaṁ jijñāsuḥ savyasācinaḥ । tac charair arjuno varṣaṁ pratijaghne ’tyamarṣaṇaḥ ॥

विफलं क्रियमाणं तत्संप्रेक्ष्य च शतक्रतुः । भूयः संवर्धयामास तद्वर्षं देवराडथ ॥

viphalaṁ kriyamāṇaṁ tat saṁprekṣya ca śatakratuḥ । bhūyaḥ saṁvardhayām āsa tad varṣaṁ devarāḍ atha ॥

सोऽश्मवर्षं महावेगैरिषुभिः पाकशासनिः । विलयं गमयामास हर्षयन्पितरं तदा ॥

so ’śmavarṣaṁ mahāvegair iṣubhiḥ pākaśāsaniḥ । vilayaṁ gamayām āsa harṣayan pitaraṁ tadā ॥

समुत्पाट्य तु पाणिभ्यां मन्दराच्छिखरं महत् । सद्रुमं व्यसृजच्छक्रो जिघांसुः पाण्डुनन्दनम् ॥

samutpāṭya tu pāṇibhyāṁ mandarāc chikharaṁ mahat । sadrumaṁ vyasr̥jac chakro jighāṁsuḥ pāṇḍunandanam ॥

ततोऽर्जुनो वेगवद्भिर्ज्वलिताग्रैरजिह्मगैः । बाणैर्विध्वंसयामास गिरेः शृङ्गं सहस्रधा ॥

tato ’rjuno vegavadbhir jvalitāgrair ajihmagaiḥ । bāṇair vidhvaṁsayām āsa gireḥ śr̥ṅgaṁ sahasradhā ॥

गिरेर्विशीर्यमाणस्य तस्य रूपं तदा बभौ । सार्कचन्द्रग्रहस्येव नभसः प्रविशीर्यतः ॥

girer viśīryamāṇasya tasya rūpaṁ tadā babhau । sārkacandragrahasyeva nabhasaḥ praviśīryataḥ ॥

तेनावाक्पतता दावे शैलेन महता भृशम् । भूय एव हतास्तत्र प्राणिनः खाण्डवालयाः ॥

tenāvākpatatā dāve śailena mahatā bhr̥śam । bhūya eva hatās tatra prāṇinaḥ khāṇḍavālayāḥ ॥