Adhyāya 199

द्रुपद उवाच । एवमेतन्महाप्राज्ञ यथात्थ विदुराद्य माम् । ममापि परमो हर्षः संबन्धेऽस्मिन्कृते विभो ॥

drupada uvāca । evam etan mahāprājña yathāttha vidurādya mām । mamāpi paramo harṣaḥ saṁbandhe ’smin kr̥te vibho ॥

गमनं चापि युक्तं स्याद्गृहमेषां महात्मनाम् । न तु तावन्मया युक्तमेतद्वक्तुं स्वयं गिरा ॥

gamanaṁ cāpi yuktaṁ syād gr̥ham eṣāṁ mahātmanām । na tu tāvan mayā yuktam etad vaktuṁ svayaṁ girā ॥

यदा तु मन्यते वीरः कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः । भीमसेनार्जुनौ चैव यमौ च पुरुषर्षभौ ॥

yadā tu manyate vīraḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ । bhīmasenārjunau caiva yamau ca puruṣarṣabhau ॥

रामकृष्णौ च धर्मज्ञौ तदा गच्छन्तु पाण्डवाः । एतौ हि पुरुषव्याघ्रावेषां प्रियहिते रतौ ॥

rāmakr̥ṣṇau ca dharmajñau tadā gacchantu pāṇḍavāḥ । etau hi puruṣavyāghrāv eṣāṁ priyahite ratau ॥

युधिष्ठिर उवाच । परवन्तो वयं राजंस्त्वयि सर्वे सहानुगाः । यथा वक्ष्यसि नः प्रीत्या करिष्यामस्तथा वयम् ॥

yudhiṣṭhira uvāca । paravanto vayaṁ rājaṁs tvayi sarve sahānugāḥ । yathā vakṣyasi naḥ prītyā kariṣyāmas tathā vayam ॥

वैशंपायन उवाच । ततोऽब्रवीद्वासुदेवो गमनं मम रोचते । यथा वा मन्यते राजा द्रुपदः सर्वधर्मवित् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tato ’bravīd vāsudevo gamanaṁ mama rocate । yathā vā manyate rājā drupadaḥ sarvadharmavit ॥

द्रुपद उवाच । यथैव मन्यते वीरो दाशार्हः पुरुषोत्तमः । प्राप्तकालं महाबाहुः सा बुद्धिर्निश्चिता मम ॥

drupada uvāca । yathaiva manyate vīro dāśārhaḥ puruṣottamaḥ । prāptakālaṁ mahābāhuḥ sā buddhir niścitā mama ॥

यथैव हि महाभागाः कौन्तेया मम सांप्रतम् । तथैव वासुदेवस्य पाण्डुपुत्रा न संशयः ॥

yathaiva hi mahābhāgāḥ kaunteyā mama sāṁpratam । tathaiva vāsudevasya pāṇḍuputrā na saṁśayaḥ ॥

न तद्ध्यायति कौन्तेयो धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः । यदेषां पुरुषव्याघ्रः श्रेयो ध्यायति केशवः ॥

na tad dhyāyati kaunteyo dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ । yad eṣāṁ puruṣavyāghraḥ śreyo dhyāyati keśavaḥ ॥

वैशंपायन उवाच । ततस्ते समनुज्ञाता द्रुपदेन महात्मना । पाण्डवाश्चैव कृष्णश्च विदुरश्च महामतिः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tatas te samanujñātā drupadena mahātmanā । pāṇḍavāś caiva kr̥ṣṇaś ca viduraś ca mahāmatiḥ ॥

आदाय द्रौपदीं कृष्णां कुन्तीं चैव यशस्विनीम् । सविहारं सुखं जग्मुर्नगरं नागसाह्वयम् ॥

ādāya draupadīṁ kr̥ṣṇāṁ kuntīṁ caiva yaśasvinīm । savihāraṁ sukhaṁ jagmur nagaraṁ nāgasāhvayam ॥

श्रुत्वा चोपस्थितान्वीरान्धृतराष्ट्रोऽपि कौरवः । प्रतिग्रहाय पाण्डूनां प्रेषयामास कौरवान् ॥

śrutvā copasthitān vīrān dhr̥tarāṣṭro ’pi kauravaḥ । pratigrahāya pāṇḍūnāṁ preṣayām āsa kauravān ॥

विकर्णं च महेष्वासं चित्रसेनं च भारत । द्रोणं च परमेष्वासं गौतमं कृपमेव च ॥

vikarṇaṁ ca maheṣvāsaṁ citrasenaṁ ca bhārata । droṇaṁ ca parameṣvāsaṁ gautamaṁ kr̥pam eva ca ॥

तैस्ते परिवृता वीराः शोभमाना महारथाः । नगरं हास्तिनपुरं शनैः प्रविविशुस्तदा ॥

tais te parivr̥tā vīrāḥ śobhamānā mahārathāḥ । nagaraṁ hāstinapuraṁ śanaiḥ praviviśus tadā ॥

कौतूहलेन नगरं दीर्यमाणमिवाभवत् । यत्र ते पुरुषव्याघ्राः शोकदुःखविनाशनाः ॥

kautūhalena nagaraṁ dīryamāṇam ivābhavat । yatra te puruṣavyāghrāḥ śokaduḥkhavināśanāḥ ॥

तत उच्चावचा वाचः प्रियाः प्रियचिकीर्षुभिः । उदीरिता अशृण्वंस्ते पाण्डवा हृदयंगमाः ॥

tata uccāvacā vācaḥ priyāḥ priyacikīrṣubhiḥ । udīritā aśr̥ṇvaṁs te pāṇḍavā hr̥dayaṁgamāḥ ॥

अयं स पुरुषव्याघ्रः पुनरायाति धर्मवित् । यो नः स्वानिव दायादान्धर्मेण परिरक्षति ॥

ayaṁ sa puruṣavyāghraḥ punar āyāti dharmavit । yo naḥ svān iva dāyādān dharmeṇa parirakṣati ॥

अद्य पाण्डुर्महाराजो वनादिव वनप्रियः । आगतः प्रियमस्माकं चिकीर्षुर्नात्र संशयः ॥

adya pāṇḍur mahārājo vanād iva vanapriyaḥ । āgataḥ priyam asmākaṁ cikīrṣur nātra saṁśayaḥ ॥

किं नु नाद्य कृतं तावत्सर्वेषां नः परं प्रियम् । यन्नः कुन्तीसुता वीरा भर्तारः पुनरागताः ॥

kiṁ nu nādya kr̥taṁ tāvat sarveṣāṁ naḥ paraṁ priyam । yan naḥ kuntīsutā vīrā bhartāraḥ punarāgatāḥ ॥

यदि दत्तं यदि हुतं विद्यते यदि नस्तपः । तेन तिष्ठन्तु नगरे पाण्डवाः शरदां शतम् ॥

yadi dattaṁ yadi hutaṁ vidyate yadi nas tapaḥ । tena tiṣṭhantu nagare pāṇḍavāḥ śaradāṁ śatam ॥

ततस्ते धृतराष्ट्रस्य भीष्मस्य च महात्मनः । अन्येषां च तदर्हाणां चक्रुः पादाभिवन्दनम् ॥

tatas te dhr̥tarāṣṭrasya bhīṣmasya ca mahātmanaḥ । anyeṣāṁ ca tadarhāṇāṁ cakruḥ pādābhivandanam ॥

कृत्वा तु कुशलप्रश्नं सर्वेण नगरेण ते । समाविशन्त वेश्मानि धृतराष्ट्रस्य शासनात् ॥

kr̥tvā tu kuśalapraśnaṁ sarveṇa nagareṇa te । samāviśanta veśmāni dhr̥tarāṣṭrasya śāsanāt ॥

विश्रान्तास्ते महात्मानः कंचित्कालं महाबलाः । आहूता धृतराष्ट्रेण राज्ञा शांतनवेन च ॥

viśrāntās te mahātmānaḥ kaṁ cit kālaṁ mahābalāḥ । āhūtā dhr̥tarāṣṭreṇa rājñā śāṁtanavena ca ॥

धृतराष्ट्र उवाच । भ्रातृभिः सह कौन्तेय निबोधेदं वचो मम । पुनर्वो विग्रहो मा भूत्खाण्डवप्रस्थमाविश ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । bhrātr̥bhiḥ saha kaunteya nibodhedaṁ vaco mama । punar vo vigraho mā bhūt khāṇḍavaprastham āviśa ॥

न च वो वसतस्तत्र कश्चिच्छक्तः प्रबाधितुम् । संरक्ष्यमाणान्पार्थेन त्रिदशानिव वज्रिणा । अर्धं राज्यस्य संप्राप्य खाण्डवप्रस्थमाविश ॥

na ca vo vasatas tatra kaś cic chaktaḥ prabādhitum । saṁrakṣyamāṇān pārthena tridaśān iva vajriṇā । ardhaṁ rājyasya saṁprāpya khāṇḍavaprastham āviśa ॥

वैशंपायन उवाच । प्रतिगृह्य तु तद्वाक्यं नृपं सर्वे प्रणम्य च । प्रतस्थिरे ततो घोरं वनं तन्मनुजर्षभाः । अर्धं राज्यस्य संप्राप्य खाण्डवप्रस्थमाविशन् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । pratigr̥hya tu tad vākyaṁ nr̥paṁ sarve praṇamya ca । pratasthire tato ghoraṁ vanaṁ tan manujarṣabhāḥ । ardhaṁ rājyasya saṁprāpya khāṇḍavaprastham āviśan ॥

ततस्ते पाण्डवास्तत्र गत्वा कृष्णपुरोगमाः । मण्डयां चक्रिरे तद्वै पुरं स्वर्गवदच्युताः ॥

tatas te pāṇḍavās tatra gatvā kr̥ṣṇapurogamāḥ । maṇḍayāṁ cakrire tad vai puraṁ svargavad acyutāḥ ॥

ततः पुण्ये शिवे देशे शान्तिं कृत्वा महारथाः । नगरं मापयामासुर्द्वैपायनपुरोगमाः ॥

tataḥ puṇye śive deśe śāntiṁ kr̥tvā mahārathāḥ । nagaraṁ māpayām āsur dvaipāyanapurogamāḥ ॥

सागरप्रतिरूपाभिः परिखाभिरलंकृतम् । प्राकारेण च संपन्नं दिवमावृत्य तिष्ठता ॥

sāgarapratirūpābhiḥ parikhābhir alaṁkr̥tam । prākāreṇa ca saṁpannaṁ divam āvr̥tya tiṣṭhatā ॥

पाण्डुराभ्रप्रकाशेन हिमराशिनिभेन च । शुशुभे तत्पुरश्रेष्ठं नागैर्भोगवती यथा ॥

pāṇḍurābhraprakāśena himarāśinibhena ca । śuśubhe tat puraśreṣṭhaṁ nāgair bhogavatī yathā ॥

द्विपक्षगरुडप्रख्यैर्द्वारैर्घोरप्रदर्शनैः । गुप्तमभ्रचयप्रख्यैर्गोपुरैर्मन्दरोपमैः ॥

dvipakṣagaruḍaprakhyair dvārair ghorapradarśanaiḥ । guptam abhracayaprakhyair gopurair mandaropamaiḥ ॥

विविधैरतिनिर्विद्धैः शस्त्रोपेतैः सुसंवृतैः । शक्तिभिश्चावृतं तद्धि द्विजिह्वैरिव पन्नगैः । तल्पैश्चाभ्यासिकैर्युक्तं शुशुभे योधरक्षितम् ॥

vividhair atinirviddhaiḥ śastropetaiḥ susaṁvr̥taiḥ । śaktibhiś cāvr̥taṁ tad dhi dvijihvair iva pannagaiḥ । talpaiś cābhyāsikair yuktaṁ śuśubhe yodharakṣitam ॥

तीक्ष्णाङ्कुशशतघ्नीभिर्यन्त्रजालैश्च शोभितम् । आयसैश्च महाचक्रैः शुशुभे तत्पुरोत्तमम् ॥

tīkṣṇāṅkuśaśataghnībhir yantrajālaiś ca śobhitam । āyasaiś ca mahācakraiḥ śuśubhe tat purottamam ॥

सुविभक्तमहारथ्यं देवताबाधवर्जितम् । विरोचमानं विविधैः पाण्डुरैर्भवनोत्तमैः ॥

suvibhaktamahārathyaṁ devatābādhavarjitam । virocamānaṁ vividhaiḥ pāṇḍurair bhavanottamaiḥ ॥

तत्त्रिविष्टपसंकाशमिन्द्रप्रस्थं व्यरोचत । मेघवृन्दमिवाकाशे वृद्धं विद्युत्समावृतम् ॥

tat triviṣṭapasaṁkāśam indraprasthaṁ vyarocata । meghavr̥ndam ivākāśe vr̥ddhaṁ vidyutsamāvr̥tam ॥

तत्र रम्ये शुभे देशे कौरव्यस्य निवेशनम् । शुशुभे धनसंपूर्णं धनाध्यक्षक्षयोपमम् ॥

tatra ramye śubhe deśe kauravyasya niveśanam । śuśubhe dhanasaṁpūrṇaṁ dhanādhyakṣakṣayopamam ॥

तत्रागच्छन्द्विजा राजन्सर्ववेदविदां वराः । निवासं रोचयन्ति स्म सर्वभाषाविदस्तथा ॥

tatrāgacchan dvijā rājan sarvavedavidāṁ varāḥ । nivāsaṁ rocayanti sma sarvabhāṣāvidas tathā ॥

वणिजश्चाभ्ययुस्तत्र देशे दिग्भ्यो धनार्थिनः । सर्वशिल्पविदश्चैव वासायाभ्यागमंस्तदा ॥

vaṇijaś cābhyayus tatra deśe digbhyo dhanārthinaḥ । sarvaśilpavidaś caiva vāsāyābhyāgamaṁs tadā ॥

उद्यानानि च रम्याणि नगरस्य समन्ततः । आम्रैराम्रातकैर्नीपैरशोकैश्चम्पकैस्तथा ॥

udyānāni ca ramyāṇi nagarasya samantataḥ । āmrair āmrātakair nīpair aśokaiś campakais tathā ॥

पुंनागैर्नागपुष्पैश्च लकुचैः पनसैस्तथा । शालतालकदम्बैश्च बकुलैश्च सकेतकैः ॥

puṁnāgair nāgapuṣpaiś ca lakucaiḥ panasais tathā । śālatālakadambaiś ca bakulaiś ca saketakaiḥ ॥

मनोहरैः पुष्पितैश्च फलभारावनामितैः । प्राचीनामलकैर्लोध्रैरङ्कोलैश्च सुपुष्पितैः ॥

manoharaiḥ puṣpitaiś ca phalabhārāvanāmitaiḥ । prācīnāmalakair lodhrair aṅkolaiś ca supuṣpitaiḥ ॥

जम्बूभिः पाटलाभिश्च कुब्जकैरतिमुक्तकैः । करवीरैः पारिजातैरन्यैश्च विविधैर्द्रुमैः ॥

jambūbhiḥ pāṭalābhiś ca kubjakair atimuktakaiḥ । karavīraiḥ pārijātair anyaiś ca vividhair drumaiḥ ॥

नित्यपुष्पफलोपेतैर्नानाद्विजगणायुतम् । मत्तबर्हिणसंघुष्टं कोकिलैश्च सदामदैः ॥

nityapuṣpaphalopetair nānādvijagaṇāyutam । mattabarhiṇasaṁghuṣṭaṁ kokilaiś ca sadāmadaiḥ ॥

गृहैरादर्शविमलैर्विविधैश्च लतागृहैः । मनोहरैश्चित्रगृहैस्तथा जगतिपर्वतैः । वापीभिर्विविधाभिश्च पूर्णाभिः परमाम्भसा ॥

gr̥hair ādarśavimalair vividhaiś ca latāgr̥haiḥ । manoharaiś citragr̥hais tathā jagatiparvataiḥ । vāpībhir vividhābhiś ca pūrṇābhiḥ paramāmbhasā ॥

सरोभिरतिरम्यैश्च पद्मोत्पलसुगन्धिभिः । हंसकारण्डवयुतैश्चक्रवाकोपशोभितैः ॥

sarobhir atiramyaiś ca padmotpalasugandhibhiḥ । haṁsakāraṇḍavayutaiś cakravākopaśobhitaiḥ ॥

रम्याश्च विविधास्तत्र पुष्करिण्यो वनावृताः । तडागानि च रम्याणि बृहन्ति च महान्ति च ॥

ramyāś ca vividhās tatra puṣkariṇyo vanāvr̥tāḥ । taḍāgāni ca ramyāṇi br̥hanti ca mahānti ca ॥

तेषां पुण्यजनोपेतं राष्ट्रमावसतां महत् । पाण्डवानां महाराज शश्वत्प्रीतिरवर्धत ॥

teṣāṁ puṇyajanopetaṁ rāṣṭram āvasatāṁ mahat । pāṇḍavānāṁ mahārāja śaśvat prītir avardhata ॥

तत्र भीष्मेण राज्ञा च धर्मप्रणयने कृते । पाण्डवाः समपद्यन्त खाण्डवप्रस्थवासिनः ॥

tatra bhīṣmeṇa rājñā ca dharmapraṇayane kr̥te । pāṇḍavāḥ samapadyanta khāṇḍavaprasthavāsinaḥ ॥

पञ्चभिस्तैर्महेष्वासैरिन्द्रकल्पैः समन्वितम् । शुशुभे तत्पुरश्रेष्ठं नागैर्भोगवती यथा ॥

pañcabhis tair maheṣvāsair indrakalpaiḥ samanvitam । śuśubhe tat puraśreṣṭhaṁ nāgair bhogavatī yathā ॥

तान्निवेश्य ततो वीरो रामेण सह केशवः । ययौ द्वारवतीं राजन्पाण्डवानुमते तदा ॥

tān niveśya tato vīro rāmeṇa saha keśavaḥ । yayau dvāravatīṁ rājan pāṇḍavānumate tadā ॥