Adhyāya 192

वैशंपायन उवाच । ततो राज्ञां चरैराप्तैश्चारः समुपनीयत । पाण्डवैरुपसंपन्ना द्रौपदी पतिभिः शुभा ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tato rājñāṁ carair āptaiś cāraḥ samupanīyata । pāṇḍavair upasaṁpannā draupadī patibhiḥ śubhā ॥

येन तद्धनुरायम्य लक्ष्यं विद्धं महात्मना । सोऽर्जुनो जयतां श्रेष्ठो महाबाणधनुर्धरः ॥

yena tad dhanur āyamya lakṣyaṁ viddhaṁ mahātmanā । so ’rjuno jayatāṁ śreṣṭho mahābāṇadhanurdharaḥ ॥

यः शल्यं मद्रराजानमुत्क्षिप्याभ्रामयद्बली । त्रासयंश्चापि संक्रुद्धो वृक्षेण पुरुषान्रणे ॥

yaḥ śalyaṁ madrarājānam utkṣipyābhrāmayad balī । trāsayaṁś cāpi saṁkruddho vr̥kṣeṇa puruṣān raṇe ॥

न चापि संभ्रमः कश्चिदासीत्तत्र महात्मनः । स भीमो भीमसंस्पर्शः शत्रुसेनाङ्गपातनः ॥

na cāpi saṁbhramaḥ kaś cid āsīt tatra mahātmanaḥ । sa bhīmo bhīmasaṁsparśaḥ śatrusenāṅgapātanaḥ ॥

ब्रह्मरूपधराञ्श्रुत्वा पाण्डुराजसुतांस्तदा । कौन्तेयान्मनुजेन्द्राणां विस्मयः समजायत ॥

brahmarūpadharāñ śrutvā pāṇḍurājasutāṁs tadā । kaunteyān manujendrāṇāṁ vismayaḥ samajāyata ॥

सपुत्रा हि पुरा कुन्ती दग्धा जतुगृहे श्रुता । पुनर्जातानिति स्मैतान्मन्यन्ते सर्वपार्थिवाः ॥

saputrā hi purā kuntī dagdhā jatugr̥he śrutā । punarjātān iti smaitān manyante sarvapārthivāḥ ॥

धिक्कुर्वन्तस्तदा भीष्मं धृतराष्ट्रं च कौरवम् । कर्मणा सुनृशंसेन पुरोचनकृतेन वै ॥

dhik kurvantas tadā bhīṣmaṁ dhr̥tarāṣṭraṁ ca kauravam । karmaṇā sunr̥śaṁsena purocanakr̥tena vai ॥

वृत्ते स्वयंवरे चैव राजानः सर्व एव ते । यथागतं विप्रजग्मुर्विदित्वा पाण्डवान्वृतान् ॥

vr̥tte svayaṁvare caiva rājānaḥ sarva eva te । yathāgataṁ viprajagmur viditvā pāṇḍavān vr̥tān ॥

अथ दुर्योधनो राजा विमना भ्रातृभिः सह । अश्वत्थाम्ना मातुलेन कर्णेन च कृपेण च ॥

atha duryodhano rājā vimanā bhrātr̥bhiḥ saha । aśvatthāmnā mātulena karṇena ca kr̥peṇa ca ॥

विनिवृत्तो वृतं दृष्ट्वा द्रौपद्या श्वेतवाहनम् । तं तु दुःशासनो व्रीडन्मन्दं मन्दमिवाब्रवीत् ॥

vinivr̥tto vr̥taṁ dr̥ṣṭvā draupadyā śvetavāhanam । taṁ tu duḥśāsano vrīḍan mandaṁ mandam ivābravīt ॥

यद्यसौ ब्राह्मणो न स्याद्विन्देत द्रौपदीं न सः । न हि तं तत्त्वतो राजन्वेद कश्चिद्धनंजयम् ॥

yady asau brāhmaṇo na syād vindeta draupadīṁ na saḥ । na hi taṁ tattvato rājan veda kaś cid dhanaṁjayam ॥

दैवं तु परमं मन्ये पौरुषं तु निरर्थकम् । धिगस्मत्पौरुषं तात यद्धरन्तीह पाण्डवाः ॥

daivaṁ tu paramaṁ manye pauruṣaṁ tu nirarthakam । dhig asmatpauruṣaṁ tāta yad dharantīha pāṇḍavāḥ ॥

एवं संभाषमाणास्ते निन्दन्तश्च पुरोचनम् । विविशुर्हास्तिनपुरं दीना विगतचेतसः ॥

evaṁ saṁbhāṣamāṇās te nindantaś ca purocanam । viviśur hāstinapuraṁ dīnā vigatacetasaḥ ॥

त्रस्ता विगतसंकल्पा दृष्ट्वा पार्थान्महौजसः । मुक्तान्हव्यवहाच्चैनान्संयुक्तान्द्रुपदेन च ॥

trastā vigatasaṁkalpā dr̥ṣṭvā pārthān mahaujasaḥ । muktān havyavahāc cainān saṁyuktān drupadena ca ॥

धृष्टद्युम्नं च संचिन्त्य तथैव च शिखण्डिनम् । द्रुपदस्यात्मजांश्चान्यान्सर्वयुद्धविशारदान् ॥

dhr̥ṣṭadyumnaṁ ca saṁcintya tathaiva ca śikhaṇḍinam । drupadasyātmajāṁś cānyān sarvayuddhaviśāradān ॥

विदुरस्त्वथ ताञ्श्रुत्वा द्रौपद्या पाण्डवान्वृतान् । व्रीडितान्धार्तराष्ट्रांश्च भग्नदर्पानुपागतान् ॥

viduras tv atha tāñ śrutvā draupadyā pāṇḍavān vr̥tān । vrīḍitān dhārtarāṣṭrāṁś ca bhagnadarpān upāgatān ॥

ततः प्रीतमनाः क्षत्ता धृतराष्ट्रं विशां पते । उवाच दिष्ट्या कुरवो वर्धन्त इति विस्मितः ॥

tataḥ prītamanāḥ kṣattā dhr̥tarāṣṭraṁ viśāṁ pate । uvāca diṣṭyā kuravo vardhanta iti vismitaḥ ॥

वैचित्रवीर्यस्तु नृपो निशम्य विदुरस्य तत् । अब्रवीत्परमप्रीतो दिष्ट्या दिष्ट्येति भारत ॥

vaicitravīryas tu nr̥po niśamya vidurasya tat । abravīt paramaprīto diṣṭyā diṣṭyeti bhārata ॥

मन्यते हि वृतं पुत्रं ज्येष्ठं द्रुपदकन्यया । दुर्योधनमविज्ञानात्प्रज्ञाचक्षुर्नरेश्वरः ॥

manyate hi vr̥taṁ putraṁ jyeṣṭhaṁ drupadakanyayā । duryodhanam avijñānāt prajñācakṣur nareśvaraḥ ॥

अथ त्वाज्ञापयामास द्रौपद्या भूषणं बहु । आनीयतां वै कृष्णेति पुत्रं दुर्योधनं तदा ॥

atha tv ājñāpayām āsa draupadyā bhūṣaṇaṁ bahu । ānīyatāṁ vai kr̥ṣṇeti putraṁ duryodhanaṁ tadā ॥

अथास्य पश्चाद्विदुर आचख्यौ पाण्डवान्वृतान् । सर्वान्कुशलिनो वीरान्पूजितान्द्रुपदेन च । तेषां संबन्धिनश्चान्यान्बहून्बलसमन्वितान् ॥

athāsya paścād vidura ācakhyau pāṇḍavān vr̥tān । sarvān kuśalino vīrān pūjitān drupadena ca । teṣāṁ saṁbandhinaś cānyān bahūn balasamanvitān ॥

धृतराष्ट्र उवाच । यथैव पाण्डोः पुत्रास्ते तथैवाभ्यधिका मम । सेयमभ्यधिका प्रीतिर्वृद्धिर्विदुर मे मता । यत्ते कुशलिनो वीरा मित्रवन्तश्च पाण्डवाः ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । yathaiva pāṇḍoḥ putrās te tathaivābhyadhikā mama । seyam abhyadhikā prītir vr̥ddhir vidura me matā । yat te kuśalino vīrā mitravantaś ca pāṇḍavāḥ ॥

को हि द्रुपदमासाद्य मित्रं क्षत्तः सबान्धवम् । न बुभूषेद्भवेनार्थी गतश्रीरपि पार्थिवः ॥

ko hi drupadam āsādya mitraṁ kṣattaḥ sabāndhavam । na bubhūṣed bhavenārthī gataśrīr api pārthivaḥ ॥

वैशंपायन उवाच । तं तथा भाषमाणं तु विदुरः प्रत्यभाषत । नित्यं भवतु ते बुद्धिरेषा राजञ्शतं समाः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । taṁ tathā bhāṣamāṇaṁ tu viduraḥ pratyabhāṣata । nityaṁ bhavatu te buddhir eṣā rājañ śataṁ samāḥ ॥

ततो दुर्योधनश्चैव राधेयश्च विशां पते । धृतराष्ट्रमुपागम्य वचोऽब्रूतामिदं तदा ॥

tato duryodhanaś caiva rādheyaś ca viśāṁ pate । dhr̥tarāṣṭram upāgamya vaco ’brūtām idaṁ tadā ॥

संनिधौ विदुरस्य त्वां वक्तुं नृप न शक्नुवः । विविक्तमिति वक्ष्यावः किं तवेदं चिकीर्षितम् ॥

saṁnidhau vidurasya tvāṁ vaktuṁ nr̥pa na śaknuvaḥ । viviktam iti vakṣyāvaḥ kiṁ tavedaṁ cikīrṣitam ॥

सपत्नवृद्धिं यत्तात मन्यसे वृद्धिमात्मनः । अभिष्टौषि च यत्क्षत्तुः समीपे द्विपदां वर ॥

sapatnavr̥ddhiṁ yat tāta manyase vr̥ddhim ātmanaḥ । abhiṣṭauṣi ca yat kṣattuḥ samīpe dvipadāṁ vara ॥

अन्यस्मिन्नृप कर्तव्ये त्वमन्यत्कुरुषेऽनघ । तेषां बलविघातो हि कर्तव्यस्तात नित्यशः ॥

anyasmin nr̥pa kartavye tvam anyat kuruṣe ’nagha । teṣāṁ balavighāto hi kartavyas tāta nityaśaḥ ॥

ते वयं प्राप्तकालस्य चिकीर्षां मन्त्रयामहे । यथा नो न ग्रसेयुस्ते सपुत्रबलबान्धवान् ॥

te vayaṁ prāptakālasya cikīrṣāṁ mantrayāmahe । yathā no na graseyus te saputrabalabāndhavān ॥