Adhyāya 155

ब्राह्मण उवाच । अमर्षी द्रुपदो राजा कर्मसिद्धान्द्विजर्षभान् । अन्विच्छन्परिचक्राम ब्राह्मणावसथान्बहून् ॥

brāhmaṇa uvāca । amarṣī drupado rājā karmasiddhān dvijarṣabhān । anvicchan paricakrāma brāhmaṇāvasathān bahūn ॥

पुत्रजन्म परीप्सन्वै शोकोपहतचेतनः । नास्ति श्रेष्ठं ममापत्यमिति नित्यमचिन्तयत् ॥

putrajanma parīpsan vai śokopahatacetanaḥ । nāsti śreṣṭhaṁ mamāpatyam iti nityam acintayat ॥

जातान्पुत्रान्स निर्वेदाद्धिग्बन्धूनिति चाब्रवीत् । निःश्वासपरमश्चासीद्द्रोणं प्रतिचिकीर्षया ॥

jātān putrān sa nirvedād dhig bandhūn iti cābravīt । niḥśvāsaparamaś cāsīd droṇaṁ praticikīrṣayā ॥

प्रभावं विनयं शिक्षां द्रोणस्य चरितानि च । क्षात्रेण च बलेनास्य चिन्तयन्नान्वपद्यत । प्रतिकर्तुं नृपश्रेष्ठो यतमानोऽपि भारत ॥

prabhāvaṁ vinayaṁ śikṣāṁ droṇasya caritāni ca । kṣātreṇa ca balenāsya cintayan nānvapadyata । pratikartuṁ nr̥paśreṣṭho yatamāno ’pi bhārata ॥

अभितः सोऽथ कल्माषीं गङ्गाकूले परिभ्रमन् । ब्राह्मणावसथं पुण्यमाससाद महीपतिः ॥

abhitaḥ so ’tha kalmāṣīṁ gaṅgākūle paribhraman । brāhmaṇāvasathaṁ puṇyam āsasāda mahīpatiḥ ॥

तत्र नास्नातकः कश्चिन्न चासीदव्रती द्विजः । तथैव नामहाभागः सोऽपश्यत्संशितव्रतौ ॥

tatra nāsnātakaḥ kaś cin na cāsīd avratī dvijaḥ । tathaiva nāmahābhāgaḥ so ’paśyat saṁśitavratau ॥

याजोपयाजौ ब्रह्मर्षी शाम्यन्तौ पृषतात्मजः । संहिताध्ययने युक्तौ गोत्रतश्चापि काश्यपौ ॥

yājopayājau brahmarṣī śāmyantau pr̥ṣatātmajaḥ । saṁhitādhyayane yuktau gotrataś cāpi kāśyapau ॥

तारणे युक्तरूपौ तौ ब्राह्मणावृषिसत्तमौ । स तावामन्त्रयामास सर्वकामैरतन्द्रितः ॥

tāraṇe yuktarūpau tau brāhmaṇāv r̥ṣisattamau । sa tāv āmantrayām āsa sarvakāmair atandritaḥ ॥

बुद्ध्वा तयोर्बलं बुद्धिं कनीयांसमुपह्वरे । प्रपेदे छन्दयन्कामैरुपयाजं धृतव्रतम् ॥

buddhvā tayor balaṁ buddhiṁ kanīyāṁsam upahvare । prapede chandayan kāmair upayājaṁ dhr̥tavratam ॥

पादशुश्रूषणे युक्तः प्रियवाक्सर्वकामदः । अर्हयित्वा यथान्यायमुपयाजमुवाच सः ॥

pādaśuśrūṣaṇe yuktaḥ priyavāk sarvakāmadaḥ । arhayitvā yathānyāyam upayājam uvāca saḥ ॥

येन मे कर्मणा ब्रह्मन्पुत्रः स्याद्द्रोणमृत्यवे । उपयाज कृते तस्मिन्गवां दातास्मि तेऽर्बुदम् ॥

yena me karmaṇā brahman putraḥ syād droṇamr̥tyave । upayāja kr̥te tasmin gavāṁ dātāsmi te ’rbudam ॥

यद्वा तेऽन्यद्द्विजश्रेष्ठ मनसः सुप्रियं भवेत् । सर्वं तत्ते प्रदाताहं न हि मेऽस्त्यत्र संशयः ॥

yad vā te ’nyad dvijaśreṣṭha manasaḥ supriyaṁ bhavet । sarvaṁ tat te pradātāhaṁ na hi me ’sty atra saṁśayaḥ ॥

इत्युक्तो नाहमित्येवं तमृषिः प्रत्युवाच ह । आराधयिष्यन्द्रुपदः स तं पर्यचरत्पुनः ॥

ity ukto nāham ity evaṁ tam r̥ṣiḥ pratyuvāca ha । ārādhayiṣyan drupadaḥ sa taṁ paryacarat punaḥ ॥

ततः संवत्सरस्यान्ते द्रुपदं स द्विजोत्तमः । उपयाजोऽब्रवीद्राजन्काले मधुरया गिरा ॥

tataḥ saṁvatsarasyānte drupadaṁ sa dvijottamaḥ । upayājo ’bravīd rājan kāle madhurayā girā ॥

ज्येष्ठो भ्राता ममागृह्णाद्विचरन्वननिर्झरे । अपरिज्ञातशौचायां भूमौ निपतितं फलम् ॥

jyeṣṭho bhrātā mamāgr̥hṇād vicaran vananirjhare । aparijñātaśaucāyāṁ bhūmau nipatitaṁ phalam ॥

तदपश्यमहं भ्रातुरसांप्रतमनुव्रजन् । विमर्शं संकरादाने नायं कुर्यात्कथंचन ॥

tad apaśyam ahaṁ bhrātur asāṁpratam anuvrajan । vimarśaṁ saṁkarādāne nāyaṁ kuryāt kathaṁ cana ॥

दृष्ट्वा फलस्य नापश्यद्दोषा येऽस्यानुबन्धिकाः । विविनक्ति न शौचं यः सोऽन्यत्रापि कथं भवेत् ॥

dr̥ṣṭvā phalasya nāpaśyad doṣā ye ’syānubandhikāḥ । vivinakti na śaucaṁ yaḥ so ’nyatrāpi kathaṁ bhavet ॥

संहिताध्ययनं कुर्वन्वसन्गुरुकुले च यः । भैक्षमुच्छिष्टमन्येषां भुङ्क्ते चापि सदा सदा । कीर्तयन्गुणमन्नानामघृणी च पुनः पुनः ॥

saṁhitādhyayanaṁ kurvan vasan gurukule ca yaḥ । bhaikṣam ucchiṣṭam anyeṣāṁ bhuṅkte cāpi sadā sadā । kīrtayan guṇam annānām aghr̥ṇī ca punaḥ punaḥ ॥

तमहं फलार्थिनं मन्ये भ्रातरं तर्कचक्षुषा । तं वै गच्छस्व नृपते स त्वां संयाजयिष्यति ॥

tam ahaṁ phalārthinaṁ manye bhrātaraṁ tarkacakṣuṣā । taṁ vai gacchasva nr̥pate sa tvāṁ saṁyājayiṣyati ॥

जुगुप्समानो नृपतिर्मनसेदं विचिन्तयन् । उपयाजवचः श्रुत्वा नृपतिः सर्वधर्मवित् । अभिसंपूज्य पूजार्हमृषिं याजमुवाच ह ॥

jugupsamāno nr̥patir manasedaṁ vicintayan । upayājavacaḥ śrutvā nr̥patiḥ sarvadharmavit । abhisaṁpūjya pūjārham r̥ṣiṁ yājam uvāca ha ॥

अयुतानि ददान्यष्टौ गवां याजय मां विभो । द्रोणवैराभिसंतप्तं त्वं ह्लादयितुमर्हसि ॥

ayutāni dadāny aṣṭau gavāṁ yājaya māṁ vibho । droṇavairābhisaṁtaptaṁ tvaṁ hlādayitum arhasi ॥

स हि ब्रह्मविदां श्रेष्ठो ब्रह्मास्त्रे चाप्यनुत्तमः । तस्माद्द्रोणः पराजैषीन्मां वै स सखिविग्रहे ॥

sa hi brahmavidāṁ śreṣṭho brahmāstre cāpy anuttamaḥ । tasmād droṇaḥ parājaiṣīn māṁ vai sa sakhivigrahe ॥

क्षत्रियो नास्ति तुल्योऽस्य पृथिव्यां कश्चिदग्रणीः । कौरवाचार्यमुख्यस्य भारद्वाजस्य धीमतः ॥

kṣatriyo nāsti tulyo ’sya pr̥thivyāṁ kaś cid agraṇīḥ । kauravācāryamukhyasya bhāradvājasya dhīmataḥ ॥

द्रोणस्य शरजालानि प्राणिदेहहराणि च । षडरत्नि धनुश्चास्य दृश्यतेऽप्रतिमं महत् ॥

droṇasya śarajālāni prāṇidehaharāṇi ca । ṣaḍaratni dhanuś cāsya dr̥śyate ’pratimaṁ mahat ॥

स हि ब्राह्मणवेगेन क्षात्रं वेगमसंशयम् । प्रतिहन्ति महेष्वासो भारद्वाजो महामनाः ॥

sa hi brāhmaṇavegena kṣātraṁ vegam asaṁśayam । pratihanti maheṣvāso bhāradvājo mahāmanāḥ ॥

क्षत्रोच्छेदाय विहितो जामदग्न्य इवास्थितः । तस्य ह्यस्त्रबलं घोरमप्रसह्यं नरैर्भुवि ॥

kṣatrocchedāya vihito jāmadagnya ivāsthitaḥ । tasya hy astrabalaṁ ghoram aprasahyaṁ narair bhuvi ॥

ब्राह्ममुच्चारयंस्तेजो हुताहुतिरिवानलः । समेत्य स दहत्याजौ क्षत्रं ब्रह्मपुरःसरः । ब्रह्मक्षत्रे च विहिते ब्रह्मतेजो विशिष्यते ॥

brāhmam uccārayaṁs tejo hutāhutir ivānalaḥ । sametya sa dahaty ājau kṣatraṁ brahmapuraḥsaraḥ । brahmakṣatre ca vihite brahmatejo viśiṣyate ॥

सोऽहं क्षत्रबलाद्धीनो ब्रह्मतेजः प्रपेदिवान् । द्रोणाद्विशिष्टमासाद्य भवन्तं ब्रह्मवित्तमम् ॥

so ’haṁ kṣatrabalād dhīno brahmatejaḥ prapedivān । droṇād viśiṣṭam āsādya bhavantaṁ brahmavittamam ॥

द्रोणान्तकमहं पुत्रं लभेयं युधि दुर्जयम् । तत्कर्म कुरु मे याज निर्वपाम्यर्बुदं गवाम् ॥

droṇāntakam ahaṁ putraṁ labheyaṁ yudhi durjayam । tat karma kuru me yāja nirvapāmy arbudaṁ gavām ॥

तथेत्युक्त्वा तु तं याजो याज्यार्थमुपकल्पयत् । गुर्वर्थ इति चाकाममुपयाजमचोदयत् । याजो द्रोणविनाशाय प्रतिजज्ञे तथा च सः ॥

tathety uktvā tu taṁ yājo yājyārtham upakalpayat । gurvartha iti cākāmam upayājam acodayat । yājo droṇavināśāya pratijajñe tathā ca saḥ ॥

ततस्तस्य नरेन्द्रस्य उपयाजो महातपाः । आचख्यौ कर्म वैतानं तदा पुत्रफलाय वै ॥

tatas tasya narendrasya upayājo mahātapāḥ । ācakhyau karma vaitānaṁ tadā putraphalāya vai ॥

स च पुत्रो महावीर्यो महातेजा महाबलः । इष्यते यद्विधो राजन्भविता ते तथाविधः ॥

sa ca putro mahāvīryo mahātejā mahābalaḥ । iṣyate yadvidho rājan bhavitā te tathāvidhaḥ ॥

भारद्वाजस्य हन्तारं सोऽभिसंधाय भूमिपः । आजह्रे तत्तथा सर्वं द्रुपदः कर्मसिद्धये ॥

bhāradvājasya hantāraṁ so ’bhisaṁdhāya bhūmipaḥ । ājahre tat tathā sarvaṁ drupadaḥ karmasiddhaye ॥

याजस्तु हवनस्यान्ते देवीमाह्वापयत्तदा । प्रैहि मां राज्ञि पृषति मिथुनं त्वामुपस्थितम् ॥

yājas tu havanasyānte devīm āhvāpayat tadā । praihi māṁ rājñi pr̥ṣati mithunaṁ tvām upasthitam ॥

देव्युवाच । अवलिप्तं मे मुखं ब्रह्मन्पुण्यान्गन्धान्बिभर्मि च । सुतार्थेनोपरुद्धास्मि तिष्ठ याज मम प्रिये ॥

devy uvāca । avaliptaṁ me mukhaṁ brahman puṇyān gandhān bibharmi ca । sutārthenoparuddhāsmi tiṣṭha yāja mama priye ॥

याज उवाच । याजेन श्रपितं हव्यमुपयाजेन मन्त्रितम् । कथं कामं न संदध्यात्सा त्वं विप्रैहि तिष्ठ वा ॥

yāja uvāca । yājena śrapitaṁ havyam upayājena mantritam । kathaṁ kāmaṁ na saṁdadhyāt sā tvaṁ vipraihi tiṣṭha vā ॥

ब्राह्मण उवाच । एवमुक्ते तु याजेन हुते हविषि संस्कृते । उत्तस्थौ पावकात्तस्मात्कुमारो देवसंनिभः ॥

brāhmaṇa uvāca । evam ukte tu yājena hute haviṣi saṁskr̥te । uttasthau pāvakāt tasmāt kumāro devasaṁnibhaḥ ॥

ज्वालावर्णो घोररूपः किरीटी वर्म चोत्तमम् । बिभ्रत्सखड्गः सशरो धनुष्मान्विनदन्मुहुः ॥

jvālāvarṇo ghorarūpaḥ kirīṭī varma cottamam । bibhrat sakhaḍgaḥ saśaro dhanuṣmān vinadan muhuḥ ॥

सोऽध्यारोहद्रथवरं तेन च प्रययौ तदा । ततः प्रणेदुः पाञ्चालाः प्रहृष्टाः साधु साध्विति ॥

so ’dhyārohad rathavaraṁ tena ca prayayau tadā । tataḥ praṇeduḥ pāñcālāḥ prahr̥ṣṭāḥ sādhu sādhv iti ॥

भयापहो राजपुत्रः पाञ्चालानां यशस्करः । राज्ञः शोकापहो जात एष द्रोणवधाय वै । इत्युवाच महद्भूतमदृश्यं खेचरं तदा ॥

bhayāpaho rājaputraḥ pāñcālānāṁ yaśaskaraḥ । rājñaḥ śokāpaho jāta eṣa droṇavadhāya vai । ity uvāca mahad bhūtam adr̥śyaṁ khecaraṁ tadā ॥

कुमारी चापि पाञ्चाली वेदिमध्यात्समुत्थिता । सुभगा दर्शनीयाङ्गी वेदिमध्या मनोरमा ॥

kumārī cāpi pāñcālī vedimadhyāt samutthitā । subhagā darśanīyāṅgī vedimadhyā manoramā ॥

श्यामा पद्मपलाशाक्षी नीलकुञ्चितमूर्धजा । मानुषं विग्रहं कृत्वा साक्षादमरवर्णिनी ॥

śyāmā padmapalāśākṣī nīlakuñcitamūrdhajā । mānuṣaṁ vigrahaṁ kr̥tvā sākṣād amaravarṇinī ॥

नीलोत्पलसमो गन्धो यस्याः क्रोशात्प्रवायति । या बिभर्ति परं रूपं यस्या नास्त्युपमा भुवि ॥

nīlotpalasamo gandho yasyāḥ krośāt pravāyati । yā bibharti paraṁ rūpaṁ yasyā nāsty upamā bhuvi ॥

तां चापि जातां सुश्रोणीं वागुवाचाशरीरिणी । सर्वयोषिद्वरा कृष्णा क्षयं क्षत्रं निनीषति ॥

tāṁ cāpi jātāṁ suśroṇīṁ vāg uvācāśarīriṇī । sarvayoṣidvarā kr̥ṣṇā kṣayaṁ kṣatraṁ ninīṣati ॥

सुरकार्यमियं काले करिष्यति सुमध्यमा । अस्या हेतोः क्षत्रियाणां महदुत्पत्स्यते भयम् ॥

surakāryam iyaṁ kāle kariṣyati sumadhyamā । asyā hetoḥ kṣatriyāṇāṁ mahad utpatsyate bhayam ॥

तच्छ्रुत्वा सर्वपाञ्चालाः प्रणेदुः सिंहसंघवत् । न चैतान्हर्षसंपूर्णानियं सेहे वसुंधरा ॥

tac chrutvā sarvapāñcālāḥ praṇeduḥ siṁhasaṁghavat । na caitān harṣasaṁpūrṇān iyaṁ sehe vasuṁdharā ॥

तौ दृष्ट्वा पृषती याजं प्रपेदे वै सुतार्थिनी । न वै मदन्यां जननीं जानीयातामिमाविति ॥

tau dr̥ṣṭvā pr̥ṣatī yājaṁ prapede vai sutārthinī । na vai mad anyāṁ jananīṁ jānīyātām imāv iti ॥

तथेत्युवाच तां याजो राज्ञः प्रियचिकीर्षया । तयोश्च नामनी चक्रुर्द्विजाः संपूर्णमानसाः ॥

tathety uvāca tāṁ yājo rājñaḥ priyacikīrṣayā । tayoś ca nāmanī cakrur dvijāḥ saṁpūrṇamānasāḥ ॥

धृष्टत्वादतिधृष्णुत्वाद्धर्माद्द्युत्संभवादपि । धृष्टद्युम्नः कुमारोऽयं द्रुपदस्य भवत्विति ॥

dhr̥ṣṭatvād atidhr̥ṣṇutvād dharmād dyutsaṁbhavād api । dhr̥ṣṭadyumnaḥ kumāro ’yaṁ drupadasya bhavatv iti ॥

कृष्णेत्येवाब्रुवन्कृष्णां कृष्णाभूत्सा हि वर्णतः । तथा तन्मिथुनं जज्ञे द्रुपदस्य महामखे ॥

kr̥ṣṇety evābruvan kr̥ṣṇāṁ kr̥ṣṇābhūt sā hi varṇataḥ । tathā tan mithunaṁ jajñe drupadasya mahāmakhe ॥

धृष्टद्युम्नं तु पाञ्चाल्यमानीय स्वं विवेशनम् । उपाकरोदस्त्रहेतोर्भारद्वाजः प्रतापवान् ॥

dhr̥ṣṭadyumnaṁ tu pāñcālyam ānīya svaṁ viveśanam । upākarod astrahetor bhāradvājaḥ pratāpavān ॥

अमोक्षणीयं दैवं हि भावि मत्वा महामतिः । तथा तत्कृतवान्द्रोण आत्मकीर्त्यनुरक्षणात् ॥

amokṣaṇīyaṁ daivaṁ hi bhāvi matvā mahāmatiḥ । tathā tat kr̥tavān droṇa ātmakīrtyanurakṣaṇāt ॥