Adhyāya 171

और्व उवाच । उक्तवानस्मि यां क्रोधात्प्रतिज्ञां पितरस्तदा । सर्वलोकविनाशाय न सा मे वितथा भवेत् ॥

aurva uvāca । uktavān asmi yāṁ krodhāt pratijñāṁ pitaras tadā । sarvalokavināśāya na sā me vitathā bhavet ॥

वृथारोषप्रतिज्ञो हि नाहं जीवितुमुत्सहे । अनिस्तीर्णो हि मां रोषो दहेदग्निरिवारणिम् ॥

vr̥thāroṣapratijño hi nāhaṁ jīvitum utsahe । anistīrṇo hi māṁ roṣo dahed agnir ivāraṇim ॥

यो हि कारणतः क्रोधं संजातं क्षन्तुमर्हति । नालं स मनुजः सम्यक्त्रिवर्गं परिरक्षितुम् ॥

yo hi kāraṇataḥ krodhaṁ saṁjātaṁ kṣantum arhati । nālaṁ sa manujaḥ samyak trivargaṁ parirakṣitum ॥

अशिष्टानां नियन्ता हि शिष्टानां परिरक्षता । स्थाने रोषः प्रयुक्तः स्यान्नृपैः स्वर्गजिगीषुभिः ॥

aśiṣṭānāṁ niyantā hi śiṣṭānāṁ parirakṣatā । sthāne roṣaḥ prayuktaḥ syān nr̥paiḥ svargajigīṣubhiḥ ॥

अश्रौषमहमूरुस्थो गर्भशय्यागतस्तदा । आरावं मातृवर्गस्य भृगूणां क्षत्रियैर्वधे ॥

aśrauṣam aham ūrustho garbhaśayyāgatas tadā । ārāvaṁ mātr̥vargasya bhr̥gūṇāṁ kṣatriyair vadhe ॥

सामरैर्हि यदा लोकैर्भृगूणां क्षत्रियाधमैः । आगर्भोत्सादनं क्षान्तं तदा मां मन्युराविषत् ॥

sāmarair hi yadā lokair bhr̥gūṇāṁ kṣatriyādhamaiḥ । āgarbhotsādanaṁ kṣāntaṁ tadā māṁ manyur āviṣat ॥

आपूर्णकोशाः किल मे मातरः पितरस्तथा । भयात्सर्वेषु लोकेषु नाधिजग्मुः परायणम् ॥

āpūrṇakośāḥ kila me mātaraḥ pitaras tathā । bhayāt sarveṣu lokeṣu nādhijagmuḥ parāyaṇam ॥

तान्भृगूणां तदा दारान्कश्चिन्नाभ्यवपद्यत । यदा तदा दधारेयमूरुणैकेन मां शुभा ॥

tān bhr̥gūṇāṁ tadā dārān kaś cin nābhyavapadyata । yadā tadā dadhāreyam ūruṇaikena māṁ śubhā ॥

प्रतिषेद्धा हि पापस्य यदा लोकेषु विद्यते । तदा सर्वेषु लोकेषु पापकृन्नोपपद्यते ॥

pratiṣeddhā hi pāpasya yadā lokeṣu vidyate । tadā sarveṣu lokeṣu pāpakr̥n nopapadyate ॥

यदा तु प्रतिषेद्धारं पापो न लभते क्वचित् । तिष्ठन्ति बहवो लोके तदा पापेषु कर्मसु ॥

yadā tu pratiṣeddhāraṁ pāpo na labhate kva cit । tiṣṭhanti bahavo loke tadā pāpeṣu karmasu ॥

जानन्नपि च यः पापं शक्तिमान्न नियच्छति । ईशः सन्सोऽपि तेनैव कर्मणा संप्रयुज्यते ॥

jānann api ca yaḥ pāpaṁ śaktimān na niyacchati । īśaḥ san so ’pi tenaiva karmaṇā saṁprayujyate ॥

राजभिश्चेश्वरैश्चैव यदि वै पितरो मम । शक्तैर्न शकिता त्रातुमिष्टं मत्वेह जीवितम् ॥

rājabhiś ceśvaraiś caiva yadi vai pitaro mama । śaktair na śakitā trātum iṣṭaṁ matveha jīvitam ॥

अत एषामहं क्रुद्धो लोकानामीश्वरोऽद्य सन् । भवतां तु वचो नाहमलं समतिवर्तितुम् ॥

ata eṣām ahaṁ kruddho lokānām īśvaro ’dya san । bhavatāṁ tu vaco nāham alaṁ samativartitum ॥

मम चापि भवेदेतदीश्वरस्य सतो महत् । उपेक्षमाणस्य पुनर्लोकानां किल्बिषाद्भयम् ॥

mama cāpi bhaved etad īśvarasya sato mahat । upekṣamāṇasya punar lokānāṁ kilbiṣād bhayam ॥

यश्चायं मन्युजो मेऽग्निर्लोकानादातुमिच्छति । दहेदेष च मामेव निगृहीतः स्वतेजसा ॥

yaś cāyaṁ manyujo me ’gnir lokān ādātum icchati । dahed eṣa ca mām eva nigr̥hītaḥ svatejasā ॥

भवतां च विजानामि सर्वलोकहितेप्सुताम् । तस्माद्विदध्वं यच्छ्रेयो लोकानां मम चेश्वराः ॥

bhavatāṁ ca vijānāmi sarvalokahitepsutām । tasmād vidadhvaṁ yac chreyo lokānāṁ mama ceśvarāḥ ॥

पितर ऊचुः । य एष मन्युजस्तेऽग्निर्लोकानादातुमिच्छति । अप्सु तं मुञ्च भद्रं ते लोका ह्यप्सु प्रतिष्ठिताः ॥

pitara ūcuḥ । ya eṣa manyujas te ’gnir lokān ādātum icchati । apsu taṁ muñca bhadraṁ te lokā hy apsu pratiṣṭhitāḥ ॥

आपोमयाः सर्वरसाः सर्वमापोमयं जगत् । तस्मादप्सु विमुञ्चेमं क्रोधाग्निं द्विजसत्तम ॥

āpomayāḥ sarvarasāḥ sarvam āpomayaṁ jagat । tasmād apsu vimuñcemaṁ krodhāgniṁ dvijasattama ॥

अयं तिष्ठतु ते विप्र यदीच्छसि महोदधौ । मन्युजोऽग्निर्दहन्नापो लोका ह्यापोमयाः स्मृताः ॥

ayaṁ tiṣṭhatu te vipra yadīcchasi mahodadhau । manyujo ’gnir dahann āpo lokā hy āpomayāḥ smr̥tāḥ ॥

एवं प्रतिज्ञा सत्येयं तवानघ भविष्यति । न चैव सामरा लोका गमिष्यन्ति पराभवम् ॥

evaṁ pratijñā satyeyaṁ tavānagha bhaviṣyati । na caiva sāmarā lokā gamiṣyanti parābhavam ॥

वसिष्ठ उवाच । ततस्तं क्रोधजं तात और्वोऽग्निं वरुणालये । उत्ससर्ज स चैवाप उपयुङ्क्ते महोदधौ ॥

vasiṣṭha uvāca । tatas taṁ krodhajaṁ tāta aurvo ’gniṁ varuṇālaye । utsasarja sa caivāpa upayuṅkte mahodadhau ॥

महद्धयशिरो भूत्वा यत्तद्वेदविदो विदुः । तमग्निमुद्गिरन्वक्त्रात्पिबत्यापो महोदधौ ॥

mahad dhayaśiro bhūtvā yat tad vedavido viduḥ । tam agnim udgiran vaktrāt pibaty āpo mahodadhau ॥

तस्मात्त्वमपि भद्रं ते न लोकान्हन्तुमर्हसि । पराशर परान्धर्माञ्जानञ्ज्ञानवतां वर ॥

tasmāt tvam api bhadraṁ te na lokān hantum arhasi । parāśara parān dharmāñ jānañ jñānavatāṁ vara ॥