Adhyāya 163

वसिष्ठ उवाच । यैषा ते तपती नाम सावित्र्यवरजा सुता । तां त्वां संवरणस्यार्थे वरयामि विभावसो ॥

vasiṣṭha uvāca । yaiṣā te tapatī nāma sāvitryavarajā sutā । tāṁ tvāṁ saṁvaraṇasyārthe varayāmi vibhāvaso ॥

स हि राजा बृहत्कीर्तिर्धर्मार्थविदुदारधीः । युक्तः संवरणो भर्ता दुहितुस्ते विहंगम ॥

sa hi rājā br̥hatkīrtir dharmārthavid udāradhīḥ । yuktaḥ saṁvaraṇo bhartā duhitus te vihaṁgama ॥

गन्धर्व उवाच । इत्युक्तः सविता तेन ददानीत्येव निश्चितः । प्रत्यभाषत तं विप्रं प्रतिनन्द्य दिवाकरः ॥

gandharva uvāca । ity uktaḥ savitā tena dadānīty eva niścitaḥ । pratyabhāṣata taṁ vipraṁ pratinandya divākaraḥ ॥

वरः संवरणो राज्ञां त्वमृषीणां वरो मुने । तपती योषितां श्रेष्ठा किमन्यत्रापवर्जनात् ॥

varaḥ saṁvaraṇo rājñāṁ tvam r̥ṣīṇāṁ varo mune । tapatī yoṣitāṁ śreṣṭhā kim anyatrāpavarjanāt ॥

ततः सर्वानवद्याङ्गीं तपतीं तपनः स्वयम् । ददौ संवरणस्यार्थे वसिष्ठाय महात्मने । प्रतिजग्राह तां कन्यां महर्षिस्तपतीं तदा ॥

tataḥ sarvānavadyāṅgīṁ tapatīṁ tapanaḥ svayam । dadau saṁvaraṇasyārthe vasiṣṭhāya mahātmane । pratijagrāha tāṁ kanyāṁ maharṣis tapatīṁ tadā ॥

वसिष्ठोऽथ विसृष्टश्च पुनरेवाजगाम ह । यत्र विख्यातकीर्तिः स कुरूणामृषभोऽभवत् ॥

vasiṣṭho ’tha visr̥ṣṭaś ca punar evājagāma ha । yatra vikhyātakīrtiḥ sa kurūṇām r̥ṣabho ’bhavat ॥

स राजा मन्मथाविष्टस्तद्गतेनान्तरात्मना । दृष्ट्वा च देवकन्यां तां तपतीं चारुहासिनीम् । वसिष्ठेन सहायान्तीं संहृष्टोऽभ्यधिकं बभौ ॥

sa rājā manmathāviṣṭas tadgatenāntarātmanā । dr̥ṣṭvā ca devakanyāṁ tāṁ tapatīṁ cāruhāsinīm । vasiṣṭhena sahāyāntīṁ saṁhr̥ṣṭo ’bhyadhikaṁ babhau ॥

कृच्छ्रे द्वादशरात्रे तु तस्य राज्ञः समापिते । आजगाम विशुद्धात्मा वसिष्ठो भगवानृषिः ॥

kr̥cchre dvādaśarātre tu tasya rājñaḥ samāpite । ājagāma viśuddhātmā vasiṣṭho bhagavān r̥ṣiḥ ॥

तपसाराध्य वरदं देवं गोपतिमीश्वरम् । लेभे संवरणो भार्यां वसिष्ठस्यैव तेजसा ॥

tapasārādhya varadaṁ devaṁ gopatim īśvaram । lebhe saṁvaraṇo bhāryāṁ vasiṣṭhasyaiva tejasā ॥

ततस्तस्मिन्गिरिश्रेष्ठे देवगन्धर्वसेविते । जग्राह विधिवत्पाणिं तपत्याः स नरर्षभः ॥

tatas tasmin giriśreṣṭhe devagandharvasevite । jagrāha vidhivat pāṇiṁ tapatyāḥ sa nararṣabhaḥ ॥

वसिष्ठेनाभ्यनुज्ञातस्तस्मिन्नेव धराधरे । सोऽकामयत राजर्षिर्विहर्तुं सह भार्यया ॥

vasiṣṭhenābhyanujñātas tasminn eva dharādhare । so ’kāmayata rājarṣir vihartuṁ saha bhāryayā ॥

ततः पुरे च राष्ट्रे च वाहनेषु बलेषु च । आदिदेश महीपालस्तमेव सचिवं तदा ॥

tataḥ pure ca rāṣṭre ca vāhaneṣu baleṣu ca । ādideśa mahīpālas tam eva sacivaṁ tadā ॥

नृपतिं त्वभ्यनुज्ञाय वसिष्ठोऽथापचक्रमे । सोऽपि राजा गिरौ तस्मिन्विजहारामरोपमः ॥

nr̥patiṁ tv abhyanujñāya vasiṣṭho ’thāpacakrame । so ’pi rājā girau tasmin vijahārāmaropamaḥ ॥

ततो द्वादश वर्षाणि काननेषु जलेषु च । रेमे तस्मिन्गिरौ राजा तयैव सह भार्यया ॥

tato dvādaśa varṣāṇi kānaneṣu jaleṣu ca । reme tasmin girau rājā tayaiva saha bhāryayā ॥

तस्य राज्ञः पुरे तस्मिन्समा द्वादश सर्वशः । न ववर्ष सहस्राक्षो राष्ट्रे चैवास्य सर्वशः ॥

tasya rājñaḥ pure tasmin samā dvādaśa sarvaśaḥ । na vavarṣa sahasrākṣo rāṣṭre caivāsya sarvaśaḥ ॥

तत्क्षुधार्तैर्निरानन्दैः शवभूतैस्तदा नरैः । अभवत्प्रेतराजस्य पुरं प्रेतैरिवावृतम् ॥

tat kṣudhārtair nirānandaiḥ śavabhūtais tadā naraiḥ । abhavat pretarājasya puraṁ pretair ivāvr̥tam ॥

ततस्तत्तादृशं दृष्ट्वा स एव भगवानृषिः । अभ्यपद्यत धर्मात्मा वसिष्ठो राजसत्तमम् ॥

tatas tat tādr̥śaṁ dr̥ṣṭvā sa eva bhagavān r̥ṣiḥ । abhyapadyata dharmātmā vasiṣṭho rājasattamam ॥

तं च पार्थिवशार्दूलमानयामास तत्पुरम् । तपत्या सहितं राजन्नुषितं द्वादशीः समाः ॥

taṁ ca pārthivaśārdūlam ānayām āsa tat puram । tapatyā sahitaṁ rājann uṣitaṁ dvādaśīḥ samāḥ ॥

ततः प्रवृष्टस्तत्रासीद्यथापूर्वं सुरारिहा । तस्मिन्नृपतिशार्दूले प्रविष्टे नगरं पुनः ॥

tataḥ pravr̥ṣṭas tatrāsīd yathāpūrvaṁ surārihā । tasmin nr̥patiśārdūle praviṣṭe nagaraṁ punaḥ ॥

ततः सराष्ट्रं मुमुदे तत्पुरं परया मुदा । तेन पार्थिवमुख्येन भावितं भावितात्मना ॥

tataḥ sarāṣṭraṁ mumude tat puraṁ parayā mudā । tena pārthivamukhyena bhāvitaṁ bhāvitātmanā ॥

ततो द्वादश वर्षाणि पुनरीजे नराधिपः । पत्न्या तपत्या सहितो यथा शक्रो मरुत्पतिः ॥

tato dvādaśa varṣāṇi punar īje narādhipaḥ । patnyā tapatyā sahito yathā śakro marutpatiḥ ॥

एवमासीन्महाभागा तपती नाम पौर्विकी । तव वैवस्वती पार्थ तापत्यस्त्वं यया मतः ॥

evam āsīn mahābhāgā tapatī nāma paurvikī । tava vaivasvatī pārtha tāpatyas tvaṁ yayā mataḥ ॥

तस्यां संजनयामास कुरुं संवरणो नृपः । तपत्यां तपतां श्रेष्ठ तापत्यस्त्वं ततोऽर्जुन ॥

tasyāṁ saṁjanayām āsa kuruṁ saṁvaraṇo nr̥paḥ । tapatyāṁ tapatāṁ śreṣṭha tāpatyas tvaṁ tato ’rjuna ॥