Adhyāya 196

द्रोण उवाच । मन्त्राय समुपानीतैर्धृतराष्ट्रहितैर्नृप । धर्म्यं पथ्यं यशस्यं च वाच्यमित्यनुशुश्रुमः ॥

droṇa uvāca । mantrāya samupānītair dhr̥tarāṣṭrahitair nr̥pa । dharmyaṁ pathyaṁ yaśasyaṁ ca vācyam ity anuśuśrumaḥ ॥

ममाप्येषा मतिस्तात या भीष्मस्य महात्मनः । संविभज्यास्तु कौन्तेया धर्म एष सनातनः ॥

mamāpy eṣā matis tāta yā bhīṣmasya mahātmanaḥ । saṁvibhajyās tu kaunteyā dharma eṣa sanātanaḥ ॥

प्रेष्यतां द्रुपदायाशु नरः कश्चित्प्रियंवदः । बहुलं रत्नमादाय तेषामर्थाय भारत ॥

preṣyatāṁ drupadāyāśu naraḥ kaś cit priyaṁvadaḥ । bahulaṁ ratnam ādāya teṣām arthāya bhārata ॥

मिथः कृत्यं च तस्मै स आदाय बहु गच्छतु । वृद्धिं च परमां ब्रूयात्तत्संयोगोद्भवां तथा ॥

mithaḥ kr̥tyaṁ ca tasmai sa ādāya bahu gacchatu । vr̥ddhiṁ ca paramāṁ brūyāt tatsaṁyogodbhavāṁ tathā ॥

संप्रीयमाणं त्वां ब्रूयाद्राजन्दुर्योधनं तथा । असकृद्द्रुपदे चैव धृष्टद्युम्ने च भारत ॥

saṁprīyamāṇaṁ tvāṁ brūyād rājan duryodhanaṁ tathā । asakr̥d drupade caiva dhr̥ṣṭadyumne ca bhārata ॥

उचितत्वं प्रियत्वं च योगस्यापि च वर्णयेत् । पुनः पुनश्च कौन्तेयान्माद्रीपुत्रौ च सान्त्वयन् ॥

ucitatvaṁ priyatvaṁ ca yogasyāpi ca varṇayet । punaḥ punaś ca kaunteyān mādrīputrau ca sāntvayan ॥

हिरण्मयानि शुभ्राणि बहून्याभरणानि च । वचनात्तव राजेन्द्र द्रौपद्याः संप्रयच्छतु ॥

hiraṇmayāni śubhrāṇi bahūny ābharaṇāni ca । vacanāt tava rājendra draupadyāḥ saṁprayacchatu ॥

तथा द्रुपदपुत्राणां सर्वेषां भरतर्षभ । पाण्डवानां च सर्वेषां कुन्त्या युक्तानि यानि च ॥

tathā drupadaputrāṇāṁ sarveṣāṁ bharatarṣabha । pāṇḍavānāṁ ca sarveṣāṁ kuntyā yuktāni yāni ca ॥

एवं सान्त्वसमायुक्तं द्रुपदं पाण्डवैः सह । उक्त्वाथानन्तरं ब्रूयात्तेषामागमनं प्रति ॥

evaṁ sāntvasamāyuktaṁ drupadaṁ pāṇḍavaiḥ saha । uktvāthānantaraṁ brūyāt teṣām āgamanaṁ prati ॥

अनुज्ञातेषु वीरेषु बलं गच्छतु शोभनम् । दुःशासनो विकर्णश्च पाण्डवानानयन्त्विह ॥

anujñāteṣu vīreṣu balaṁ gacchatu śobhanam । duḥśāsano vikarṇaś ca pāṇḍavān ānayantv iha ॥

ततस्ते पार्थिवश्रेष्ठ पूज्यमानाः सदा त्वया । प्रकृतीनामनुमते पदे स्थास्यन्ति पैतृके ॥

tatas te pārthivaśreṣṭha pūjyamānāḥ sadā tvayā । prakr̥tīnām anumate pade sthāsyanti paitr̥ke ॥

एवं तव महाराज तेषु पुत्रेषु चैव ह । वृत्तमौपयिकं मन्ये भीष्मेण सह भारत ॥

evaṁ tava mahārāja teṣu putreṣu caiva ha । vr̥ttam aupayikaṁ manye bhīṣmeṇa saha bhārata ॥

कर्ण उवाच । योजितावर्थमानाभ्यां सर्वकार्येष्वनन्तरौ । न मन्त्रयेतां त्वच्छ्रेयः किमद्भुततरं ततः ॥

karṇa uvāca । yojitāv arthamānābhyāṁ sarvakāryeṣv anantarau । na mantrayetāṁ tvacchreyaḥ kim adbhutataraṁ tataḥ ॥

दुष्टेन मनसा यो वै प्रच्छन्नेनान्तरात्मना । ब्रूयान्निःश्रेयसं नाम कथं कुर्यात्सतां मतम् ॥

duṣṭena manasā yo vai pracchannenāntarātmanā । brūyān niḥśreyasaṁ nāma kathaṁ kuryāt satāṁ matam ॥

न मित्राण्यर्थकृच्छ्रेषु श्रेयसे वेतराय वा । विधिपूर्वं हि सर्वस्य दुःखं वा यदि वा सुखम् ॥

na mitrāṇy arthakr̥cchreṣu śreyase vetarāya vā । vidhipūrvaṁ hi sarvasya duḥkhaṁ vā yadi vā sukham ॥

कृतप्रज्ञोऽकृतप्रज्ञो बालो वृद्धश्च मानवः । ससहायोऽसहायश्च सर्वं सर्वत्र विन्दति ॥

kr̥taprajño ’kr̥taprajño bālo vr̥ddhaś ca mānavaḥ । sasahāyo ’sahāyaś ca sarvaṁ sarvatra vindati ॥

श्रूयते हि पुरा कश्चिदम्बुवीच इति श्रुतः । आसीद्राजगृहे राजा मागधानां महीक्षिताम् ॥

śrūyate hi purā kaś cid ambuvīca iti śrutaḥ । āsīd rājagr̥he rājā māgadhānāṁ mahīkṣitām ॥

स हीनः करणैः सर्वैरुच्छ्वासपरमो नृपः । अमात्यसंस्थः कार्येषु सर्वेष्वेवाभवत्तदा ॥

sa hīnaḥ karaṇaiḥ sarvair ucchvāsaparamo nr̥paḥ । amātyasaṁsthaḥ kāryeṣu sarveṣv evābhavat tadā ॥

तस्यामात्यो महाकर्णिर्बभूवैकेश्वरः पुरा । स लब्धबलमात्मानं मन्यमानोऽवमन्यते ॥

tasyāmātyo mahākarṇir babhūvaikeśvaraḥ purā । sa labdhabalam ātmānaṁ manyamāno ’vamanyate ॥

स राज्ञ उपभोग्यानि स्त्रियो रत्नधनानि च । आददे सर्वशो मूढ ऐश्वर्यं च स्वयं तदा ॥

sa rājña upabhogyāni striyo ratnadhanāni ca । ādade sarvaśo mūḍha aiśvaryaṁ ca svayaṁ tadā ॥

तदादाय च लुब्धस्य लाभाल्लोभो व्यवर्धत । तथा हि सर्वमादाय राज्यमस्य जिहीर्षति ॥

tad ādāya ca lubdhasya lābhāl lobho vyavardhata । tathā hi sarvam ādāya rājyam asya jihīrṣati ॥

हीनस्य करणैः सर्वैरुच्छ्वासपरमस्य च । यतमानोऽपि तद्राज्यं न शशाकेति नः श्रुतम् ॥

hīnasya karaṇaiḥ sarvair ucchvāsaparamasya ca । yatamāno ’pi tad rājyaṁ na śaśāketi naḥ śrutam ॥

किमन्यद्विहितान्नूनं तस्य सा पुरुषेन्द्रता । यदि ते विहितं राज्यं भविष्यति विशां पते ॥

kim anyad vihitān nūnaṁ tasya sā puruṣendratā । yadi te vihitaṁ rājyaṁ bhaviṣyati viśāṁ pate ॥

मिषतः सर्वलोकस्य स्थास्यते त्वयि तद्ध्रुवम् । अतोऽन्यथा चेद्विहितं यतमानो न लप्स्यसे ॥

miṣataḥ sarvalokasya sthāsyate tvayi tad dhruvam । ato ’nyathā ced vihitaṁ yatamāno na lapsyase ॥

एवं विद्वन्नुपादत्स्व मन्त्रिणां साध्वसाधुताम् । दुष्टानां चैव बोद्धव्यमदुष्टानां च भाषितम् ॥

evaṁ vidvann upādatsva mantriṇāṁ sādhv asādhutām । duṣṭānāṁ caiva boddhavyam aduṣṭānāṁ ca bhāṣitam ॥

द्रोण उवाच । विद्म ते भावदोषेण यदर्थमिदमुच्यते । दुष्टः पाण्डवहेतोस्त्वं दोषं ख्यापयसे हि नः ॥

droṇa uvāca । vidma te bhāvadoṣeṇa yadartham idam ucyate । duṣṭaḥ pāṇḍavahetos tvaṁ doṣaṁ khyāpayase hi naḥ ॥

हितं तु परमं कर्ण ब्रवीमि कुरुवर्धनम् । अथ त्वं मन्यसे दुष्टं ब्रूहि यत्परमं हितम् ॥

hitaṁ tu paramaṁ karṇa bravīmi kuruvardhanam । atha tvaṁ manyase duṣṭaṁ brūhi yat paramaṁ hitam ॥

अतोऽन्यथा चेत्क्रियते यद्ब्रवीमि परं हितम् । कुरवो विनशिष्यन्ति नचिरेणेति मे मतिः ॥

ato ’nyathā cet kriyate yad bravīmi paraṁ hitam । kuravo vinaśiṣyanti nacireṇeti me matiḥ ॥