Adhyāya 169

गन्धर्व उवाच । आश्रमस्था ततः पुत्रमदृश्यन्ती व्यजायत । शक्तेः कुलकरं राजन्द्वितीयमिव शक्तिनम् ॥

gandharva uvāca । āśramasthā tataḥ putram adr̥śyantī vyajāyata । śakteḥ kulakaraṁ rājan dvitīyam iva śaktinam ॥

जातकर्मादिकास्तस्य क्रियाः स मुनिपुंगवः । पौत्रस्य भरतश्रेष्ठ चकार भगवान्स्वयम् ॥

jātakarmādikās tasya kriyāḥ sa munipuṁgavaḥ । pautrasya bharataśreṣṭha cakāra bhagavān svayam ॥

परासुश्च यतस्तेन वसिष्ठः स्थापितस्तदा । गर्भस्थेन ततो लोके पराशर इति स्मृतः ॥

parāsuś ca yatas tena vasiṣṭhaḥ sthāpitas tadā । garbhasthena tato loke parāśara iti smr̥taḥ ॥

अमन्यत स धर्मात्मा वसिष्ठं पितरं तदा । जन्मप्रभृति तस्मिंश्च पितरीव व्यवर्तत ॥

amanyata sa dharmātmā vasiṣṭhaṁ pitaraṁ tadā । janmaprabhr̥ti tasmiṁś ca pitarīva vyavartata ॥

स तात इति विप्रर्षिं वसिष्ठं प्रत्यभाषत । मातुः समक्षं कौन्तेय अदृश्यन्त्याः परंतप ॥

sa tāta iti viprarṣiṁ vasiṣṭhaṁ pratyabhāṣata । mātuḥ samakṣaṁ kaunteya adr̥śyantyāḥ paraṁtapa ॥

तातेति परिपूर्णार्थं तस्य तन्मधुरं वचः । अदृश्यन्त्यश्रुपूर्णाक्षी शृण्वन्ती तमुवाच ह ॥

tāteti paripūrṇārthaṁ tasya tan madhuraṁ vacaḥ । adr̥śyanty aśrupūrṇākṣī śr̥ṇvantī tam uvāca ha ॥

मा तात तात तातेति न ते तातो महामुनिः । रक्षसा भक्षितस्तात तव तातो वनान्तरे ॥

mā tāta tāta tāteti na te tāto mahāmuniḥ । rakṣasā bhakṣitas tāta tava tāto vanāntare ॥

मन्यसे यं तु तातेति नैष तातस्तवानघ । आर्यस्त्वेष पिता तस्य पितुस्तव महात्मनः ॥

manyase yaṁ tu tāteti naiṣa tātas tavānagha । āryas tv eṣa pitā tasya pitus tava mahātmanaḥ ॥

स एवमुक्तो दुःखार्तः सत्यवागृषिसत्तमः । सर्वलोकविनाशाय मतिं चक्रे महामनाः ॥

sa evam ukto duḥkhārtaḥ satyavāg r̥ṣisattamaḥ । sarvalokavināśāya matiṁ cakre mahāmanāḥ ॥

तं तथा निश्चितात्मानं महात्मानं महातपाः । वसिष्ठो वारयामास हेतुना येन तच्छृणु ॥

taṁ tathā niścitātmānaṁ mahātmānaṁ mahātapāḥ । vasiṣṭho vārayām āsa hetunā yena tac chr̥ṇu ॥

वसिष्ठ उवाच । कृतवीर्य इति ख्यातो बभूव नृपतिः क्षितौ । याज्यो वेदविदां लोके भृगूणां पार्थिवर्षभः ॥

vasiṣṭha uvāca । kr̥tavīrya iti khyāto babhūva nr̥patiḥ kṣitau । yājyo vedavidāṁ loke bhr̥gūṇāṁ pārthivarṣabhaḥ ॥

स तानग्रभुजस्तात धान्येन च धनेन च । सोमान्ते तर्पयामास विपुलेन विशां पतिः ॥

sa tān agrabhujas tāta dhānyena ca dhanena ca । somānte tarpayām āsa vipulena viśāṁ patiḥ ॥

तस्मिन्नृपतिशार्दूले स्वर्यातेऽथ कदाचन । बभूव तत्कुलेयानां द्रव्यकार्यमुपस्थितम् ॥

tasmin nr̥patiśārdūle svaryāte ’tha kadā cana । babhūva tatkuleyānāṁ dravyakāryam upasthitam ॥

ते भृगूणां धनं ज्ञात्वा राजानः सर्व एव ह । याचिष्णवोऽभिजग्मुस्तांस्तात भार्गवसत्तमान् ॥

te bhr̥gūṇāṁ dhanaṁ jñātvā rājānaḥ sarva eva ha । yāciṣṇavo ’bhijagmus tāṁs tāta bhārgavasattamān ॥

भूमौ तु निदधुः केचिद्भृगवो धनमक्षयम् । ददुः केचिद्द्विजातिभ्यो ज्ञात्वा क्षत्रियतो भयम् ॥

bhūmau tu nidadhuḥ ke cid bhr̥gavo dhanam akṣayam । daduḥ ke cid dvijātibhyo jñātvā kṣatriyato bhayam ॥

भृगवस्तु ददुः केचित्तेषां वित्तं यथेप्सितम् । क्षत्रियाणां तदा तात कारणान्तरदर्शनात् ॥

bhr̥gavas tu daduḥ ke cit teṣāṁ vittaṁ yathepsitam । kṣatriyāṇāṁ tadā tāta kāraṇāntaradarśanāt ॥

ततो महीतलं तात क्षत्रियेण यदृच्छया । खनताधिगतं वित्तं केनचिद्भृगुवेश्मनि । तद्वित्तं ददृशुः सर्वे समेताः क्षत्रियर्षभाः ॥

tato mahītalaṁ tāta kṣatriyeṇa yadr̥cchayā । khanatādhigataṁ vittaṁ kena cid bhr̥guveśmani । tad vittaṁ dadr̥śuḥ sarve sametāḥ kṣatriyarṣabhāḥ ॥

अवमन्य ततः कोपाद्भृगूंस्ताञ्शरणागतान् । निजघ्नुस्ते महेष्वासाः सर्वांस्तान्निशितैः शरैः । आ गर्भादनुकृन्तन्तश्चेरुश्चैव वसुंधराम् ॥

avamanya tataḥ kopād bhr̥gūṁs tāñ śaraṇāgatān । nijaghnus te maheṣvāsāḥ sarvāṁs tān niśitaiḥ śaraiḥ । ā garbhād anukr̥ntantaś ceruś caiva vasuṁdharām ॥

तत उच्छिद्यमानेषु भृगुष्वेवं भयात्तदा । भृगुपत्न्यो गिरिं तात हिमवन्तं प्रपेदिरे ॥

tata ucchidyamāneṣu bhr̥guṣv evaṁ bhayāt tadā । bhr̥gupatnyo giriṁ tāta himavantaṁ prapedire ॥

तासामन्यतमा गर्भं भयाद्दाधार तैजसम् । ऊरुणैकेन वामोरूर्भर्तुः कुलविवृद्धये । ददृशुर्ब्राह्मणीं तां ते दीप्यमानां स्वतेजसा ॥

tāsām anyatamā garbhaṁ bhayād dādhāra taijasam । ūruṇaikena vāmorūr bhartuḥ kulavivr̥ddhaye । dadr̥śur brāhmaṇīṁ tāṁ te dīpyamānāṁ svatejasā ॥

अथ गर्भः स भित्त्वोरुं ब्राह्मण्या निर्जगाम ह । मुष्णन्दृष्टीः क्षत्रियाणां मध्याह्न इव भास्करः । ततश्चक्षुर्वियुक्तास्ते गिरिदुर्गेषु बभ्रमुः ॥

atha garbhaḥ sa bhittvoruṁ brāhmaṇyā nirjagāma ha । muṣṇan dr̥ṣṭīḥ kṣatriyāṇāṁ madhyāhna iva bhāskaraḥ । tataś cakṣurviyuktās te giridurgeṣu babhramuḥ ॥

ततस्ते मोघसंकल्पा भयार्ताः क्षत्रियर्षभाः । ब्रह्मणीं शरणं जग्मुर्दृष्ट्यर्थं तामनिन्दिताम् ॥

tatas te moghasaṁkalpā bhayārtāḥ kṣatriyarṣabhāḥ । brahmaṇīṁ śaraṇaṁ jagmur dr̥ṣṭyarthaṁ tām aninditām ॥

ऊचुश्चैनां महाभागां क्षत्रियास्ते विचेतसः । ज्योतिःप्रहीणा दुःखार्ताः शान्तार्चिष इवाग्नयः ॥

ūcuś caināṁ mahābhāgāṁ kṣatriyās te vicetasaḥ । jyotiḥprahīṇā duḥkhārtāḥ śāntārciṣa ivāgnayaḥ ॥

भगवत्याः प्रसादेन गच्छेत्क्षत्रं सचक्षुषम् । उपारम्य च गच्छेम सहिताः पापकर्मणः ॥

bhagavatyāḥ prasādena gacchet kṣatraṁ sacakṣuṣam । upāramya ca gacchema sahitāḥ pāpakarmaṇaḥ ॥

सपुत्रा त्वं प्रसादं नः सर्वेषां कर्तुमर्हसि । पुनर्दृष्टिप्रदानेन राज्ञः संत्रातुमर्हसि ॥

saputrā tvaṁ prasādaṁ naḥ sarveṣāṁ kartum arhasi । punar dr̥ṣṭipradānena rājñaḥ saṁtrātum arhasi ॥