Adhyāya 185

वैशंपायन उवाच । ततस्तथोक्तः परिहृष्टरूपः; पित्रे शशंसाथ स राजपुत्रः । धृष्टद्युम्नः सोमकानां प्रबर्हो; वृत्तं यथा येन हृता च कृष्णा ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tatas tathoktaḥ parihr̥ṣṭarūpaḥ; pitre śaśaṁsātha sa rājaputraḥ । dhr̥ṣṭadyumnaḥ somakānāṁ prabarho; vr̥ttaṁ yathā yena hr̥tā ca kr̥ṣṇā ॥

योऽसौ युवा स्वायतलोहिताक्षः; कृष्णाजिनी देवसमानरूपः । यः कार्मुकाग्र्यं कृतवानधिज्यं; लक्ष्यं च तत्पातितवान्पृथिव्याम् ॥

yo ’sau yuvā svāyatalohitākṣaḥ; kr̥ṣṇājinī devasamānarūpaḥ । yaḥ kārmukāgryaṁ kr̥tavān adhijyaṁ; lakṣyaṁ ca tat pātitavān pr̥thivyām ॥

असज्जमानश्च गतस्तरस्वी; वृतो द्विजाग्र्यैरभिपूज्यमानः । चक्राम वज्रीव दितेः सुतेषु; सर्वैश्च देवैरृषिभिश्च जुष्टः ॥

asajjamānaś ca gatas tarasvī; vr̥to dvijāgryair abhipūjyamānaḥ । cakrāma vajrīva diteḥ suteṣu; sarvaiś ca devair r̥ṣibhiś ca juṣṭaḥ ॥

कृष्णा च गृह्याजिनमन्वयात्तं; नागं यथा नागवधूः प्रहृष्टा । अमृष्यमाणेषु नराधिपेषु; क्रुद्धेषु तं तत्र समापतत्सु ॥

kr̥ṣṇā ca gr̥hyājinam anvayāt taṁ; nāgaṁ yathā nāgavadhūḥ prahr̥ṣṭā । amr̥ṣyamāṇeṣu narādhipeṣu; kruddheṣu taṁ tatra samāpatatsu ॥

ततोऽपरः पार्थिवराजमध्ये; प्रवृद्धमारुज्य महीप्ररोहम् । प्रकालयन्नेव स पार्थिवौघा;न्क्रुद्धोऽन्तकः प्राणभृतो यथैव ॥

tato ’paraḥ pārthivarājamadhye; pravr̥ddham ārujya mahīpraroham । prakālayann eva sa pārthivaughān; kruddho ’ntakaḥ prāṇabhr̥to yathaiva ॥

तौ पार्थिवानां मिषतां नरेन्द्र; कृष्णामुपादाय गतौ नराग्र्यौ । विभ्राजमानाविव चन्द्रसूर्यौ; बाह्यां पुराद्भार्गवकर्मशालाम् ॥

tau pārthivānāṁ miṣatāṁ narendra; kr̥ṣṇām upādāya gatau narāgryau । vibhrājamānāv iva candrasūryau; bāhyāṁ purād bhārgavakarmaśālām ॥

तत्रोपविष्टार्चिरिवानलस्य; तेषां जनित्रीति मम प्रतर्कः । तथाविधैरेव नरप्रवीरै;रुपोपविष्टैस्त्रिभिरग्निकल्पैः ॥

tatropaviṣṭārcir ivānalasya; teṣāṁ janitrīti mama pratarkaḥ । tathāvidhair eva narapravīrair; upopaviṣṭais tribhir agnikalpaiḥ ॥

तस्यास्ततस्तावभिवाद्य पादा;वुक्त्वा च कृष्णामभिवादयेति । स्थितौ च तत्रैव निवेद्य कृष्णां; भैक्षप्रचाराय गता नराग्र्याः ॥

tasyās tatas tāv abhivādya pādāv; uktvā ca kr̥ṣṇām abhivādayeti । sthitau ca tatraiva nivedya kr̥ṣṇāṁ; bhaikṣapracārāya gatā narāgryāḥ ॥

तेषां तु भैक्षं प्रतिगृह्य कृष्णा; कृत्वा बलिं ब्राह्मणसाच्च कृत्वा । तां चैव वृद्धां परिविष्य तांश्च; नरप्रवीरान्स्वयमप्यभुङ्क्त ॥

teṣāṁ tu bhaikṣaṁ pratigr̥hya kr̥ṣṇā; kr̥tvā baliṁ brāhmaṇasāc ca kr̥tvā । tāṁ caiva vr̥ddhāṁ pariviṣya tāṁś ca; narapravīrān svayam apy abhuṅkta ॥

सुप्तास्तु ते पार्थिव सर्व एव; कृष्णा तु तेषां चरणोपधानम् । आसीत्पृथिव्यां शयनं च तेषां; दर्भाजिनाग्र्यास्तरणोपपन्नम् ॥

suptās tu te pārthiva sarva eva; kr̥ṣṇā tu teṣāṁ caraṇopadhānam । āsīt pr̥thivyāṁ śayanaṁ ca teṣāṁ; darbhājināgryāstaraṇopapannam ॥

ते नर्दमाना इव कालमेघाः; कथा विचित्राः कथयां बभूवुः । न वैश्यशूद्रौपयिकीः कथास्ता; न च द्विजातेः कथयन्ति वीराः ॥

te nardamānā iva kālameghāḥ; kathā vicitrāḥ kathayāṁ babhūvuḥ । na vaiśyaśūdraupayikīḥ kathās tā; na ca dvijāteḥ kathayanti vīrāḥ ॥

निःसंशयं क्षत्रियपुंगवास्ते; यथा हि युद्धं कथयन्ति राजन् । आशा हि नो व्यक्तमियं समृद्धा; मुक्तान्हि पार्थाञ्शृणुमोऽग्निदाहात् ॥

niḥsaṁśayaṁ kṣatriyapuṁgavās te; yathā hi yuddhaṁ kathayanti rājan । āśā hi no vyaktam iyaṁ samr̥ddhā; muktān hi pārthāñ śr̥ṇumo ’gnidāhāt ॥

यथा हि लक्ष्यं निहतं धनुश्च; सज्यं कृतं तेन तथा प्रसह्य । यथा च भाषन्ति परस्परं ते; छन्ना ध्रुवं ते प्रचरन्ति पार्थाः ॥

yathā hi lakṣyaṁ nihataṁ dhanuś ca; sajyaṁ kr̥taṁ tena tathā prasahya । yathā ca bhāṣanti parasparaṁ te; channā dhruvaṁ te pracaranti pārthāḥ ॥

ततः स राजा द्रुपदः प्रहृष्टः; पुरोहितं प्रेषयां तत्र चक्रे । विद्याम युष्मानिति भाषमाणो; महात्मनः पाण्डुसुताः स्थ कच्चित् ॥

tataḥ sa rājā drupadaḥ prahr̥ṣṭaḥ; purohitaṁ preṣayāṁ tatra cakre । vidyāma yuṣmān iti bhāṣamāṇo; mahātmanaḥ pāṇḍusutāḥ stha kaccit ॥

गृहीतवाक्यो नृपतेः पुरोधा; गत्वा प्रशंसामभिधाय तेषाम् । वाक्यं यथावन्नृपतेः समग्र;मुवाच तान्स क्रमवित्क्रमेण ॥

gr̥hītavākyo nr̥pateḥ purodhā; gatvā praśaṁsām abhidhāya teṣām । vākyaṁ yathāvan nr̥pateḥ samagram; uvāca tān sa kramavit krameṇa ॥

विज्ञातुमिच्छत्यवनीश्वरो वः; पाञ्चालराजो द्रुपदो वरार्हाः । लक्ष्यस्य वेद्धारमिमं हि दृष्ट्वा; हर्षस्य नान्तं परिपश्यते सः ॥

vijñātum icchaty avanīśvaro vaḥ; pāñcālarājo drupado varārhāḥ । lakṣyasya veddhāram imaṁ hi dr̥ṣṭvā; harṣasya nāntaṁ paripaśyate saḥ ॥

तदाचड्ढ्वं ज्ञातिकुलानुपूर्वीं; पदं शिरःसु द्विषतां कुरुध्वम् । प्रह्लादयध्वं हृदयं ममेदं; पाञ्चालराजस्य सहानुगस्य ॥

tad ācaḍḍhvaṁ jñātikulānupūrvīṁ; padaṁ śiraḥsu dviṣatāṁ kurudhvam । prahlādayadhvaṁ hr̥dayaṁ mamedaṁ; pāñcālarājasya sahānugasya ॥

पाण्डुर्हि राजा द्रुपदस्य राज्ञः; प्रियः सखा चात्मसमो बभूव । तस्यैष कामो दुहिता ममेयं; स्नुषा यदि स्यादिति कौरवस्य ॥

pāṇḍur hi rājā drupadasya rājñaḥ; priyaḥ sakhā cātmasamo babhūva । tasyaiṣa kāmo duhitā mameyaṁ; snuṣā yadi syād iti kauravasya ॥

अयं च कामो द्रुपदस्य राज्ञो; हृदि स्थितो नित्यमनिन्दिताङ्गाः । यदर्जुनो वै पृथुदीर्घबाहु;र्धर्मेण विन्देत सुतां ममेति ॥

ayaṁ ca kāmo drupadasya rājño; hr̥di sthito nityam aninditāṅgāḥ । yad arjuno vai pr̥thudīrghabāhur; dharmeṇa vindeta sutāṁ mameti ॥

तथोक्तवाक्यं तु पुरोहितं तं; स्थितं विनीतं समुदीक्ष्य राजा । समीपस्थं भीममिदं शशास; प्रदीयतां पाद्यमर्घ्यं तथास्मै ॥

tathoktavākyaṁ tu purohitaṁ taṁ; sthitaṁ vinītaṁ samudīkṣya rājā । samīpasthaṁ bhīmam idaṁ śaśāsa; pradīyatāṁ pādyam arghyaṁ tathāsmai ॥

मान्यः पुरोधा द्रुपदस्य राज्ञ;स्तस्मै प्रयोज्याभ्यधिकैव पूजा । भीमस्तथा तत्कृतवान्नरेन्द्र; तां चैव पूजां प्रतिसंगृहीत्वा ॥

mānyaḥ purodhā drupadasya rājñas; tasmai prayojyābhyadhikaiva pūjā । bhīmas tathā tat kr̥tavān narendra; tāṁ caiva pūjāṁ pratisaṁgr̥hītvā ॥

सुखोपविष्टं तु पुरोहितं तं; युधिष्ठिरो ब्राह्मणमित्युवाच । पाञ्चालराजेन सुता निसृष्टा; स्वधर्मदृष्टेन यथानुकामम् ॥

sukhopaviṣṭaṁ tu purohitaṁ taṁ; yudhiṣṭhiro brāhmaṇam ity uvāca । pāñcālarājena sutā nisr̥ṣṭā; svadharmadr̥ṣṭena yathānukāmam ॥

प्रदिष्टशुल्का द्रुपदेन राज्ञा; सानेन वीरेण तथानुवृत्ता । न तत्र वर्णेषु कृता विवक्षा; न जीवशिल्पे न कुले न गोत्रे ॥

pradiṣṭaśulkā drupadena rājñā; sānena vīreṇa tathānuvr̥ttā । na tatra varṇeṣu kr̥tā vivakṣā; na jīvaśilpe na kule na gotre ॥

कृतेन सज्येन हि कार्मुकेण; विद्धेन लक्ष्येण च संनिसृष्टा । सेयं तथानेन महात्मनेह; कृष्णा जिता पार्थिवसंघमध्ये ॥

kr̥tena sajyena hi kārmukeṇa; viddhena lakṣyeṇa ca saṁnisr̥ṣṭā । seyaṁ tathānena mahātmaneha; kr̥ṣṇā jitā pārthivasaṁghamadhye ॥

नैवंगते सौमकिरद्य राजा; संतापमर्हत्यसुखाय कर्तुम् । कामश्च योऽसौ द्रुपदस्य राज्ञः; स चापि संपत्स्यति पार्थिवस्य ॥

naivaṁgate saumakir adya rājā; saṁtāpam arhaty asukhāya kartum । kāmaś ca yo ’sau drupadasya rājñaḥ; sa cāpi saṁpatsyati pārthivasya ॥

अप्राप्यरूपां हि नरेन्द्रकन्या;मिमामहं ब्राह्मण साधु मन्ये । न तद्धनुर्मन्दबलेन शक्यं; मौर्व्या समायोजयितुं तथा हि । न चाकृतास्त्रेण न हीनजेन; लक्ष्यं तथा पातयितुं हि शक्यम् ॥

aprāpyarūpāṁ hi narendrakanyām; imām ahaṁ brāhmaṇa sādhu manye । na tad dhanur mandabalena śakyaṁ; maurvyā samāyojayituṁ tathā hi । na cākr̥tāstreṇa na hīnajena; lakṣyaṁ tathā pātayituṁ hi śakyam ॥

तस्मान्न तापं दुहितुर्निमित्तं; पाञ्चालराजोऽर्हति कर्तुमद्य । न चापि तत्पातनमन्यथेह; कर्तुं विषह्यं भुवि मानवेन ॥

tasmān na tāpaṁ duhitur nimittaṁ; pāñcālarājo ’rhati kartum adya । na cāpi tat pātanam anyatheha; kartuṁ viṣahyaṁ bhuvi mānavena ॥

एवं ब्रुवत्येव युधिष्ठिरे तु; पाञ्चालराजस्य समीपतोऽन्यः । तत्राजगामाशु नरो द्वितीयो; निवेदयिष्यन्निह सिद्धमन्नम् ॥

evaṁ bruvaty eva yudhiṣṭhire tu; pāñcālarājasya samīpato ’nyaḥ । tatrājagāmāśu naro dvitīyo; nivedayiṣyann iha siddham annam ॥