Adhyāya 197

विदुर उवाच । राजन्निःसंशयं श्रेयो वाच्यस्त्वमसि बान्धवैः । न त्वशुश्रूषमाणेषु वाक्यं संप्रतितिष्ठति ॥

vidura uvāca । rājan niḥsaṁśayaṁ śreyo vācyas tvam asi bāndhavaiḥ । na tv aśuśrūṣamāṇeṣu vākyaṁ saṁpratitiṣṭhati ॥

हितं हि तव तद्वाक्यमुक्तवान्कुरुसत्तमः । भीष्मः शांतनवो राजन्प्रतिगृह्णासि तन्न च ॥

hitaṁ hi tava tad vākyam uktavān kurusattamaḥ । bhīṣmaḥ śāṁtanavo rājan pratigr̥hṇāsi tan na ca ॥

तथा द्रोणेन बहुधा भाषितं हितमुत्तमम् । तच्च राधासुतः कर्णो मन्यते न हितं तव ॥

tathā droṇena bahudhā bhāṣitaṁ hitam uttamam । tac ca rādhāsutaḥ karṇo manyate na hitaṁ tava ॥

चिन्तयंश्च न पश्यामि राजंस्तव सुहृत्तमम् । आभ्यां पुरुषसिंहाभ्यां यो वा स्यात्प्रज्ञयाधिकः ॥

cintayaṁś ca na paśyāmi rājaṁs tava suhr̥ttamam । ābhyāṁ puruṣasiṁhābhyāṁ yo vā syāt prajñayādhikaḥ ॥

इमौ हि वृद्धौ वयसा प्रज्ञया च श्रुतेन च । समौ च त्वयि राजेन्द्र तेषु पाण्डुसुतेषु च ॥

imau hi vr̥ddhau vayasā prajñayā ca śrutena ca । samau ca tvayi rājendra teṣu pāṇḍusuteṣu ca ॥

धर्मे चानवमौ राजन्सत्यतायां च भारत । रामाद्दाशरथेश्चैव गयाच्चैव न संशयः ॥

dharme cānavamau rājan satyatāyāṁ ca bhārata । rāmād dāśaratheś caiva gayāc caiva na saṁśayaḥ ॥

न चोक्तवन्तावश्रेयः पुरस्तादपि किंचन । न चाप्यपकृतं किंचिदनयोर्लक्ष्यते त्वयि ॥

na coktavantāv aśreyaḥ purastād api kiṁ cana । na cāpy apakr̥taṁ kiṁ cid anayor lakṣyate tvayi ॥

ताविमौ पुरुषव्याघ्रावनागसि नृप त्वयि । न मन्त्रयेतां त्वच्छ्रेयः कथं सत्यपराक्रमौ ॥

tāv imau puruṣavyāghrāv anāgasi nr̥pa tvayi । na mantrayetāṁ tvac chreyaḥ kathaṁ satyaparākramau ॥

प्रज्ञावन्तौ नरश्रेष्ठावस्मिँल्लोके नराधिप । त्वन्निमित्तमतो नेमौ किंचिज्जिह्मं वदिष्यतः । इति मे नैष्ठिकी बुद्धिर्वर्तते कुरुनन्दन ॥

prajñāvantau naraśreṣṭhāv asmim̐l loke narādhipa । tvannimittam ato nemau kiṁ cij jihmaṁ vadiṣyataḥ । iti me naiṣṭhikī buddhir vartate kurunandana ॥

न चार्थहेतोर्धर्मज्ञौ वक्ष्यतः पक्षसंश्रितम् । एतद्धि परमं श्रेयो मेनाते तव भारत ॥

na cārthahetor dharmajñau vakṣyataḥ pakṣasaṁśritam । etad dhi paramaṁ śreyo menāte tava bhārata ॥

दुर्योधनप्रभृतयः पुत्रा राजन्यथा तव । तथैव पाण्डवेयास्ते पुत्रा राजन्न संशयः ॥

duryodhanaprabhr̥tayaḥ putrā rājan yathā tava । tathaiva pāṇḍaveyās te putrā rājan na saṁśayaḥ ॥

तेषु चेदहितं किंचिन्मन्त्रयेयुरबुद्धितः । मन्त्रिणस्ते न ते श्रेयः प्रपश्यन्ति विशेषतः ॥

teṣu ced ahitaṁ kiṁ cin mantrayeyur abuddhitaḥ । mantriṇas te na te śreyaḥ prapaśyanti viśeṣataḥ ॥

अथ ते हृदये राजन्विशेषस्तेषु वर्तते । अन्तरस्थं विवृण्वानाः श्रेयः कुर्युर्न ते ध्रुवम् ॥

atha te hr̥daye rājan viśeṣas teṣu vartate । antarasthaṁ vivr̥ṇvānāḥ śreyaḥ kuryur na te dhruvam ॥

एतदर्थमिमौ राजन्महात्मानौ महाद्युती । नोचतुर्विवृतं किंचिन्न ह्येष तव निश्चयः ॥

etadartham imau rājan mahātmānau mahādyutī । nocatur vivr̥taṁ kiṁ cin na hy eṣa tava niścayaḥ ॥

यच्चाप्यशक्यतां तेषामाहतुः पुरुषर्षभौ । तत्तथा पुरुषव्याघ्र तव तद्भद्रमस्तु ते ॥

yac cāpy aśakyatāṁ teṣām āhatuḥ puruṣarṣabhau । tat tathā puruṣavyāghra tava tad bhadram astu te ॥

कथं हि पाण्डवः श्रीमान्सव्यसाची परंतपः । शक्यो विजेतुं संग्रामे राजन्मघवता अपि ॥

kathaṁ hi pāṇḍavaḥ śrīmān savyasācī paraṁtapaḥ । śakyo vijetuṁ saṁgrāme rājan maghavatā api ॥

भीमसेनो महाबाहुर्नागायुतबलो महान् । कथं हि युधि शक्येत विजेतुममरैरपि ॥

bhīmaseno mahābāhur nāgāyutabalo mahān । kathaṁ hi yudhi śakyeta vijetum amarair api ॥

तथैव कृतिनौ युद्धे यमौ यमसुताविव । कथं विषहितुं शक्यौ रणे जीवितुमिच्छता ॥

tathaiva kr̥tinau yuddhe yamau yamasutāv iva । kathaṁ viṣahituṁ śakyau raṇe jīvitum icchatā ॥

यस्मिन्धृतिरनुक्रोशः क्षमा सत्यं पराक्रमः । नित्यानि पाण्डवश्रेष्ठे स जीयेत कथं रणे ॥

yasmin dhr̥tir anukrośaḥ kṣamā satyaṁ parākramaḥ । nityāni pāṇḍavaśreṣṭhe sa jīyeta kathaṁ raṇe ॥

येषां पक्षधरो रामो येषां मन्त्री जनार्दनः । किं नु तैरजितं संख्ये येषां पक्षे च सात्यकिः ॥

yeṣāṁ pakṣadharo rāmo yeṣāṁ mantrī janārdanaḥ । kiṁ nu tair ajitaṁ saṁkhye yeṣāṁ pakṣe ca sātyakiḥ ॥

द्रुपदः श्वशुरो येषां येषां श्यालाश्च पार्षताः । धृष्टद्युम्नमुखा वीरा भ्रातरो द्रुपदात्मजाः ॥

drupadaḥ śvaśuro yeṣāṁ yeṣāṁ śyālāś ca pārṣatāḥ । dhr̥ṣṭadyumnamukhā vīrā bhrātaro drupadātmajāḥ ॥

सोऽशक्यतां च विज्ञाय तेषामग्रेण भारत । दायाद्यतां च धर्मेण सम्यक्तेषु समाचर ॥

so ’śakyatāṁ ca vijñāya teṣām agreṇa bhārata । dāyādyatāṁ ca dharmeṇa samyak teṣu samācara ॥

इदं निर्दिग्धमयशः पुरोचनकृतं महत् । तेषामनुग्रहेणाद्य राजन्प्रक्षालयात्मनः ॥

idaṁ nirdigdham ayaśaḥ purocanakr̥taṁ mahat । teṣām anugraheṇādya rājan prakṣālayātmanaḥ ॥

द्रुपदोऽपि महान्राजा कृतवैरश्च नः पुरा । तस्य संग्रहणं राजन्स्वपक्षस्य विवर्धनम् ॥

drupado ’pi mahān rājā kr̥tavairaś ca naḥ purā । tasya saṁgrahaṇaṁ rājan svapakṣasya vivardhanam ॥

बलवन्तश्च दाशार्हा बहवश्च विशां पते । यतः कृष्णस्ततस्ते स्युर्यतः कृष्णस्ततो जयः ॥

balavantaś ca dāśārhā bahavaś ca viśāṁ pate । yataḥ kr̥ṣṇas tatas te syur yataḥ kr̥ṣṇas tato jayaḥ ॥

यच्च साम्नैव शक्येत कार्यं साधयितुं नृप । को दैवशप्तस्तत्कार्तुं विग्रहेण समाचरेत् ॥

yac ca sāmnaiva śakyeta kāryaṁ sādhayituṁ nr̥pa । ko daivaśaptas tat kārtuṁ vigraheṇa samācaret ॥

श्रुत्वा च जीवतः पार्थान्पौरजानपदो जनः । बलवद्दर्शने गृध्नुस्तेषां राजन्कुरु प्रियम् ॥

śrutvā ca jīvataḥ pārthān paurajānapado janaḥ । balavad darśane gr̥dhnus teṣāṁ rājan kuru priyam ॥

दुर्योधनश्च कर्णश्च शकुनिश्चापि सौबलः । अधर्मयुक्ता दुष्प्रज्ञा बाला मैषां वचः कृथाः ॥

duryodhanaś ca karṇaś ca śakuniś cāpi saubalaḥ । adharmayuktā duṣprajñā bālā maiṣāṁ vacaḥ kr̥thāḥ ॥

उक्तमेतन्मया राजन्पुरा गुणवतस्तव । दुर्योधनापराधेन प्रजेयं विनशिष्यति ॥

uktam etan mayā rājan purā guṇavatas tava । duryodhanāparādhena prajeyaṁ vinaśiṣyati ॥