Adhyāya 205

वैशंपायन उवाच । एवं ते समयं कृत्वा न्यवसंस्तत्र पाण्डवाः । वशे शस्त्रप्रतापेन कुर्वन्तोऽन्यान्महीक्षितः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । evaṁ te samayaṁ kr̥tvā nyavasaṁs tatra pāṇḍavāḥ । vaśe śastrapratāpena kurvanto ’nyān mahīkṣitaḥ ॥

तेषां मनुजसिंहानां पञ्चानाममितौजसाम् । बभूव कृष्णा सर्वेषां पार्थानां वशवर्तिनी ॥

teṣāṁ manujasiṁhānāṁ pañcānām amitaujasām । babhūva kr̥ṣṇā sarveṣāṁ pārthānāṁ vaśavartinī ॥

ते तया तैश्च सा वीरैः पतिभिः सह पञ्चभिः । बभूव परमप्रीता नागैरिव सरस्वती ॥

te tayā taiś ca sā vīraiḥ patibhiḥ saha pañcabhiḥ । babhūva paramaprītā nāgair iva sarasvatī ॥

वर्तमानेषु धर्मेण पाण्डवेषु महात्मसु । व्यवर्धन्कुरवः सर्वे हीनदोषाः सुखान्विताः ॥

vartamāneṣu dharmeṇa pāṇḍaveṣu mahātmasu । vyavardhan kuravaḥ sarve hīnadoṣāḥ sukhānvitāḥ ॥

अथ दीर्घेण कालेन ब्राह्मणस्य विशां पते । कस्यचित्तस्कराः केचिज्जह्रुर्गा नृपसत्तम ॥

atha dīrgheṇa kālena brāhmaṇasya viśāṁ pate । kasya cit taskarāḥ ke cij jahrur gā nr̥pasattama ॥

ह्रियमाणे धने तस्मिन्ब्राह्मणः क्रोधमूर्च्छितः । आगम्य खाण्डवप्रस्थमुदक्रोशत पाण्डवान् ॥

hriyamāṇe dhane tasmin brāhmaṇaḥ krodhamūrcchitaḥ । āgamya khāṇḍavaprastham udakrośata pāṇḍavān ॥

ह्रियते गोधनं क्षुद्रैर्नृशंसैरकृतात्मभिः । प्रसह्य वोऽस्माद्विषयादभिधावत पाण्डवाः ॥

hriyate godhanaṁ kṣudrair nr̥śaṁsair akr̥tātmabhiḥ । prasahya vo ’smād viṣayād abhidhāvata pāṇḍavāḥ ॥

ब्राह्मणस्य प्रमत्तस्य हविर्ध्वाङ्क्षैर्विलुप्यते । शार्दूलस्य गुहां शून्यां नीचः क्रोष्टाभिमर्शति ॥

brāhmaṇasya pramattasya havir dhvāṅkṣair vilupyate । śārdūlasya guhāṁ śūnyāṁ nīcaḥ kroṣṭābhimarśati ॥

ब्राह्मणस्वे हृते चोरैर्धर्मार्थे च विलोपिते । रोरूयमाणे च मयि क्रियतामस्त्रधारणम् ॥

brāhmaṇasve hr̥te corair dharmārthe ca vilopite । rorūyamāṇe ca mayi kriyatām astradhāraṇam ॥

रोरूयमाणस्याभ्याशे तस्य विप्रस्य पाण्डवः । तानि वाक्यानि शुश्राव कुन्तीपुत्रो धनंजयः ॥

rorūyamāṇasyābhyāśe tasya viprasya pāṇḍavaḥ । tāni vākyāni śuśrāva kuntīputro dhanaṁjayaḥ ॥

श्रुत्वा चैव महाबाहुर्मा भैरित्याह तं द्विजम् । आयुधानि च यत्रासन्पाण्डवानां महात्मनाम् । कृष्णया सह तत्रासीद्धर्मराजो युधिष्ठिरः ॥

śrutvā caiva mahābāhur mā bhair ity āha taṁ dvijam । āyudhāni ca yatrāsan pāṇḍavānāṁ mahātmanām । kr̥ṣṇayā saha tatrāsīd dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ ॥

स प्रवेशाय चाशक्तो गमनाय च पाण्डवः । तस्य चार्तस्य तैर्वाक्यैश्चोद्यमानः पुनः पुनः । आक्रन्दे तत्र कौन्तेयश्चिन्तयामास दुःखितः ॥

sa praveśāya cāśakto gamanāya ca pāṇḍavaḥ । tasya cārtasya tair vākyaiś codyamānaḥ punaḥ punaḥ । ākrande tatra kaunteyaś cintayām āsa duḥkhitaḥ ॥

ह्रियमाणे धने तस्मिन्ब्राह्मणस्य तपस्विनः । अश्रुप्रमार्जनं तस्य कर्तव्यमिति निश्चितः ॥

hriyamāṇe dhane tasmin brāhmaṇasya tapasvinaḥ । aśrupramārjanaṁ tasya kartavyam iti niścitaḥ ॥

उपप्रेक्षणजोऽधर्मः सुमहान्स्यान्महीपतेः । यद्यस्य रुदतो द्वारि न करोम्यद्य रक्षणम् ॥

upaprekṣaṇajo ’dharmaḥ sumahān syān mahīpateḥ । yady asya rudato dvāri na karomy adya rakṣaṇam ॥

अनास्तिक्यं च सर्वेषामस्माकमपि रक्षणे । प्रतितिष्ठेत लोकेऽस्मिन्नधर्मश्चैव नो भवेत् ॥

anāstikyaṁ ca sarveṣām asmākam api rakṣaṇe । pratitiṣṭheta loke ’sminn adharmaś caiva no bhavet ॥

अनापृच्छ्य च राजानं गते मयि न संशयः । अजातशत्रोर्नृपतेर्मम चैवाप्रियं भवेत् ॥

anāpr̥cchya ca rājānaṁ gate mayi na saṁśayaḥ । ajātaśatror nr̥pater mama caivāpriyaṁ bhavet ॥

अनुप्रवेशे राज्ञस्तु वनवासो भवेन्मम । अधर्मो वा महानस्तु वने वा मरणं मम । शरीरस्यापि नाशेन धर्म एव विशिष्यते ॥

anupraveśe rājñas tu vanavāso bhaven mama । adharmo vā mahān astu vane vā maraṇaṁ mama । śarīrasyāpi nāśena dharma eva viśiṣyate ॥

एवं विनिश्चित्य ततः कुन्तीपुत्रो धनंजयः । अनुप्रविश्य राजानमापृच्छ्य च विशां पते ॥

evaṁ viniścitya tataḥ kuntīputro dhanaṁjayaḥ । anupraviśya rājānam āpr̥cchya ca viśāṁ pate ॥

धनुरादाय संहृष्टो ब्राह्मणं प्रत्यभाषत । ब्राह्मणागम्यतां शीघ्रं यावत्परधनैषिणः ॥

dhanur ādāya saṁhr̥ṣṭo brāhmaṇaṁ pratyabhāṣata । brāhmaṇāgamyatāṁ śīghraṁ yāvat paradhanaiṣiṇaḥ ॥

न दूरे ते गताः क्षुद्रास्तावद्गच्छामहे सह । यावदावर्तयाम्यद्य चोरहस्ताद्धनं तव ॥

na dūre te gatāḥ kṣudrās tāvad gacchāmahe saha । yāvad āvartayāmy adya corahastād dhanaṁ tava ॥

सोऽनुसृत्य महाबाहुर्धन्वी वर्मी रथी ध्वजी । शरैर्विध्वंसितांश्चोरानवजित्य च तद्धनम् ॥

so ’nusr̥tya mahābāhur dhanvī varmī rathī dhvajī । śarair vidhvaṁsitāṁś corān avajitya ca tad dhanam ॥

ब्राह्मणस्य उपाहृत्य यशः पीत्वा च पाण्डवः । आजगाम पुरं वीरः सव्यसाची परंतपः ॥

brāhmaṇasya upāhr̥tya yaśaḥ pītvā ca pāṇḍavaḥ । ājagāma puraṁ vīraḥ savyasācī paraṁtapaḥ ॥

सोऽभिवाद्य गुरून्सर्वांस्तैश्चापि प्रतिनन्दितः । धर्मराजमुवाचेदं व्रतमादिश्यतां मम ॥

so ’bhivādya gurūn sarvāṁs taiś cāpi pratinanditaḥ । dharmarājam uvācedaṁ vratam ādiśyatāṁ mama ॥

समयः समतिक्रान्तो भवत्संदर्शनान्मया । वनवासं गमिष्यामि समयो ह्येष नः कृतः ॥

samayaḥ samatikrānto bhavatsaṁdarśanān mayā । vanavāsaṁ gamiṣyāmi samayo hy eṣa naḥ kr̥taḥ ॥

इत्युक्तो धर्मराजस्तु सहसा वाक्यमप्रियम् । कथमित्यब्रवीद्वाचा शोकार्तः सज्जमानया । युधिष्ठिरो गुडाकेशं भ्राता भ्रातरमच्युतम् ॥

ity ukto dharmarājas tu sahasā vākyam apriyam । katham ity abravīd vācā śokārtaḥ sajjamānayā । yudhiṣṭhiro guḍākeśaṁ bhrātā bhrātaram acyutam ॥

प्रमाणमस्मि यदि ते मत्तः शृणु वचोऽनघ । अनुप्रवेशे यद्वीर कृतवांस्त्वं ममाप्रियम् । सर्वं तदनुजानामि व्यलीकं न च मे हृदि ॥

pramāṇam asmi yadi te mattaḥ śr̥ṇu vaco ’nagha । anupraveśe yad vīra kr̥tavāṁs tvaṁ mamāpriyam । sarvaṁ tad anujānāmi vyalīkaṁ na ca me hr̥di ॥

गुरोरनुप्रवेशो हि नोपघातो यवीयसः । यवीयसोऽनुप्रवेशो ज्येष्ठस्य विधिलोपकः ॥

guror anupraveśo hi nopaghāto yavīyasaḥ । yavīyaso ’nupraveśo jyeṣṭhasya vidhilopakaḥ ॥

निवर्तस्व महाबाहो कुरुष्व वचनं मम । न हि ते धर्मलोपोऽस्ति न च मे धर्षणा कृता ॥

nivartasva mahābāho kuruṣva vacanaṁ mama । na hi te dharmalopo ’sti na ca me dharṣaṇā kr̥tā ॥

अर्जुन उवाच । न व्याजेन चरेद्धर्ममिति मे भवतः श्रुतम् । न सत्याद्विचलिष्यामि सत्येनायुधमालभे ॥

arjuna uvāca । na vyājena cared dharmam iti me bhavataḥ śrutam । na satyād vicaliṣyāmi satyenāyudham ālabhe ॥

वैशंपायन उवाच । सोऽभ्यनुज्ञाप्य राजानं ब्रह्मचर्याय दीक्षितः । वने द्वादश वर्षाणि वासायोपजगाम ह ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । so ’bhyanujñāpya rājānaṁ brahmacaryāya dīkṣitaḥ । vane dvādaśa varṣāṇi vāsāyopajagāma ha ॥