Adhyāya 154

ब्राह्मण उवाच । गङ्गाद्वारं प्रति महान्बभूवर्षिर्महातपाः । भरद्वाजो महाप्राज्ञः सततं संशितव्रतः ॥

brāhmaṇa uvāca । gaṅgādvāraṁ prati mahān babhūvarṣir mahātapāḥ । bharadvājo mahāprājñaḥ satataṁ saṁśitavrataḥ ॥

सोऽभिषेक्तुं गतो गङ्गां पूर्वमेवागतां सतीम् । ददर्शाप्सरसं तत्र घृताचीमाप्लुतामृषिः ॥

so ’bhiṣektuṁ gato gaṅgāṁ pūrvam evāgatāṁ satīm । dadarśāpsarasaṁ tatra ghr̥tācīm āplutām r̥ṣiḥ ॥

तस्या वायुर्नदीतीरे वसनं व्यहरत्तदा । अपकृष्टाम्बरां दृष्ट्वा तामृषिश्चकमे ततः ॥

tasyā vāyur nadītīre vasanaṁ vyaharat tadā । apakr̥ṣṭāmbarāṁ dr̥ṣṭvā tām r̥ṣiś cakame tataḥ ॥

तस्यां संसक्तमनसः कौमारब्रह्मचारिणः । हृष्टस्य रेतश्चस्कन्द तदृषिर्द्रोण आदधे ॥

tasyāṁ saṁsaktamanasaḥ kaumārabrahmacāriṇaḥ । hr̥ṣṭasya retaś caskanda tad r̥ṣir droṇa ādadhe ॥

ततः समभवद्द्रोणः कुमारस्तस्य धीमतः । अध्यगीष्ट स वेदांश्च वेदाङ्गानि च सर्वशः ॥

tataḥ samabhavad droṇaḥ kumāras tasya dhīmataḥ । adhyagīṣṭa sa vedāṁś ca vedāṅgāni ca sarvaśaḥ ॥

भरद्वाजस्य तु सखा पृषतो नाम पार्थिवः । तस्यापि द्रुपदो नाम तदा समभवत्सुतः ॥

bharadvājasya tu sakhā pr̥ṣato nāma pārthivaḥ । tasyāpi drupado nāma tadā samabhavat sutaḥ ॥

स नित्यमाश्रमं गत्वा द्रोणेन सह पार्षतः । चिक्रीडाध्ययनं चैव चकार क्षत्रियर्षभः ॥

sa nityam āśramaṁ gatvā droṇena saha pārṣataḥ । cikrīḍādhyayanaṁ caiva cakāra kṣatriyarṣabhaḥ ॥

ततस्तु पृषतेऽतीते स राजा द्रुपदोऽभवत् । द्रोणोऽपि रामं शुश्राव दित्सन्तं वसु सर्वशः ॥

tatas tu pr̥ṣate ’tīte sa rājā drupado ’bhavat । droṇo ’pi rāmaṁ śuśrāva ditsantaṁ vasu sarvaśaḥ ॥

वनं तु प्रस्थितं रामं भरद्वाजसुतोऽब्रवीत् । आगतं वित्तकामं मां विद्धि द्रोणं द्विजर्षभ ॥

vanaṁ tu prasthitaṁ rāmaṁ bharadvājasuto ’bravīt । āgataṁ vittakāmaṁ māṁ viddhi droṇaṁ dvijarṣabha ॥

राम उवाच । शरीरमात्रमेवाद्य मयेदमवशेषितम् । अस्त्राणि वा शरीरं वा ब्रह्मन्नन्यतरं वृणु ॥

rāma uvāca । śarīramātram evādya mayedam avaśeṣitam । astrāṇi vā śarīraṁ vā brahmann anyataraṁ vr̥ṇu ॥

द्रोण उवाच । अस्त्राणि चैव सर्वाणि तेषां संहारमेव च । प्रयोगं चैव सर्वेषां दातुमर्हति मे भवान् ॥

droṇa uvāca । astrāṇi caiva sarvāṇi teṣāṁ saṁhāram eva ca । prayogaṁ caiva sarveṣāṁ dātum arhati me bhavān ॥

ब्राह्मण उवाच । तथेत्युक्त्वा ततस्तस्मै प्रददौ भृगुनन्दनः । प्रतिगृह्य ततो द्रोणः कृतकृत्योऽभवत्तदा ॥

brāhmaṇa uvāca । tathety uktvā tatas tasmai pradadau bhr̥gunandanaḥ । pratigr̥hya tato droṇaḥ kr̥takr̥tyo ’bhavat tadā ॥

संप्रहृष्टमनाश्चापि रामात्परमसंमतम् । ब्रह्मास्त्रं समनुप्राप्य नरेष्वभ्यधिकोऽभवत् ॥

saṁprahr̥ṣṭamanāś cāpi rāmāt paramasaṁmatam । brahmāstraṁ samanuprāpya nareṣv abhyadhiko ’bhavat ॥

ततो द्रुपदमासाद्य भारद्वाजः प्रतापवान् । अब्रवीत्पुरुषव्याघ्रः सखायं विद्धि मामिति ॥

tato drupadam āsādya bhāradvājaḥ pratāpavān । abravīt puruṣavyāghraḥ sakhāyaṁ viddhi mām iti ॥

द्रुपद उवाच । नाश्रोत्रियः श्रोत्रियस्य नारथी रथिनः सखा । नाराजा पार्थिवस्यापि सखिपूर्वं किमिष्यते ॥

drupada uvāca । nāśrotriyaḥ śrotriyasya nārathī rathinaḥ sakhā । nārājā pārthivasyāpi sakhipūrvaṁ kim iṣyate ॥

ब्राह्मण उवाच । स विनिश्चित्य मनसा पाञ्चाल्यं प्रति बुद्धिमान् । जगाम कुरुमुख्यानां नगरं नागसाह्वयम् ॥

brāhmaṇa uvāca । sa viniścitya manasā pāñcālyaṁ prati buddhimān । jagāma kurumukhyānāṁ nagaraṁ nāgasāhvayam ॥

तस्मै पौत्रान्समादाय वसूनि विविधानि च । प्राप्ताय प्रददौ भीष्मः शिष्यान्द्रोणाय धीमते ॥

tasmai pautrān samādāya vasūni vividhāni ca । prāptāya pradadau bhīṣmaḥ śiṣyān droṇāya dhīmate ॥

द्रोणः शिष्यांस्ततः सर्वानिदं वचनमब्रवीत् । समानीय तदा विद्वान्द्रुपदस्यासुखाय वै ॥

droṇaḥ śiṣyāṁs tataḥ sarvān idaṁ vacanam abravīt । samānīya tadā vidvān drupadasyāsukhāya vai ॥

आचार्यवेतनं किंचिद्धृदि संपरिवर्तते । कृतास्त्रैस्तत्प्रदेयं स्यात्तदृतं वदतानघाः ॥

ācāryavetanaṁ kiṁ cid dhr̥di saṁparivartate । kr̥tāstrais tat pradeyaṁ syāt tad r̥taṁ vadatānaghāḥ ॥

यदा च पाण्डवाः सर्वे कृतास्त्राः कृतनिश्रमाः । ततो द्रोणोऽब्रवीद्भूयो वेतनार्थमिदं वचः ॥

yadā ca pāṇḍavāḥ sarve kr̥tāstrāḥ kr̥taniśramāḥ । tato droṇo ’bravīd bhūyo vetanārtham idaṁ vacaḥ ॥

पार्षतो द्रुपदो नाम छत्रवत्यां नरेश्वरः । तस्यापकृष्य तद्राज्यं मम शीघ्रं प्रदीयताम् ॥

pārṣato drupado nāma chatravatyāṁ nareśvaraḥ । tasyāpakr̥ṣya tad rājyaṁ mama śīghraṁ pradīyatām ॥

ततः पाण्डुसुताः पञ्च निर्जित्य द्रुपदं युधि । द्रोणाय दर्शयामासुर्बद्ध्वा ससचिवं तदा ॥

tataḥ pāṇḍusutāḥ pañca nirjitya drupadaṁ yudhi । droṇāya darśayām āsur baddhvā sasacivaṁ tadā ॥

द्रोण उवाच । प्रार्थयामि त्वया सख्यं पुनरेव नराधिप । अराजा किल नो राज्ञः सखा भवितुमर्हति ॥

droṇa uvāca । prārthayāmi tvayā sakhyaṁ punar eva narādhipa । arājā kila no rājñaḥ sakhā bhavitum arhati ॥

अतः प्रयतितं राज्ये यज्ञसेन मया तव । राजासि दक्षिणे कूले भागीरथ्याहमुत्तरे ॥

ataḥ prayatitaṁ rājye yajñasena mayā tava । rājāsi dakṣiṇe kūle bhāgīrathyāham uttare ॥

ब्राह्मण उवाच । असत्कारः स सुमहान्मुहूर्तमपि तस्य तु । न व्येति हृदयाद्राज्ञो दुर्मनाः स कृशोऽभवत् ॥

brāhmaṇa uvāca । asatkāraḥ sa sumahān muhūrtam api tasya tu । na vyeti hr̥dayād rājño durmanāḥ sa kr̥śo ’bhavat ॥