Adhyāya 179

वैशंपायन उवाच । यदा निवृत्ता राजानो धनुषः सज्यकर्मणि । अथोदतिष्ठद्विप्राणां मध्याज्जिष्णुरुदारधीः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । yadā nivr̥ttā rājāno dhanuṣaḥ sajyakarmaṇi । athodatiṣṭhad viprāṇāṁ madhyāj jiṣṇur udāradhīḥ ॥

उदक्रोशन्विप्रमुख्या विधुन्वन्तोऽजिनानि च । दृष्ट्वा संप्रस्थितं पार्थमिन्द्रकेतुसमप्रभम् ॥

udakrośan vipramukhyā vidhunvanto ’jināni ca । dr̥ṣṭvā saṁprasthitaṁ pārtham indraketusamaprabham ॥

केचिदासन्विमनसः केचिदासन्मुदा युताः । आहुः परस्परं केचिन्निपुणा बुद्धिजीविनः ॥

ke cid āsan vimanasaḥ ke cid āsan mudā yutāḥ । āhuḥ parasparaṁ ke cin nipuṇā buddhijīvinaḥ ॥

यत्कर्णशल्यप्रमुखैः पार्थिवैर्लोकविश्रुतैः । नानतं बलवद्भिर्हि धनुर्वेदपरायणैः ॥

yat karṇaśalyapramukhaiḥ pārthivair lokaviśrutaiḥ । nānataṁ balavadbhir hi dhanurvedaparāyaṇaiḥ ॥

तत्कथं त्वकृतास्त्रेण प्राणतो दुर्बलीयसा । बटुमात्रेण शक्यं हि सज्यं कर्तुं धनुर्द्विजाः ॥

tat kathaṁ tv akr̥tāstreṇa prāṇato durbalīyasā । baṭumātreṇa śakyaṁ hi sajyaṁ kartuṁ dhanur dvijāḥ ॥

अवहास्या भविष्यन्ति ब्राह्मणाः सर्वराजसु । कर्मण्यस्मिन्नसंसिद्धे चापलादपरीक्षिते ॥

avahāsyā bhaviṣyanti brāhmaṇāḥ sarvarājasu । karmaṇy asminn asaṁsiddhe cāpalād aparīkṣite ॥

यद्येष दर्पाद्धर्षाद्वा यदि वा ब्रह्मचापलात् । प्रस्थितो धनुरायन्तुं वार्यतां साधु मा गमत् ॥

yady eṣa darpād dharṣād vā yadi vā brahmacāpalāt । prasthito dhanur āyantuṁ vāryatāṁ sādhu mā gamat ॥

नावहास्या भविष्यामो न च लाघवमास्थिताः । न च विद्विष्टतां लोके गमिष्यामो महीक्षिताम् ॥

nāvahāsyā bhaviṣyāmo na ca lāghavam āsthitāḥ । na ca vidviṣṭatāṁ loke gamiṣyāmo mahīkṣitām ॥

केचिदाहुर्युवा श्रीमान्नागराजकरोपमः । पीनस्कन्धोरुबाहुश्च धैर्येण हिमवानिव ॥

ke cid āhur yuvā śrīmān nāgarājakaropamaḥ । pīnaskandhorubāhuś ca dhairyeṇa himavān iva ॥

संभाव्यमस्मिन्कर्मेदमुत्साहाच्चानुमीयते । शक्तिरस्य महोत्साहा न ह्यशक्तः स्वयं व्रजेत् ॥

saṁbhāvyam asmin karmedam utsāhāc cānumīyate । śaktir asya mahotsāhā na hy aśaktaḥ svayaṁ vrajet ॥

न च तद्विद्यते किंचित्कर्म लोकेषु यद्भवेत् । ब्राह्मणानामसाध्यं च त्रिषु संस्थानचारिषु ॥

na ca tad vidyate kiṁ cit karma lokeṣu yad bhavet । brāhmaṇānām asādhyaṁ ca triṣu saṁsthānacāriṣu ॥

अब्भक्षा वायुभक्षाश्च फलाहारा दृढव्रताः । दुर्बला हि बलीयांसो विप्रा हि ब्रह्मतेजसा ॥

abbhakṣā vāyubhakṣāś ca phalāhārā dr̥ḍhavratāḥ । durbalā hi balīyāṁso viprā hi brahmatejasā ॥

ब्राह्मणो नावमन्तव्यः सद्वासद्वा समाचरन् । सुखं दुःखं महद्ध्रस्वं कर्म यत्समुपागतम् ॥

brāhmaṇo nāvamantavyaḥ sad vāsad vā samācaran । sukhaṁ duḥkhaṁ mahad dhrasvaṁ karma yat samupāgatam ॥

एवं तेषां विलपतां विप्राणां विविधा गिरः । अर्जुनो धनुषोऽभ्याशे तस्थौ गिरिरिवाचलः ॥

evaṁ teṣāṁ vilapatāṁ viprāṇāṁ vividhā giraḥ । arjuno dhanuṣo ’bhyāśe tasthau girir ivācalaḥ ॥

स तद्धनुः परिक्रम्य प्रदक्षिणमथाकरोत् । प्रणम्य शिरसा हृष्टो जगृहे च परंतपः ॥

sa tad dhanuḥ parikramya pradakṣiṇam athākarot । praṇamya śirasā hr̥ṣṭo jagr̥he ca paraṁtapaḥ ॥

सज्यं च चक्रे निमिषान्तरेण; शरांश्च जग्राह दशार्धसंख्यान् । विव्याध लक्ष्यं निपपात तच्च; छिद्रेण भूमौ सहसातिविद्धम् ॥

sajyaṁ ca cakre nimiṣāntareṇa; śarāṁś ca jagrāha daśārdhasaṁkhyān । vivyādha lakṣyaṁ nipapāta tac ca; chidreṇa bhūmau sahasātividdham ॥

ततोऽन्तरिक्षे च बभूव नादः; समाजमध्ये च महान्निनादः । पुष्पाणि दिव्यानि ववर्ष देवः; पार्थस्य मूर्ध्नि द्विषतां निहन्तुः ॥

tato ’ntarikṣe ca babhūva nādaḥ; samājamadhye ca mahān ninādaḥ । puṣpāṇi divyāni vavarṣa devaḥ; pārthasya mūrdhni dviṣatāṁ nihantuḥ ॥

चेलावेधांस्ततश्चक्रुर्हाहाकारांश्च सर्वशः । न्यपतंश्चात्र नभसः समन्तात्पुष्पवृष्टयः ॥

celāvedhāṁs tataś cakrur hāhākārāṁś ca sarvaśaḥ । nyapataṁś cātra nabhasaḥ samantāt puṣpavr̥ṣṭayaḥ ॥

शताङ्गानि च तूर्याणि वादकाश्चाप्यवादयन् । सूतमागधसंघाश्च अस्तुवंस्तत्र सुस्वनाः ॥

śatāṅgāni ca tūryāṇi vādakāś cāpy avādayan । sūtamāgadhasaṁghāś ca astuvaṁs tatra susvanāḥ ॥

तं दृष्ट्वा द्रुपदः प्रीतो बभूवारिनिषूदनः । सहसैन्यश्च पार्थस्य साहाय्यार्थमियेष सः ॥

taṁ dr̥ṣṭvā drupadaḥ prīto babhūvāriniṣūdanaḥ । sahasainyaś ca pārthasya sāhāyyārtham iyeṣa saḥ ॥

तस्मिंस्तु शब्दे महति प्रवृत्ते; युधिष्ठिरो धर्मभृतां वरिष्ठः । आवासमेवोपजगाम शीघ्रं; सार्धं यमाभ्यां पुरुषोत्तमाभ्याम् ॥

tasmiṁs tu śabde mahati pravr̥tte; yudhiṣṭhiro dharmabhr̥tāṁ variṣṭhaḥ । āvāsam evopajagāma śīghraṁ; sārdhaṁ yamābhyāṁ puruṣottamābhyām ॥

विद्धं तु लक्ष्यं प्रसमीक्ष्य कृष्णा; पार्थं च शक्रप्रतिमं निरीक्ष्य । आदाय शुक्लं वरमाल्यदाम; जगाम कुन्तीसुतमुत्स्मयन्ती ॥

viddhaṁ tu lakṣyaṁ prasamīkṣya kr̥ṣṇā; pārthaṁ ca śakrapratimaṁ nirīkṣya । ādāya śuklaṁ varamālyadāma; jagāma kuntīsutam utsmayantī ॥

स तामुपादाय विजित्य रङ्गे; द्विजातिभिस्तैरभिपूज्यमानः । रङ्गान्निरक्रामदचिन्त्यकर्मा; पत्न्या तया चाप्यनुगम्यमानः ॥

sa tām upādāya vijitya raṅge; dvijātibhis tair abhipūjyamānaḥ । raṅgān nirakrāmad acintyakarmā; patnyā tayā cāpy anugamyamānaḥ ॥