Adhyāya 203

नारद उवाच । ततो देवर्षयः सर्वे सिद्धाश्च परमर्षयः । जग्मुस्तदा परामार्तिं दृष्ट्वा तत्कदनं महत् ॥

nārada uvāca । tato devarṣayaḥ sarve siddhāś ca paramarṣayaḥ । jagmus tadā parām ārtiṁ dr̥ṣṭvā tat kadanaṁ mahat ॥

तेऽभिजग्मुर्जितक्रोधा जितात्मानो जितेन्द्रियाः । पितामहस्य भवनं जगतः कृपया तदा ॥

te ’bhijagmur jitakrodhā jitātmāno jitendriyāḥ । pitāmahasya bhavanaṁ jagataḥ kr̥payā tadā ॥

ततो ददृशुरासीनं सह देवैः पितामहम् । सिद्धैर्ब्रह्मर्षिभिश्चैव समन्तात्परिवारितम् ॥

tato dadr̥śur āsīnaṁ saha devaiḥ pitāmaham । siddhair brahmarṣibhiś caiva samantāt parivāritam ॥

तत्र देवो महादेवस्तत्राग्निर्वायुना सह । चन्द्रादित्यौ च धर्मश्च परमेष्ठी तथा बुधः ॥

tatra devo mahādevas tatrāgnir vāyunā saha । candrādityau ca dharmaś ca parameṣṭhī tathā budhaḥ ॥

वैखानसा वालखिल्या वानप्रस्था मरीचिपाः । अजाश्चैवाविमूढाश्च तेजोगर्भास्तपस्विनः । ऋषयः सर्व एवैते पितामहमुपासते ॥

vaikhānasā vālakhilyā vānaprasthā marīcipāḥ । ajāś caivāvimūḍhāś ca tejogarbhās tapasvinaḥ । r̥ṣayaḥ sarva evaite pitāmaham upāsate ॥

ततोऽभिगम्य सहिताः सर्व एव महर्षयः । सुन्दोपसुन्दयोः कर्म सर्वमेव शशंसिरे ॥

tato ’bhigamya sahitāḥ sarva eva maharṣayaḥ । sundopasundayoḥ karma sarvam eva śaśaṁsire ॥

यथाकृतं यथा चैव कृतं येन क्रमेण च । न्यवेदयंस्ततः सर्वमखिलेन पितामहे ॥

yathākr̥taṁ yathā caiva kr̥taṁ yena krameṇa ca । nyavedayaṁs tataḥ sarvam akhilena pitāmahe ॥

ततो देवगणाः सर्वे ते चैव परमर्षयः । तमेवार्थं पुरस्कृत्य पितामहमचोदयन् ॥

tato devagaṇāḥ sarve te caiva paramarṣayaḥ । tam evārthaṁ puraskr̥tya pitāmaham acodayan ॥

ततः पितामहः श्रुत्वा सर्वेषां तद्वचस्तदा । मुहूर्तमिव संचिन्त्य कर्तव्यस्य विनिश्चयम् ॥

tataḥ pitāmahaḥ śrutvā sarveṣāṁ tad vacas tadā । muhūrtam iva saṁcintya kartavyasya viniścayam ॥

तयोर्वधं समुद्दिश्य विश्वकर्माणमाह्वयत् । दृष्ट्वा च विश्वकर्माणं व्यादिदेश पितामहः । सृज्यतां प्रार्थनीयेह प्रमदेति महातपाः ॥

tayor vadhaṁ samuddiśya viśvakarmāṇam āhvayat । dr̥ṣṭvā ca viśvakarmāṇaṁ vyādideśa pitāmahaḥ । sr̥jyatāṁ prārthanīyeha pramadeti mahātapāḥ ॥

पितामहं नमस्कृत्य तद्वाक्यमभिनन्द्य च । निर्ममे योषितं दिव्यां चिन्तयित्वा प्रयत्नतः ॥

pitāmahaṁ namaskr̥tya tadvākyam abhinandya ca । nirmame yoṣitaṁ divyāṁ cintayitvā prayatnataḥ ॥

त्रिषु लोकेषु यत्किंचिद्भूतं स्थावरजङ्गमम् । समानयद्दर्शनीयं तत्तद्यत्नात्ततस्ततः ॥

triṣu lokeṣu yat kiṁ cid bhūtaṁ sthāvarajaṅgamam । samānayad darśanīyaṁ tat tad yatnāt tatas tataḥ ॥

कोटिशश्चापि रत्नानि तस्या गात्रे न्यवेशयत् । तां रत्नसंघातमयीमसृजद्देवरूपिणीम् ॥

koṭiśaś cāpi ratnāni tasyā gātre nyaveśayat । tāṁ ratnasaṁghātamayīm asr̥jad devarūpiṇīm ॥

सा प्रयत्नेन महता निर्मिता विश्वकर्मणा । त्रिषु लोकेषु नारीणां रूपेणाप्रतिमाभवत् ॥

sā prayatnena mahatā nirmitā viśvakarmaṇā । triṣu lokeṣu nārīṇāṁ rūpeṇāpratimābhavat ॥

न तस्याः सूक्ष्ममप्यस्ति यद्गात्रे रूपसंपदा । न युक्तं यत्र वा दृष्टिर्न सज्जति निरीक्षताम् ॥

na tasyāḥ sūkṣmam apy asti yad gātre rūpasaṁpadā । na yuktaṁ yatra vā dr̥ṣṭir na sajjati nirīkṣatām ॥

सा विग्रहवतीव श्रीः कान्तरूपा वपुष्मती । जहार सर्वभूतानां चक्षूंषि च मनांसि च ॥

sā vigrahavatīva śrīḥ kāntarūpā vapuṣmatī । jahāra sarvabhūtānāṁ cakṣūṁṣi ca manāṁsi ca ॥

तिलं तिलं समानीय रत्नानां यद्विनिर्मिता । तिलोत्तमेत्यतस्तस्या नाम चक्रे पितामहः ॥

tilaṁ tilaṁ samānīya ratnānāṁ yad vinirmitā । tilottamety atas tasyā nāma cakre pitāmahaḥ ॥

पितामह उवाच । गच्छ सुन्दोपसुन्दाभ्यामसुराभ्यां तिलोत्तमे । प्रार्थनीयेन रूपेण कुरु भद्रे प्रलोभनम् ॥

pitāmaha uvāca । gaccha sundopasundābhyām asurābhyāṁ tilottame । prārthanīyena rūpeṇa kuru bhadre pralobhanam ॥

त्वत्कृते दर्शनादेव रूपसंपत्कृतेन वै । विरोधः स्याद्यथा ताभ्यामन्योन्येन तथा कुरु ॥

tvatkr̥te darśanād eva rūpasaṁpatkr̥tena vai । virodhaḥ syād yathā tābhyām anyonyena tathā kuru ॥

नारद उवाच । सा तथेति प्रतिज्ञाय नमस्कृत्य पितामहम् । चकार मण्डलं तत्र विबुधानां प्रदक्षिणम् ॥

nārada uvāca । sā tatheti pratijñāya namaskr̥tya pitāmaham । cakāra maṇḍalaṁ tatra vibudhānāṁ pradakṣiṇam ॥

प्राङ्मुखो भगवानास्ते दक्षिणेन महेश्वरः । देवाश्चैवोत्तरेणासन्सर्वतस्त्वृषयोऽभवन् ॥

prāṅmukho bhagavān āste dakṣiṇena maheśvaraḥ । devāś caivottareṇāsan sarvatas tv r̥ṣayo ’bhavan ॥

कुर्वन्त्या तु तया तत्र मण्डलं तत्प्रदक्षिणम् । इन्द्रः स्थाणुश्च भगवान्धैर्येण प्रत्यवस्थितौ ॥

kurvantyā tu tayā tatra maṇḍalaṁ tat pradakṣiṇam । indraḥ sthāṇuś ca bhagavān dhairyeṇa pratyavasthitau ॥

द्रष्टुकामस्य चात्यर्थं गतायाः पार्श्वतस्तदा । अन्यदञ्चितपक्ष्मान्तं दक्षिणं निःसृतं मुखम् ॥

draṣṭukāmasya cātyarthaṁ gatāyāḥ pārśvatas tadā । anyad añcitapakṣmāntaṁ dakṣiṇaṁ niḥsr̥taṁ mukham ॥

पृष्ठतः परिवर्तन्त्याः पश्चिमं निःसृतं मुखम् । गतायाश्चोत्तरं पार्श्वमुत्तरं निःसृतं मुखम् ॥

pr̥ṣṭhataḥ parivartantyāḥ paścimaṁ niḥsr̥taṁ mukham । gatāyāś cottaraṁ pārśvam uttaraṁ niḥsr̥taṁ mukham ॥

महेन्द्रस्यापि नेत्राणां पार्श्वतः पृष्ठतोऽग्रतः । रक्तान्तानां विशालानां सहस्रं सर्वतोऽभवत् ॥

mahendrasyāpi netrāṇāṁ pārśvataḥ pr̥ṣṭhato ’grataḥ । raktāntānāṁ viśālānāṁ sahasraṁ sarvato ’bhavat ॥

एवं चतुर्मुखः स्थाणुर्महादेवोऽभवत्पुरा । तथा सहस्रनेत्रश्च बभूव बलसूदनः ॥

evaṁ caturmukhaḥ sthāṇur mahādevo ’bhavat purā । tathā sahasranetraś ca babhūva balasūdanaḥ ॥

तथा देवनिकायानामृषीणां चैव सर्वशः । मुखान्यभिप्रवर्तन्ते येन याति तिलोत्तमा ॥

tathā devanikāyānām r̥ṣīṇāṁ caiva sarvaśaḥ । mukhāny abhipravartante yena yāti tilottamā ॥

तस्या गात्रे निपतिता तेषां दृष्टिर्महात्मनाम् । सर्वेषामेव भूयिष्ठमृते देवं पितामहम् ॥

tasyā gātre nipatitā teṣāṁ dr̥ṣṭir mahātmanām । sarveṣām eva bhūyiṣṭham r̥te devaṁ pitāmaham ॥

गच्छन्त्यास्तु तदा देवाः सर्वे च परमर्षयः । कृतमित्येव तत्कार्यं मेनिरे रूपसंपदा ॥

gacchantyās tu tadā devāḥ sarve ca paramarṣayaḥ । kr̥tam ity eva tat kāryaṁ menire rūpasaṁpadā ॥

तिलोत्तमायां तु तदा गतायां लोकभावनः । सर्वान्विसर्जयामास देवानृषिगणांश्च तान् ॥

tilottamāyāṁ tu tadā gatāyāṁ lokabhāvanaḥ । sarvān visarjayām āsa devān r̥ṣigaṇāṁś ca tān ॥